مەملەكەتتىك ماسەلە
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ەلدى دامىتۋدىڭ تاياۋداعى ونجىلدىقا ارنالعان نەگىزگى باعىتتارىن بەلگىلەپ, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ جوعارعى ستاندارتتارىنا سايكەس ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ مىندەتىن العا قويعان ەدى. تاياۋدا ەلباسى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بويىنشا وتكىزگەن كەڭەستە وسى ماسەلەنى ودان ءارى تەرەڭدەتىپ, بۇل قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە بىرقاتار شارالاردى بەلگىلەپ بەردى. ادام قۇقى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ جونىندەگى ەڭ باستى قۇندىلىقتار كونستيتۋتسيا كۇنى قارساڭىندا ايرىقشا قوزعالىپ, حالىقتىق سيپات الۋىنا سايكەس بۇل ورايدا قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگانداردىڭ اتقاراتىن قىزمەتى دە ەرەكشەلەنە تۇسپەك. وسىعان وراي قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ بارىسىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلاتىنى جونىندە ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى گەنەرال-مايور امانتاي كۇرەنبەكوۆكە بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك.
– امانتاي جانكە ۇلى, كونستيتۋتسيا كۇنى قارساڭىندا وتكەن كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا ۇلكەن جۇمىستار اتقارعاندىعىن ايتىپ ءوتتى. ەندى وسى رەفورمادان كەيىن ىشكى ىستەر ورگاندارى سالاسىنان قانداي وزگەرىستەر كۇتە الامىز؟
– ەلباسى جولداۋىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى ورىنداۋ بارىسىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسىن رەفورمالاۋ جۇمىسى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ەندىگى مىندەت بويىنشا ىشكى ىستەر ورگاندارىن بىرقاتار وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر. ول – ىشكى ىستەر ورگاندارىن وزىنە ءتان ەمەس قىزمەتتەردەن ارىلتىپ, ۆەدومستۆو جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ىشكى باسقارۋ ىسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ, جازالاۋ جۇيەسىن ىزگىلەندىرۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەر بولماق. بۇل باعىتتا ناقتى جۇمىستار باستالىپ تا كەتتى. سالاداعى رەفورمالىق زور وزگەرىستەردەن كەيىن جەتىلگەن, جۇمىسى ساپالى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن كورەتىنىمىز انىق. قايتكەن كۇندە دە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ باستى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ناقتى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى وزگەرمەيدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ كەز-كەلگەن باعىتىن الىپ قارايتىن بولساق, ونىڭ ادام قۇقىعىن قورعاۋ جانە ونىڭ سەنىمدى كەپىلى بولۋ ماسەلەلەرىن كوزدەيتىنىن اڭعارامىز. ءبىزدىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەتىمىزدىڭ ماقساتى مەن ءمانى, قۇرىلۋى مەن دامۋىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزى 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىمەن ايقىندالادى.
– اتا زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن قوسا ەلىمىزدە قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ جانە بىرقاتار باسقا دا كودەكستەر جاڭارتىلىپ, سونىمەن قاتار, جاڭا زاڭدار, ونىڭ ىشىندە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى” زاڭى قابىلدانعانى بەلگىلى.
– ءيا, قۇقىقتىق جانە دەموكراتيالىق تۇرعىدا ءوزىنىڭ وڭ باعدارىن ايقىنداي بىلگەن مەملەكەتتە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ورنىعۋى جانە ولاردىڭ مىندەتتەرىن ايقىنداۋ تەك زاڭمەن عانا جۇزەگە اسىرىلاتىنى تۇسىنىكتى. وسىعان بايلانىستى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى” زاڭ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى, ادام مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قادىرلەۋدى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى رەتىندە بەكىتەدى.
