ۇلكەن ۇرەي ءۇردىسى نەمەسە ساراپشىلار بولجامى نەگە ورىندالماي قالدى؟

ەسەپشوت تاسىن تاسقاياقتاي قاعىستىراتىن جەر-جيھاننىڭ كوپتەگەن كانىگى ەكونوميستەرى بۇرناعى جىلى داعدارىس ەندى قىزۋ قارقىن الا تۇسكەندە ونى وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىل­دارى­نىڭ باسىندا باستالعان “ ۇلى كۇيزەلىسكە” تەڭەۋگە جارىسا اسىعىپ ەدى. وندا دوڭگەلەنگەن دۇنيە كەنەت ۇلكەن ۇرەيلى ۇرگىنشىلىككە ۇشىراپ, ءاپ-ساتتە الەمنىڭ اپتەر-تاپتەرى شىققان. را­سىندا 1929-1933 جىلداردى شارپىعان وراسان زور ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ قازىرگى داعدارىس­پەن كوپ رەتتە ۇقساسىپ تا تۇردى. ال ەڭ نەگىزگى ۇقساستىق, البەتتە, ەكى جاعدايدا دا “بالەنىڭ” اقش جاقتان جەر اۋىپ كەلگەنىنەن كورىنەتىن. دەگەنمەن, بۇل جەردە باسىن اشىپ الاتىن تاعى ءبىر ءجايت, بۇدان 70 جىلداي بۇرىن ورىن الىپ, جالپى جۇرتتى جاعالاعان وقيعالار ءداستۇرلى تۇردە “الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس” دەپ اتالدى دا, تىكەلەي “ ۇلى كۇيزەلىس” انىقتاماسى امەريكالىق ەكونوميكا تورىن تورلاعان كولەڭكەلى جاقتارعا عانا جاپسىرىلعان بولاتىن. سول دەپرەسسيانى كەيبىر ءتارجىماشىلار وسى كۇنى “توقىراۋ” دەپ تە اۋدارىپ ءجۇر. بىراق, كۇي­زە­لىستەن گورى كۇيدىرمەسى ازداۋ كەلەتىن توقىراۋ ۇعىمى سول كەزدەگى كورىنىستى ءدال بەينەلەپ بەرە الماس ەدى. ويتكەنى, بۇرىنعى زوبالاڭنىڭ شىر­ماعان شاشاعى قازىرگىدەن الدەقايدا اۋسەلدى, ءال­دە­قايدا الەۋەتتى-ءتىن. ول جانە جويقىن جىلدام­دىقپەن باتىستىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ بارىنە جەدەل تاراي جونەلدى. الەمدىك ەكونومي­كالىق داعدارىس رەسمي 1940 جىلى اياقتال­عا­نى­مەن, ودان قاتتى سوققى العان قۇراما شتاتتار ناقتى ەكونوميكاسىن تەك ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن عانا تۇزەتە الدى. دەمەك, قالاي كۇيتتەسەك تە, سول ۇرەي ۇرلەگەن ۇرگىنشىلىك “تو­قى­راۋ” دەۋگە استە كەلمەيدى. ادەتتە “توقىراۋ” دەپ ءبىز ىلگەرى جىلجي الماي, ءبىر ورىندا تۇرىپ قال­عان جاعدايدى ايتامىز. ال سول جولعى كۇي­زەلىس امەريكانىڭ ەكونوميكاسىن كەمىندە جيىر­ما جىلعا ارتقا شەگەرىپ تاستادى. “توقى­راۋ” دەگەن توقمەيىل انىقتامانى ءتىپتى قازىرگى جاعدايدىڭ وزىنە بەرە الماساق كەرەك. سەبەبى, مۇنىڭ زالالى مەن زاردابى دا توقىراۋعا قا­راعاندا اناعۇرلىم اۋىر. بۇگىنگى جاعدايات سونى­مەن قاتار وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى ويرانعا دا تولىق ۇقسامايدى. مىنە, جوعارىداعى ساراپشىلارىمىز دا بۇعان باعا بەرۋ بايىبى بارىسىندا قاتەلەسىپ كەتكەن