جاۋجۇرەك باتىر-جىراۋ ۇمبەتەي ۇلى مەكەنى – ەرەيمەندەگى ەلىنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى

ءحVىىى عاسىر قازاق حالقى ءۇشىن وتە ءبىر ماڭىزدى شەشۋشى كەزەڭ بولدى. جان-جاعىنان انتالاعان جاۋمەن جاعالاسىپ ءجۇرىپ, بابالارىمىز ۇلى مەكەندەرىن ۇرپاقتارىنىڭ ماڭگىلىك يەلىكتەرىنە قالدىرا ءبىلدى. سۇراپىل سوعىستاردان, اياۋسىز شايقاستاردان بەتى قايتپاعان با­تىر-جىراۋلاردىڭ ءبىرى – ۇمبەتەي ەدى. ول ءحVىىى عاسىرداعى قالماق, قىتاي, ورىس پەن باشقۇرت,  قىرعىز­دىڭ قازاق دالا­سىنا جاساعان سوي­قان­دى ىستەرىن – ولەڭمەن ءورىپ, سو­عىس شەجىرەسى رە­تىن­دە ۇرپاق جادىنا جاتتاتىپ كەتكەن كىسى. ابىلاي زامانىنىڭ ءدۇلد ۇلى بالاڭ جىگىت كۇنىنەن-اق ساداق تار­تىپ, ازاتتىق جولىنداعى ارپالىستا جانكەشتى ءومىر ءسۇردى. اقىندىعى مىنەزىنە ساي تۋراشىل بولعاسىن, ول ءمىردىڭ وعىنداي سوزدەرىمەن وزىنە, كۇشىنە سەنىمدى تالاي باتىر مەن بايدى اياماي اتتان ءتۇسىرىپ ءجۇردى. ارۋاقتى قابانباي باتىردىڭ ءوزى ۇمبەتەيدى قاتتى سىيلاعانى سونشا, تۇڭعىشى دۇنيەگە كەلگەندە وسى كىسىنىڭ ەسىمىن بەرىپتى دەيدى. جاسى ۇلكەن اقتامبەردى مەن بۇقار جىراۋلار دا قاندىكويلەك ىنىلەرى ۇمبەتەيگە ەرەكشە سىيلى كوڭىلمەن قاراعان ەكەن. تولە بي مەن قازىبەك ءبيدىڭ دە وعان كورسەتكەن قولداۋلارى از ەمەس. سەبەبى, قازاق اراسىنداعى كەيبىر ءتۇيىنى كۇردەلى داۋ-دامايدى ەكى اۋىز سوزبەن شەشەتىن وراق ءتىلدى جاس جىراۋدىڭ مىنەزى قيلى زاماندا تالاي ۇلى ىستەرگە باستاۋ بولعان كورىنەدى. ۇمبەتەي ولەڭدەرىندە وكتەمدىك, ءزىلدى سوزدەر, ناقتى ايىپتار ءجيى بەلەڭ الادى. ول ايتىسقا تۇسكەندە – اشىق مايدانعا بەس قارۋىن ساي­لاپ كىرگەن باتىرلاردان كەم ءتۇس­پەي­دى. ونىڭ كەسىرلى ىستەرگە بەت بۇر­عان كەيبىر تاريحي دارا تۇلعالارعا ايتقان اشىق سوزدەرى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, قازاقتىڭ سارا جازۋشى­لارىنىڭ ءبىرى مۇحتار ماعاۋيننىڭ “الداسپان” جيناعىنا ەنگەنىن كوپشىلىك بىلەدى. مىسالى, قاز دا­ۋىستى قازىبەك بي ولگەننەن كەيىن ونىڭ ورنىن ۇلى بەكبولات باسقانى تاريحتان ايان. ابىلايعا وكتەمدىك كورسەتكەن ارعىننىڭ بەس مەيرا­مى­نا جاتاتىن قۋاتتى ەلدى كوتەرگەنى ءۇشىن ۇمبەتەي وسى بەكبولاتتى, اكەسى قازىبەكتىڭ سىيلاس ءىنىسى بولسا دا, جەرمەن-جەكسەن ەتكەنىن “بەك­بولات بيگە” دەگەن ارناۋىنان جاقسى بىلەمىز. سونداي كيكىلجىڭدەردىڭ ءبىرىن سىل­تاۋ قىلعان اعا جىراۋ اقتام­بەردى مەن قاراكەرەي قابانبايعا ارناپ ايتقان سوزدەرى بۇل كىسىنىڭ شەشەندىگىن, ورلىگى مەن وتكىرلىگىن دالەلدەپ-اق تۇر. ابىلاي حانعا, بۇ­قار جىراۋ مەن قانجىعالى بوگەن­باي باتىرعا ارناعان ولەڭدەرىنىڭ مازمۇنى, شەجىرەلىك قاسيەت-سيپاتى جوعارى. ال, “جانتاي باتىر” جىر-داستانىن شوقان ءۋاليحانوۆ وتە جو­عارى باعالاعان. شاكارىم قۇداي­بەردى