وسىلايشا, اتالمىش زاڭ نەگىزگى كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتاردى دامىتا وتىرىپ كونستيتۋتسيا الەۋەتىنىڭ تولىعىمەن ىسكە اسۋىنا ىقپال ەتەدى جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە, سونداي-اق, جالپى مەملەكەتكە دەموكراتيالىق قوعامنىڭ كوپشىلىك قابىلداعان ستاندارتتارىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەڭ ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق قاعيدا – بۇل جەكە تۇلعانىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭ ساقتالۋى بولسا كەرەك. بۇل ورايدا ءبىز پوليتسيا قىزمەتىندە جازالاۋ باعىتىنىڭ ءالى دە باسىمداۋ ءتۇسىپ, قاتارداعى ازاماتتاردىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن بۇزۋ دەرەكتەرى ءجيى كەزدەسىپ وتىرعانىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جازالاۋ فۋنكتسيالارىن الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ فۋنكتسياسىنا باعىتتاۋدى نەگىزگى مىندەتىمىز دەپ بىلەمىز, بۇل پوليتسيا قىزمەتىنىڭ العا قويعان ماقساتتارىنا جاۋاپ بەرىپ, ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ تۇرعىندارمەن ساپالى قارىم-قاتىناسىنىڭ ورنىعۋىنا جول اشادى.
– ءوزىڭىز ايتقانداي, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ الدىن-الا تەرگەۋ بارىسىندا زاڭدى بۇزۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن قانداي ناقتى شارالار اتقارىلماق؟
– ەڭ الدىمەن قىلمىس تۋرالى ارىز-شاعىمداردى قاراۋ جانە شەشۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ اياقاستى بولماۋىن قاتاڭ ەسكەرىپ, وعان ەرەكشە كوڭىل بولۋدەمىز. وسىعان وراي ەلىمىزدە پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن تىزە قوسىپ قىلمىستاردىڭ ەسەپكە الىنۋى مەن تىركەلۋىنىڭ تولىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردى شەشۋ كەزىندە زاڭدىلىقتى نىعايتۋ بويىنشا جۇيەلى شارا جۇرگىزىپ وتىرمىز.
ارينە, ءوزىڭىز ايتقانداي, ءبىز قىلمىستاردى ەسەپكە الۋدان جاسىرۋ جانە قىلمىستىق ىستەردى قوزعاۋدان زاڭسىز باس تارتۋ دەرەكتەرىنە جول بەرمەۋگە ءتيىسپىز. دەسەك تە, وكىنىشكە قاراي, مۇنداي وقيعالاردىڭ ءالى دە ورىن الىپ وتىرعان جايى بار. بۇل رەتتە اتقارىلعان ناقتى ءىس پەن قارقىندى شەشىمدەردىڭ ناتيجەسىنە قاراپ قانا تۇرعىندار وزدەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن پوليتسيانىڭ قورعاي الاتىن قابىلەتىنە سەنەتىن بولادى.
سوندىقتان ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇيەسىندە زاڭنىڭ سالتانات قۇرۋى, اسىرەسە ادامداردى ۇستاۋ جانە ولاردى قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ كەزىندە زاڭدىلىقتىڭ بۇلجىماي ساقتالۋى – ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ءۇشىن مىندەتتى تالاپ بولىپ تابىلادى.
– بۇل تالاپتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن پوليتسياعا جوعارى ءبىلىمدى, ادامنىڭ ار-نامىسىن قادىرلەۋدى بىلەتىن, ياعني زاڭدى بۇلجىتپاي ورىنداي الاتىن جان-جاقتى تاربيەلەنگەن ماماندار قاجەت ەكەندىگى دە جاسىرىن ەمەس.
– ءيا, مۇنداي ماماندار اۋاداي قاجەت. بۇل ءوز كەزەگىندە كادرلىق ماسەلەلەرگە كەشەندى كوزقاراستى, ونىڭ ىشىندە قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەت دەڭگەيىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا زاڭگەرلىك ءبىلىمى بار قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى پوليتسيانىڭ جالپى سانىنىڭ 83,2 پايىزىن قۇراپ وتىر.
ۇكىمەتتىڭ 2010 جىلعى 20 مامىرداعى قاۋلىسىمەن ءىىم-ءنىڭ سەمەي جانە شىمكەنت زاڭ كوللەدجدەرىنىڭ تۇراقتى جانە اۋىسپالى قۇرامىنىڭ شتاتتىق سانى ەسەبىنەن ءىىم اقتوبە زاڭ ينستيتۋتى قۇرىلدى. بۇل باتىس ءوڭىرىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بولىنىستەرى ءۇشىن “قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى” ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىمى بار مامانداردى دايىنداۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ءاربىر قىزمەتكەرى – ەڭ الدىمەن كاسىبي زاڭگەر جانە سودان كەيىن عانا ول پوليتسيا جۇمىسىنىڭ جەكەلەگەن ماسەلەلەرىنىڭ مامانى بولىپ تابىلادى. پوليتسيا قىزمەتكەرى ءۇشىن ءوز بويىندا قۇقىقتىق مادەنيەتتى جەتىلدىرە ءبىلۋ جانە ونى قوعامدا ناسيحاتتاۋ – تاڭداپ الىنعان كاسىپتىڭ ماڭىزدى قۇرامىنىڭ ءبىرى.
كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن قۇقىقتىق قاعيداتتىڭ تولىق مانىندە ىسكە اسۋى جوعارى قۇقىقتىق مادەنيەتكە ۇمتىلۋدىڭ باستى شارتى بولىپ تابىلاتىنى ءسوزسىز. بۇل بارلىق ازاماتتارعا بىردەي قاتىستى. جالپى, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە زاڭدىلىق پەن ءتارتىپتىڭ قىراعى ساقشىلارى رەتىندە قويىلاتىن تالاپ ەرەكشە. پوليتسيا فورماسىن كيگەن ءار ادام وزىنە وسى جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى جانە ونىڭ ودان ارعى قىزمەتى كاسىبي شەبەرلىگى مەن ازاماتتىق قاسيەتىنىڭ ءوسۋىنىڭ كەپىلى بولۋى ءتيىس. مۇنداي قىزمەتكەردى تاربيەلەۋ – ءبىزدىڭ ماڭىزدى مىندەتىمىز. دەمەك, ۆەدومستۆولىق وقۋ ورىندارىمىز بەن قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ جۇيەمىز وسىعان باعىتتالعان.
قىلمىسپەن كۇرەستە الدىڭعى قاتاردان تابىلاتىن قىزمەتكەرلەرىمىز ءوز ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن تاۋەكەلگە تىگىپ قىزمەت اتقارادى. تەك سوڭعى 2009 جىلدىڭ وزىندە قىزمەتتىك بورىشىن ورىنداۋ كەزىندە 41 قىزمەتكەر قازا تاۋىپ, 53 قىزمەتكەر جاراقات العان. ازاماتتاردى ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەر مەن زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ كەزىندە ەرلىك پەن قايسارلىق كورسەتكەن جانە ءوز قىزمەتتىك پارىزىن كۇندەلىكتى جۇمىسىندا ادال اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتكەرلەر سانى بىرنەشە ەسە ارتا ءتۇستى. مەنىڭشە, بۇل زاڭدى مۇلتىكسىز ساقتاۋ, قىراعى قورعاۋ جولىندا جۇرگەن ادام ءۇشىن جوعارى سىناق بولىپ تابىلادى.
– ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىزدى وزگە ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالارىمەن سالىستىرعاندا قانداي ارتىقشىلىقتارى بار دەپ ايتا الاسىز؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇگىنگى نەگىزگى زاڭىنىڭ وزەگى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ بۇرىنعى كونستيتۋتسيالارىنان الىنعان, ونىڭ بىرقاتار ەرەجەلەرى وزگە مەملەكەتتەردىڭ نەگىزگى زاڭدارىنا ۇقساس. دەگەنمەن, ءبىز قازاقستان حالقى قابىلداعان ءوز كونستيتۋتسيامىزدى ەل ءومىرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندەگى نەگىزگى تىرەك ەتىپ, 15 جىل ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. وندا مەملەكەتتىلىكتىڭ, قوعامنىڭ, ساياسي دامۋىنىڭ, تاۋەلسىز دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ناقتى تاجىريبەسى مەن ومىرلىك نورماسى بار. ءىس جۇزىندە اتا زاڭنىڭ ءاربىر بابى تولىققاندى جانە ءتۇرلى قۇقىقتىق قاتىناستاردى ەكى جاقتى اۋىتقۋسىز ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. ەلىمىز كونستيتۋتسياسىنىڭ ءمانى, ماقساتى ادام مەن ازاماتتىڭ نەگىزگى قۇقىعى مەن ەركىندىگى بولىپ تابىلادى.
قوعامدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدىلىك كۇشەيىپ كەلەدى. رەسپۋبليكامىزدا دەموكراتيالىق قوعام دامۋىنىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى ءسوز بوستاندىعى قامتاماسىز ەتىلىپ, اقپاراتتارعا شەكتەۋ قويىلمايدى. مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تولىق قۇقىقپەن جۇمىس ىستەۋدە. ءاربىر مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسياسى ونىڭ دامۋى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ بەلگىلى كەزەڭدەرىنە سايكەس كەلەدى. ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭىمىزدىڭ باسقا مەملەكەتتەردىڭ كونستيتۋتسيالارىنان شىنايى ەرەكشەلىگىن وسىدان كورەمىز.
ەلىمىزدىڭ باستى قۇجاتى قابىلدانعالى بەرى 15 جىل ءوتىپ, كونستيتۋتسيا كۇنى قازاقستان حالقى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە بولدى. بۇل كۇن ءبىزدى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنىڭ قاينار كوزىنە جەتەلەيدى جانە ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنىڭ باستى باعىتىن دۇرىس تاڭداعانىن ايعاقتايدى. دەمەك, كونستيتۋتسيا – مەملەكەتىمىز بەن قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى, ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمدىلىك جانە حالقىمىزدىڭ اۋقاتتى تۇرمىسىنىڭ, لايىقتى ءومىرىنىڭ كەپىلى بولىپ تۇرا بەرمەك.
– اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.
* * *
سوت ءىس قارادى
قارىزدىڭ اقىرى
ول وزگەگە ور قازعاندا سوعان كەيىن ءوزىم ءتۇسىپ كەتپەيمىن بە, سوڭى الدەقالاي بولار ەكەن دەپ ويلاپ جاتپادى. ولاي بولۋى وعان مۇمكىن ەمەستەي كورىندى. ال ون ميلليون تەڭگە قارىزىنان ايىرىلىپ قالۋ قاۋپىن ويلاعاندا جانى جەر تاپتىرمادى. اقشادان ايىرىلسا بار بايلىعىنان دا جۇرداي قالماق. وندا وزىنە راسىمەن ور قازعانداي بولىپ شىعادى. سوندىقتان “التىن” وك اتقارۋشى ديرەكتورى سابىر وزىنەن ون ميلليون ۇستىندە تەڭگەنى قايتارىپ بەرۋدى تالاپ ەتۋشىنىڭ كوزىن ءبىرىنشى بولىپ جويماققا تاۋەكەلگە بەل بۋادى. بۇل ءوزى الماتى قالاسىندا تاياۋ جىلدارى ورىن العان قاندى وقيعا ەدى. تىرشىلىگى قۇمىرسقاداي قايناعان ۇلكەن قالادا اقشا ءۇشىن ءبىرىن ءبىرى اڭدىعاندار كوپ ەكەنى بەلگىلى. سولاردىڭ ءوزى ءدال جاندارىندا باتىستىڭ ەكشن كينوسىنان اسىپ تۇسەر شىتىرمان وقيعانىڭ ءوتىپ جاتقانىن بىلمەي دە قالدى. ارينە, بولارى بولىپ, بوياۋى ءسىڭدى دەگەنىمىزبەن, جۇرەكتەردە قالعان داق بار دەگەندەي, كەيىپكەرلەر اتى-ءجونىن وزگەرتىپ الۋدى ءجون كوردىك. بىراق, بولعان وقيعا بۇرمالانباس ءۇشىن الماتى قالالىق سوتىنىڭ ۇكىمىنە دە سۇيەندىك. سوت ۇكىمى بارىنە بىردەي. بىرنەشە تومنان تۇراتىن