سياقتى. ەكونوميكالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان ال­عاندا, بايىرعى “ ۇلى دەپرەسسيانىڭ” وندىرىستىك تاۋارلار شامادان تىس ارتىق ءوندىرىلىپ, ولاردى ساتىپ الاتىن اقشا قاراجاتىنىڭ كەمدىگىنەن پايدا بولعانى بەلگىلى. ولاي بولاتىنى, اينالىم­داعى اقشانىڭ اۋقىمى ەلدەگى التىن قورى مولشەرىنە باعىنىشتى, ال باعالى مەتالل كولەمى مۇندا شەكتەۋلى بولعاندىقتان, ارتىق پۇل جاساپ شىعارۋدىڭ رەتى جوق. سودان كەلىپ, تۇرعىنداردىڭ تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىنە اقى تولەۋ قابىلەتى تومەن ءتۇسىپ كەتتى. بۇدان ارعى تىرلىك “دومينو پرينتسيپىندەگى” ءتىز­بەكپەن تاۋارلار باعاسى ارزانداۋىنا, كاسىپ­ورىن­داردىڭ بانكروتقا ۇشىراۋىنا, جۇمىس­سىز­دىقتىڭ كوبەيۋىنە, يمپورتتىق تاۋارلارعا سالى­نا­تىن باج سالىعىنا شەكتەۋ قويىلۋىنا, تۇتى­نىم سۇرانىسى كەمۋىنە, ادامداردىڭ تۇرمىس جاعدايى قۇلدىراۋىنا اپارىپ سوقتىردى. “ ۇلى كۇيزەلىس” 1929 جىلعى 29 قازاندا, كەيىن تاريحتا “قارا سەيسەنبى” دەگەن ات العان كۇنى باستالدى. وسى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە قور رى­نو­گىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ, اكتسيالار 10 ملرد. دوللارعا قۇلادى. بۇل نەسيەگە بەرى­لەتىن 10 ملرد. دوللار اقشا بىردەن جوق بولىپ كەتتى دەگەن ءسوز ەدى. قور رىنوگىنىڭ وسى قۇلاۋى سالدارىنان اقش-تا تۇراتىن 20-25 ملن. شامالاس ادام شىعىنعا بەلشەسىنەن باتتى. بۇل دەپرەسسياعا مىناداي العىشارتتار اسەر ەتتى. ونىڭ الدىندا امەريكا ەكونوميكاسى زور ءور­لەۋ ۇستىندە ءوسىپ كەلە جاتتى. سونىڭ ارقاسىندا 1917-1927 جىلدار ارالىعىندا اقش-تىڭ ۇلتتىق تابىسى ءۇش ەسەگە جۋىق ارتقان ەكەن. وسى كەزدە ەلدە تىزبەكتى ءوندىرىس ءتاسىلى يگەرىلىپ, قور رىنوگى قاتتى بۋىرقانىسپەن بيىككە كوتە­رىلىپتى. سونىڭ سالدارىنان الىپساتارلىق وپەرا­تسيالار سانى جىلدام ۇلعايىپ, جىلجى­ماي­تىن م ۇلىكتەر قىمباتتاعان. بىراق تاۋار ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋى ءوز كەزەگىندە اقشا اۋقىمىنىڭ دا كوبەيۋىن قاتاڭ تالاپ ەتەر ەدى. ال اقشا اۋماعى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, التىنعا تىكە­لەي تاۋەلدى بولاتىن. الايدا, اقش-تىڭ التىن قورى ءوندىرىستىڭ وركەندەۋ دارەجەسىنە مۇلدە ىلەسە المادى. بۇل جاعداي اقىرىندا جاسىرىن تۇردەگى ينفلياتسياعا جەتكىزدى. ۇكىمەت بۋىرقانعان ەكونوميكالىق ءوسۋ ۇدەرىسىنە ىلەسۋ ءۇشىن ەندى جۇرتقا بىلدىرمەي, جاڭا بانكنوتتار باسىپ شىعارۋعا كىرىستى. قۇلدىراۋ باسى سولاي باستالدى. بۇل ۇرلىقى تىرلىك كوپ ۇزاماي دوللاردىڭ التىنمەن قورعالۋ ۇستانىمىن بۇزىپ, بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ وسە ءتۇسۋىن جەدەلدەتتى. وسى تۇستا ەلدىڭ قور رىنوگى باستاپ­قى ەسەپتىك ستاۆكانى تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولدى. مۇنىڭ ءبارى قارجى جۇيەسىندەگى كەرەعار كورىنىستى كۇشەيتە بەردى. ناتيجەسىندە ونەركاسىپ ءوندىرىسى تاۋار شىعارۋدى ازايتقان ۋاقىتتا كەرىسىنشە ۆەكسەل, قولحات تۇرىندەگى امالسىز تاراتىلاتىن جالعان اقشالار ءوسىپ كەتتى. ەكونوميكاداعى وسى ديسبالانس, ياعني تاۋار مەن اقشا اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك ساقتالماۋى الگىندەگى “قارا سەيسەنبىگە” الىپ باردى. قالاي دەگەندە دە, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بادەن بەرگەن كۇيزەلىس زارداپتارىن قازىرگىمەن سالىستىرۋعا كەلمەس ەدى. سول كەزدەگى سوققىنىڭ قان­شالىقتى اۋىر بولعانى مىنا تسيفرلاردان ايقىن اڭعارىلادى. ماسەلەن, اقش-تا 1933 جىلى ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمى 1929 جىلمەن سالىستىرعاندا, 46 پايىزعا دەيىن قۇلدىراعان. وسى ءتورت جىلدىڭ تورابىندا ەلدەگى جالپى ۇلتتىق ءونىم 103,9 ملرد. دوللاردان 56 ميل­لياردقا, ياعني 1,85 ەسەگە كەمىگەن. جۇمىسسىز­دىق كولەمى 1933 جىلى ءتورت جىل بۇرىنعى 3,2 پايىزدان 25 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەن. وسىدان كەلىپ, 12,8 ملن. ادامنىڭ باسىنا جوقشىلىق بۇلتى ۇيىرىلگەن. ال امەريكانىڭ ەڭبەك پروب­لەمالارىن زەرتتەۋ اسسوتسياتسياسى ۇسىنعان ءمالى­مەتتە جۇمىسسىزدار سانى ءتىپتى 17 ملن. ادام ەتىپ كورسەتىلەدى. بۇدان باسقا 2,5 ملن. كىسى باسپاناسىنان ايىرىلىپ قالعان. سول ارادا 135 مىڭ كومپانيا تازا تاقىرعا وتىرعان. سوسىن بيز­نەستەن تۇسەتىن تابىس 60 پايىزعا دەيىن ءتو­مەندەپ كەتكەن. رىنوكتى جالپى كاپيتال­دان­دى­رۋ دەڭگەيى 4,5 ەسەگە دەيىن ازايىپ, ول 87 ملرد. دوللاردان 19 ميللياردقا دەيىن قۇلاعان. فەرمەرلىك جىلجىمايتىن م ۇلىكتەر باعاسى 10 ەسەگە دەيىن ارزانداپ, 897 مىڭ فەرمەر شارۋا­شىلىعى, ياعني جالپى ساننىڭ 14,3 پايىزى تىرشىلىكسىز قالعان. سول “ ۇلى كۇيزەلىستىڭ” تەپ­كىنى باتىستاعى گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, فران­تسيا سەكىلدى ەلدەردى, سونداي-اق ورتالىق جانە وڭتۇستىك-شىعىس ەۋروپا, ازيا مەن لاتىن امەريكاسى داۋلەتتەرىن ءبىراز قاۋساتىپ كەتكەن. 