ۇلىنىڭ ۇمبەتەيدى “ەسكى اقىن بىزدەن ءالى ارتىق” دەپ ماداقتاۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. ۇمبەتەيدىڭ دومبىرا شەرتىسى قان­داي وزگەشە بولسا, تارتقان قو­بى­زىنىڭ داۋىسى دا سونداي ەرەكشە اسەرلى بولدى دەسەدى شەجىرەشىل ەلى. ارۋاعى قوزعان قارت جىراۋدىڭ قو­بىزىنىڭ ۇنىنەن بۇكىل قازاق دا­لاسىنىڭ باسىندا بولعان اۋىرت­پالىقتى سەزىنگەندەي, تىڭداۋشى جاندار اياعىنا دەيىن شىداپ وتىرا الماعان ەكەن. تۇكسيگەن قارت جى­راۋ­دىڭ قاباعى ما, الدە قوبىزدىڭ ءۇنى مە, ولار كوكىرەكتەرى قارس ايى­رىلعانداي كۇي كەشىپتى. ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, تاريحشى قازىبەك تاۋاسار ۇلىنىڭ “وزىمنەن ءتۇپ-تۇقيانعا دەيىن” كىتابىندا دا وسى جاۋجۇرەك ۇمبەتەي جىراۋدىڭ بىربەتكەي ءور مىنەزى بايىپتى تۇردە ءبىراز تاراتىلىپ ايتىلعان. قازاق بالاسىنا ازاتتىق اپەر­گەن سول ارداقتى باتىر-جىراۋ ءۇم­بەتەيگە وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا ەرەي­مەنتاۋ قالاسىندا ەسكەرتكىش بيۋست قويىلدى. ونىڭ اۆتورلارى جاس ساۋلەتشىلەر بايان قاينىشەۆا مەن اقەرتىس سۇلتانوۆ دەسەك, سال­تا­ناتتى جيىنعا الماتىدان, اس­تانا مەن كوكشەتاۋدان, پاۆلودار, قىزىلوردا مەن شىمكەنتتەن كوپ قوناقتار اتسالىستى. ۇمبەتەي جىراۋ اتىنداعى ەرەي­مەنتاۋ اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى ال­دىنداعى ەسكەرتكىش شىمىلدىعى ءتۇسىرىلىپ, ادەتتەگى تۇساۋكەسەر ءراسىمى جاسالعاننان كەيىن, زال كورەرمەنگە لىق تولىپ, اقىندار ءمۇشايراسى جۇرتتى كەرەمەت قۋانىشقا بولەدى. قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى, في­لولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك نەگيموۆتىڭ حابارلاۋىمەن ساحناعا زامانداس اقىندار كوتەرى­لىپ, جىردان شاشۋ شاشتى. قازاق پوەزياسى ايدىنىندا كورىنىپ ءجۇر­گەن دۇلدۇلدەر الماس تەمىرباي, با­قىتجان توباياقوۆ, ۇلاربەك دالەي­ ۇلى, راسۋل احات, سايلاۋ بايبوسىن, كوكشەتاۋلىق ەربولات بايات ۇلى جۇرت قوشەمەتىنە بولەنە ءبىلدى. ار­نايى كەلگەن اقىندارعا وسى ۇلى دو­دادا ۇلكەن سىي-سىياپاتتار جا­سال­دى. ايتۋلى شارانىڭ ۇيىمداس­تى­رۋ­شىسى, كەزىندە قانجىعالى قارت بوگەنبايدىڭ ەسكەرتكىشىن اشقاندا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن ازامات ەرەي­مەنتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرلان ەرەجەپوۆ ەكەندىگىن دە ايتا كەتسەك دەيمىز. جىر دوداسىنان سوڭ جۇرتشى­لىق الامان بايگەنىڭ قىزىعىنا باتتى. باسەكەلى جارىستا ءبىرىنشى ورىندى استانانىڭ, ال ەكىنشىنى – ەكىباستۇزدىڭ, ءۇشىنشىنى – ەرەي­مەن­تاۋدىڭ سايگ ۇلىكتەرى جەڭىپ الدى. جانات تۇگەلباەۆ, جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. استانا. ---------------------------------- سۋرەتتە: باتىر-جىراۋ ۇمبەتەي ەسكەرتكىشى.