كۇردەلى ءىستى پاراقتاي وتىرىپ, قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ وراسان ەڭبەگىن دە ەرىكسىز ەسكەرەسىز. جوعارىدا اتالعان “التىن” وك قۇرىلتايشىسى قورلان كوپتەگەن ادامنىڭ قولىنا جۇمىس تاۋىپ بەرەدى. سونىڭ ءبىرى سابىر بولاتىن. بىراق 2007 جىلى ونىڭ وندىرىستىك كووپەراتيۆ الدىندا 10 ميلليون تەڭگەنىڭ ۇستىندە قارىزى بار ەكەنى انىقتالادى. قارىز قايتۋى كەرەك. قارىز ك ۇلىپ بارىپ, كۇڭىرەنىپ قايتادى دەگەندەي, ونى بەرۋ قيىنعا تۇسەدى. سوعان وراي قورلان مەن سابىردىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك تۋىنداپ, بىرتە-بىرتە ول الاۋىزدىققا اينالادى. سونىمەن, شىنىندا سابىردىڭ بەرەتىن اقشاسى بولمادى ما, الدە ادەيى قايتارعىسى كەلمەدى مە, كىم ءبىلسىن, جاعداي ۋشىعا باستايدى. ونىڭ شيەلەنىسكەنى سونداي, سابىردىڭ ساناسىن ءتۇرلى ارام ويلار شىرماپ, ۇيقى بەرمەيدى. اقىرى ول تىعىرىقتان شىعار ءبىر جول تاپقانداي بولادى. ادام جوق بولسا, باس اۋىرتاتىن ماسەلە دە بولمايدى دەگەن ءسوز بار. ەندەشە, قورلاننىڭ كوزىن جويۋ كەرەك دەپ ءتۇيىندەيدى. العاشقىدا بۇل ويىنان ءوزى دە شوشىدى. قايتكەندە دە بىرەۋدىڭ كوزىن جويۋ دەگەن يماندى ادامنىڭ قولىنان كەلە قوياتىن ءىس ەمەس. سابىر اقىرى سول يماندىلىقتىڭ بارىنەن اتتاپ كەتتى. ەگەر قورلاننىڭ كوزىن جويسا, بۇدان قارىزىڭدى قايتار دەپ قىسپاققا الاتىن ادام دا جوعالادى. بىراق, قالاي قىلمىستىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرماق؟ جالعىز ءوزىنىڭ قولىنان كەلە قوياتىن شارۋا ەمەس. قينالعاندا جان ءتاتتى دەگەندەي, كەنەت وعان تىعىرىقتان شىعار جول تابىلعانداي بولادى. ءوزىنىڭ جەرلەسى ءارى دوسى ەستاي دا قورلانعا قىرۋار اقشا قارىز بولاتىن. ونىڭ دا كوپ سومانى يەسىنە قايتارا سالۋعا ىقىلاسى جوق ەدى. جامباسىنا باسىپ قالسا ۇپايى تۇگەندەلىپ شىعا كەلەدى. دەمەك, ەستاي ايتقانعا كونەدى. ول سابىردىڭ ۇسىنىسىن ەستىگەندە سولاي بولۋى كەرەك سەكىلدى بىردەن قابىل الدى. كەزىندە ونى قورلانمەن تانىستىرعان دا وسى جەرلەسى بولاتىن. كەيىن قورلاننىڭ سەنىمىنە ابدەن كىرگەن سوڭ ەستاي وندىرىستىك كووپەراتيۆ ءۇشىن بەس ءجۇز باس قوي الامىن دەگەن ماقساتپەن ودان ءۇش ميلليون تەڭگە قارىزدانادى. بىراق بۇل ماقساتىن ورىنداۋدىڭ ورنىنا ول قولىنا تۇسكەن اقشانى ءوز جەكە باس پايداسىنا جاراتىپ جىبەرەدى. مىنە, وسى جاعدايدى جاقسى بىلەتىن دوسى ونى جاندى جەرىنەن ۇستاپ, قورلان اقشانى سۇراپ جاتىر دەپ بىرنەشە مارتە قىسىمعا الادى. اقىرى ءبىر كەلگەندە ەندى اقشانى قايتارماساڭ, ساعان كورەسىڭدى كورسەتەمىن دەپ ادامدارىن جىبەرگەلى جاتىر دەيدى. بۇدان كەيىن ەستاي ءازىر اقشا جوق, نە ىستەۋ كەرەك دەپ اقىلداسقانداي قينالا ءتىل قاتادى. سۇراعانعا