2008 جىلى باستالعان قارجى داعدارىسى دا وسى جولمەن ءجۇرىپ ءوتتى. بۇل جولعى تۇيسىكسىز تىرلىكتىڭ امەريكادان باستاۋ العانىنان بولەك, ول تاعى قارجى سەكتورىنان ورىستەدى. سوسىن ناقتى ەكونوميكا مەن قور رىنوگىنا تارپا باس سالىپ, تۇتىنىم سۇرانىسىنىڭ كۇرت تۇسۋىنە, جۇمىسسىزدىق قاتارىنىڭ ءوسۋى مەن اقشانىڭ قۇنسىزدانۋىنا اپارىپ جەتكىزدى. الەم ەكونوميستەرى وسى رەتتە الدىڭعى دەپرەسسيانىڭ تاعى 6 ءتۇرلى سەبەپ-سالدارى بولعانىن ايتادى. سولاردىڭ ىشىندەگى ادەيى, قاساقانا جاسالعان دەگەن جەلەۋگە نازار اۋدارۋعا تۇرادى. بىرقاتار ءمۇد­دەلى كىسىلەر وسىعان سانالى تۇردە بارعان كو­رىنەدى. مۇنىڭ ءمانى مىنادا: اقش-تا ءبىرىنشى جاھاندىق سوعىستان كەيىنگى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ءبىراز قارجى پيراميدالارى پايدا بولىپ قالعان. مىنە, وسى قارجى مەكەندەرى ەلدەگى كا­پيتالدى قايتادان بولىسكە سالىپ, ونى ساناۋلى عانا كورپوراتسيانىڭ قولىنا شوعىرلاندىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ بەرەكەسىن قاشى­را­تىن جاتتىعۋ الاڭىنىڭ ءرولىن ويناعان سياق­تى. بۇل ۇستانىمدى جاقتايتىندار بۇعان 1929 جىلعا قاراي اقش-تىڭ بانك كاپيتالى ەلدەگى 16 مىڭ بانكتە ساقتالعان بولسا, داعدارىستان كەيىن ول بار-جوعى 100 ءىرى بانكتىڭ قولىنا جي­نالعانىن دالەل ەتىپ العا تارتادى. ال ءبىزدىڭ جاع­دايىمىزدا, ياعني قازىرگى كەزەڭدە داعدارىس­تىڭ تۇنباسىن كوپ اقشانىڭ كورىگىن قوزدىرىپ قالعان ينۆەستورلار جاۋاپسىزدىعى تۇندىرعان دەگەن پىكىر بار. سول ينۆەستورلاردىڭ يپوتەكا مەن قۇندى قاعازداردان وراسان زور تابىس تاۋىپ قالۋ ماقساتىندا كوپ مولشەردەگى نەسيەلىك بو­رىش­تارعا ۇرىنۋلارى, الاتىن اقشالارى ءۇشىن ساپاسى كۇماندى زاتتاردى كەپىلدىككە قويا بەرۋ­لەرى, اينالىپ كەلگەندە, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ باستى باستاۋى بولعان سياقتى. ازداعان ادامدار توبىنىڭ شەكتەن تىس بايۋ­عا ۇمتىلۋى قاشاندا بۇكىل الەم قاۋىمداستى­عى­نىڭ بانكروتقا ۇشىراۋىنا اپارىپ سوق­تىرادى. ال قازىرگى قارجى داعدارىسىنىڭ تۇپكى نەگىزى سوناۋ 1980-ءشى جىلداردىڭ ورتاسىندا بۇرق ەتىپ كوتەرىلگەن نارىقتىق قاتىناستار ورلەۋىندە جاتىر. وسى قوزعاۋشى كۇش 1997-1999 جىلدارى ازيادا پايدا بولعان بۇگىنگى داع­دارىسقا سەبەپكەر ينفەكتسيانى ۇرىقتاندىرىپ بەردى. ول اقىرىندا 2007 جىلعى تامىزدا اقش-تى داعدارىسقا ۇشىراتىپ, 2008 جىلدىڭ باسىندا قالعان دۇنيەنى جاپپاي شارلاي جونەلدى. بۇل راسىندا بۇدان بۇرىنعى 80-ءشى, 90-شى جانە 2001 جىلعى داعدارىستارعا قاراعاندا الدەقايدا كولەمدى دە قۋاتتى بولاتىن. قازىر وسىناۋ ەكونوميكالىق كاتاكليزم سەبەپتەرى اقش-تىڭ يپوتەكالىق نەسيە بەرۋ رىنوگىنداعى قۇلدىراۋدان دا گورى تەرەڭ تۇيىقتا جاتقانى ايعاقتالىپ قالدى. بىلايىنشا تاڭعالارلىق ءجايت بولىپ كورىنگەنىمەن, تاپ وسى داعدارىستىڭ ءدانى قازىرگى زامانعى ەكونوميكالىق مودەلدىڭ تۇپكى نەگىزىنە سەبىلگەن ەدى. نارىقتىق ەكونوميكا استارىندا ءبىر قاراعاندا قاراپايىم قاعيدا بولىپ كورىنەتىن “سۇرانىس ۇسىنىستى تۋدىرادى” دەگەن ۇستانىم بار. ال XX عاسىردىڭ پارادوكسالدى قۇبىلىسى مىناۋ – جاپپاي ءوندىرىس وركەندەگەن كەزەڭدە پايدا بولاتىن ۇسىنىستار مولشىلىعى اقىرىندا ءوزىنىڭ جەكە سۇرانىسىن دا تۋعىزا الادى. تۇبىرىندە بۇل ۇدەرىس ەكونوميكانىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, تاعى جانە تاعى دا قايتالانىپ كەلە بەرۋى مۇمكىن. بىراق “ماڭگى ءوسۋشى” ەكونوميكاعا ءۇزىلىسسىز تۇتىنۋشى سۇرانىسى كەرەك. وسى كەزدە قايتكەن كۇندە تابىس تاۋىپ قالۋدى كوزدەيتىن بانك جۇيەسى ەڭ سوڭىندا تولەم قابىلەتى جوق زاەمشىعا سسۋدا بەرەتىن شاماعا جەتكەنگە دەيىن ءوزىنىڭ پايىزدىق بەلدەۋىن ۇدايى تۇسىرە وتىرىپ, “ۇلگىلى تۇتىنۋشىعا” قايتا-قايتا قارىزعا اقشا بەرۋمەن بولادى. مىنە, وسى اينالىم بىرنەشە رەت اينالىپ وتكەننەن اقش-تىڭ يپوتەكالىق كرەديت رىنوگى شامادان تىس قىزىپ كەتتى دە, ءوزىنىڭ ەلدەگى ەڭ ءالسىز بۋىن ەكەنىن كورسەتىپ الدى. راس, ءبىرىنشى كەزەكتە يپوتەكالىق جۇيە تولەم تولەمەۋشىلەردەن جاقسى قورعالعانداي كورىنەدى. البەتتە, تولەم تولەمەي جۇرگەن بورىشكەرلەردىڭ كەپىلگە قويعان جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرى بانكتەردىڭ ەسەبىندە تۇر. الايدا, ەلدە جاپپاي تولەم تولەمەۋ ءۇردىسى ەتەك العان كەزدە, بۇل كەپىلدى زاتتاردىڭ ءوزى تۇككە العىسىز بولىپ قالار ەدى. ەندى ءوزىڭىز قاراڭىز, زايمشى بانكروت بولىپ قالعاسىن, وعان كرەديت بەرۋشى تۇرعىن-جايىن الىپ قويدى دەلىك. ال بانكتىڭ وزىنە بۇل پاتەردىڭ تۇككە دە كەرەگى جوق. وعان كەرەگى – اقشا. سوندىقتان ول تاركىلەنىپ الىنعان ءۇيدى ساتۋعا قويادى. تاپ سول جەردە جۇيەنىڭ “جۇيكەسى” بىردەن بۇزىلادى. ويتكەنى, رىنوك وسىنداي زاتتارعا تولى. الاتىن ادام جوق. العىسى كەلەتىندەردە اقشا جوق. بىراق ولارعا بانك ەندى نەسيە بەرە المايدى. تۇيىققا تىرەلۋ دەگەن وسى. مۇنداي جاعداي داعدارىستىڭ ءۇشىنشى جىلىن باستان كەشىپ جاتقان ءبىزدىڭ قوعامدا دا بار. بىراق كوڭىلگە ۇركەردەي ءۇمىتتىڭ ساۋلەسىن سەبەتىن ءبىر ءجايت, بۇگىندە داعدارىستان كەيىن كەرەگە تارتاتىن كەلەشەكتىڭ كەنەرەسى كورىنىپ قالعان سياقتى. ەندى “ ۇلى كۇيزەلىس” كەزەڭىندەي 15 جىلدىق ەۆوليۋتسيالىق جولدىڭ بولماسى انىق. وسىنى سەزگەن الەم ەكونو­ميس­تەرى دە سابىرعا كەلە باستا­عان­داي. ايتپەسە, وسىدان ءبىر جىل بۇ­رىن داعدارىستىڭ داۋىلى قاتتى ۇيىتقي سوعىپ تۇرعان كەزدەردە بار­لىق دەڭگەيدەگى ەسەپ-قيساپ مامان­دارى الەم ەكونوميكاسى تاپ بول­عان وراسان زور تۇيىقتان شىعۋدىڭ عالامات جىلۋان جولدارىن ىزدەس­تى­رىپ, ءبىراز باس قاتىرعان. سول تۇستا كوپتەگەن يدەيالاردىڭ ىركىلمەي ۇش­قانى دا راس. سونىڭ ىشىندە ەۋرو­پالىقتار قارجى باقىلاۋ ورگان­دارى جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋدى قول­دادى. كوپتەگەن ەلدەر دوللاردىڭ ورنىنا الدەبىر ايماقتىق ەسەپ ايىرىسۋ قۇرالىن شىعارۋدى ۇسىندى. ۆاشينگتون الەمدەگى ەڭ ءىرى قور الاڭى – ۋولل-ستريت ىستەرىنە شۇعىل ارالاسۋ مۇمكىندىگىن قاراستىردى. قازىر سونىڭ ءبارى باسىلىپ قالدى. ءبىز “ ۇلى كۇيزەلىستىڭ” سوڭى نە بەرگەنىن جاق­سى بىلەمىز. ەڭ الدىمەن ول مەملەكەت تارا­پى­نان تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قولداۋ ساياساتى مەن نەگىزگى وندىرىسكە قور رىنوگىن بالاما ەتە­تىن جاڭا قارجى جۇيەسىن ومىرگە اكەلدى. اقى­رىندا الەمدە دوللار ۇستەمدىك قۇراتىن العى­شارتتاردى جاساپ بەردى. وسى جۇيە الپىس جىل بويىنا الاڭسىز جۇمىس ىستەپ كەلدى. وسىنشا­لىقتى ۋاقىت كوممۋنيستىك جۇيە دە سىناقتان ءوتتى. سونىڭ سوڭىندا كوممۋنيزم تەكەتىرەسكە شىداس بەرمەي قۇلاپ ءتۇستى. ال مىنا داعدارىس­تان سوڭ الدەنەنى وزگەرتۋدىڭ, جاڭا وراسان زور جوسپار دايىنداۋدىڭ قاجەتتىگى جوقتىعى قازىر­دىڭ وزىندە ايان بولىپ وتىر. ويتكەنى, بۇل داع­دا­رىس شامادان تىس ءالسىز بولىپ شىقتى. ول ءدۇ­نيەنى 15 جىل ۇرەيدىڭ ۇرگىنشىلىگىندە ۇستاعان “ ۇلى كۇيزەلىسكە” جۇپ تا, ءجىپ تە بولا المايدى ەكەن. بۇل داعدارىستىڭ سونداي-اق دەپرەسسيادان كەيىن­گى كەزدەگىشە جۇرتتى قايتادان امەريكا ەكو­نوميكاسى توڭىرەگىنە توپتاي ءتۇسۋى دە نەعاي­بىل. ماسەلەن, ەندى الەم جۇرتشىلىعى قور رىنوگىندا ناعىز الىپ “كوبىكتى” ۇرلەپ ۇلگەر­گەن قىتاي ساۋداسىنا سۇرانىس سۇراتۋى كادىك. ويتكەنى, قازىر جاھاندا شىعىستىڭ كوش­باس­تاۋ­شى رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ كەلەدى. قازىر قىتاي ىشكى جالپى ءونىم دەڭگەيى جونىنەن اقش-تان اسقالى تۇر. ءيا, بۇل جاعدايدىڭ شىڭ ەلىندەگى تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس ساپاسىنا ەتەر اسەرى پالەندەي جوعارى بولماعانىمەن, قالاي دەگەندە دە, الەم اكتسەنتى وزگەرىپ قالاتىن ءتۇرى بار. راس, ءداستۇرلى باتىسقا احۋالدىڭ بۇلايشا اۋناپ ءتۇسۋى ۇناي قويمايدى. قازىر كوپتەگەن ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش-تا قىتايلىق تاۋارلاردىڭ ونشاما ىقى­لاسپەن قابىلدانا بەرمەيتىنى دە سونىڭ سالقىنى. سوعان قاراماستان, قىتاي ەلى دامى­عان ۇستىنە دامي تۇسۋدە. ول بيىلعى تامىزدا ىشكى جالپى ءونىم جونىنەن جاپونيانى تاريحتا ءبىرىنشى رەت ارتتا قالدىردى. بۇل كورسەتكىش بوي­ىنشا قىتاي 2008 جىلى گەرمانيانىڭ ال­دى­نا ءتۇسىپ ەدى. ەندى مىنە اسپاناستى ەلى اقش-تان كەيىنگى قۋاتتى ەلگە اينالدى. وسى كەز جا­پون ەكونوميكاسى بۇرىن بولجاعانىنان ءال­دەقايدا تومەن – 0,4 پايىز مولشەرىندە ءوسىپتى. سونىڭ ەسەبىنەن بەيجىڭ بار بولعانى 50 ملرد. دوللار ارتىقشىلى­عىمەن بولسا دا, توكيونىڭ الدىنا ءتۇسىپ كەتتى. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ مالىمەتى بويىنشا, جاپوندار ەكونوميكانى وركەندەتۋ جونىنەن سوڭعى 42 جىلدا الدىنا تەك اقش-تى عانا جىبەرىپ كەلگەن ەكەن. جالپى, شىعىس ەكونوميكاسىنىڭ باتىسقا شابۋىل جاساۋى بۇدان بۇرىن باستالۋى دا مۇمكىن ەدى. بۇعان ءتىپتى داعدارىستىڭ ىقپالى بول­ماۋى دا كادىك-ءتىن. جۇرت الەمدى قىتايلىق تاۋارلاردىڭ جاپپاي جاۋلاپ الىپ جاتقانىن بۇگىن عانا بايقاعان جوق. وسى ونجىلدىق كەزەڭ­نىڭ باسىندا-اق ەۋروپا مەن امەريكانىڭ قاي جەرىنە بارا قالساڭ دا, الدىڭنان قىتاي تاۋارى شىعا كەلەتىن. بۇدان تۋىندايتىن ساۋالدىڭ سوڭى ەكونوميستەردىڭ قاي ەلدىڭ ەكونوميكا داۋى­لىنان مەيلىنشە از شىعىنمەن شىعاتىنى جاي­لى بولجامىنا بارىپ ۇلاسادى. وسى تۇستا ولاردىڭ كوبى سونداي “تىنىش” ايلاق بولاتىن ءمۇيىستى قيىر شىعىس پەن سول جاقتىڭ ليدەرى قىتايدان قاراستىرا باستادى. بۇعان تاڭعالۋعا دا بولمايدى. وسىدان ءبىر جىل عانا بۇرىن قى­تايعا جاڭا الەمدىك ورتالىقتىڭ ءرولى تاڭىلدى. ال قىتاي ءيۋانى الداعى 25-30 جىلدا الەمدە كەم دەگەندە دوللار مەن ەۋرودان كەيىنگى ءۇشىنشى ۆاليۋتا بولىپ قالا بەرمەك. سوڭعى جيىرما جىلدا اسپاناستى ەلىنىڭ ەكونوميكاسى جىلىنا 10 پايىزدىق جىلدامدىقپەن دامىپ وتىردى. بۇل ايماقتا قازىر الەمدىك ءوندىرىس الەۋەتىنىڭ جارتىسىنان استامى شوعىرلانىپ قالدى. 2007 جىلدىڭ سوڭىندا ەڭ جوعارى كاپيتالدانۋشى 10 كومپانيانىڭ بەسەۋىن قىتايلىقتار قۇرادى. ال امەريكالىقتاردا وندايلار ۇشەۋ عانا بولدى. اقىر سوڭىندا الەمدەگى ەڭ باي ادامداردىڭ قاتارىنداعى دجيم رودجەرس پەن ۋوررەن باف­فەت ءوز اكتيۆتەرىن اقش دوللارىنان الىپ, قى­تاي يۋانىنە جانە قىتايلىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىنا اۋىستىردى. ءبىر قىزىعى, داعدارىستان از شىعىنمەن شى­عا­تىن ەلدەردىڭ قاتارىندا شىعىس ەۋروپاداعى پولشا, چەحيا جانە سلوۆاكيا مەملەكەتتەرى بار ەكەن. مۇنداي تۇراقتىلىقتى ءبىز, جاسىرارى جوق, ءوزىمىزدىڭ ەلدەن دە كۇتىپ وتىرمىز. ال الەم­دەگى جەتەكشى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە رەسەيدىڭ داعدارىستان كەيىنگى الەم ينستيتۋتىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇل داعدارىستىڭ ءتۇيىنى بۇدان كەيىن ورىن الاتىن داعدارىستى بارىنشا السىرەتىپ جىبەرمەك. ول الداعى ون جىلدىڭ شاماسىندا قايتا ورىن الادى. بىراق قازىرگىدەي ەكونوميكالىق نەمەسە قارجىلىق سيپاتتا بوي كورسەتپەيدى, ونىڭ مازمۇنىن وركەنيەتتىلىك جانە گەوساياسي ۇعىمدار بيلەيتىن بولادى. سەرىك ءپىرنازار. استانا.