ىزدەگەن دەگەن, تاپ وسى ءساتتى كۇتىپ جۇرگەن سابىر وعان ءوز جوسپارىن بىلدىرە قويعان ەدى. ەندى سابىردىڭ جۇگى ءسال-ءپال جەڭىلدەگەندەي بولدى. ەستاي ۇسىنىسقا ىشتەي قۋانباسا, ەشقانداي ۇركۋ تانىتقان جوق. ول ءوزىنىڭ ءبىر تانىسى ارقىلى بارلىق شارۋانى بىتىرۋگە ءتيىستى نەگىزگى ورىنداۋشىمەن كەزدەسەدى. ارينە, ورىنداۋشىنى, ياعني جالدامالى كىسى ءولتىرۋشىنى ەشكىم بىلمەۋگە ءتيىس. سوندىقتان ەكەۋارا عانا كەزدەسكەن ولار ءىستىڭ ۋ-شۋسىز بىتۋىنە ەرەكشە ءمان بەردى. بۇل جۇمىسى ءۇشىن ورىنداۋشى ەركىن ەكى ميلليون تەڭگە سۇرادى. ەكى ميلليون تەڭگە دە از اقشا ەمەس, بىراق العان بەتتەن ەندى قايتۋعا بولمايدى, ال اقشا تولەمەسە ءىس ءبىتپەيدى. سونان امال جوق ول ەركىندى سابىرمەن كەزدەستىرەدى. ولار ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن بىردەن ۇعىسىپ, ۇيالى تەلەفون نومىرلەرىمەن الماسادى. باستاپقى اۆانس رەتىندە ورىنداۋشى ەركىنگە 400000 تەڭگە ۇستاتىلادى. بۇدان كەيىن ەستاي دا كەۋدەسىن كەرە ءبىر ەركىن دەم الىپ, قۇپيا ءىستىڭ شەشىم تاباتىندىعىنا كۇمان كەلتىرمەدى. ەركىن مىلتىق سۇراعان سوڭ ونىڭ ۇڭعىسىن كەسىپ, ۆينچەستەردىڭ ءدۇبىن قوسا بەرەدى. جان بالاسىنىڭ جانىنا جاقپايتىن وزگەشە تاپسىرىستى الىپ, قوماقتى قارجىنى قالتاعا باسىپ, قولىنا مىلتىق ۇستاعان ەركىن ەندى وزىنە دە سەرىك ىزدەۋگە كىرىسەدى. جالعىز ءوزىنىڭ بەل شەشىپ كىرىسۋگە جۇرەگى داۋالامادى ما, الدە ءبىر ءوزىنىڭ شاماسى كەلمەيتىندىگىن ءبىلدى مە, ايتەۋىر بۇرىننان تانىس بالقاردى جانىنا قوسادى. بىراق وعان ادام ءولتىرۋ تۋرالى تۇپكى ويىن اشپايدى. تەك قورلان دەگەن بىرەۋدى ۇرىپ-سوعۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرەدى. بۇعان بالقار قارسىلىق بىلدىرمەيدى. قىلمىستىق ەكەۋدىڭ ءازىر بولعانىن ەستىگەننەن كەيىن سابىر ولارمەن تاعى ءبىر مارتە كەزدەسەدى. قاپشاعاي قالاسىنان جەتكەن ەكەۋىن سابىر ءوزىنىڭ “بمۆ” كولىگىمەن كۇتىپ الادى. ارنايى پاتەر جالداپ, ورنالاستىرادى. الدا اتقارىلار جوسپاردى جان-جاقتى تالقىلاپ, پىسىقتايدى. ءىستىڭ تەزىرەك ءارى ءوزى ويلاعانداي ورىندالۋى ءۇشىن تاپسىرىسشى رەتىندە ورىنداۋشىلارعا تاعى دا قولما-قول جەتى ءجۇز مىڭ تەڭگە بەرەدى. بۇدان كەيىن ول قىلمىستىق توپتىڭ باسشىسى رەتىندە ەركىنگە قورلان تۇراتىن ءۇيدىڭ كىرەبەرىسىن جانە مارقۇمنىڭ ءوزىن سىرتتاي كورسەتەدى. بۇل ارادا ولار قورلاننىڭ ەرتەڭگىسىن ۇيدەن شىعاتىن, جۇمىستان ورالاتىن كەزىن, ۋاقىتىن ناقتى انىقتاپ الادى. سابىردىڭ كورسەتۋى بويىنشا ەركىن بالقارعا وزدەرىنىڭ قورقىتىپ, ۇرىپ-سوعاتىن ادامىنىڭ ءتۇر-ءتۇسىن سۋرەتتەپ بەرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قورلان ۇزىن بويلى, اق شالعان قىسقا شاشتى دەيدى. ءسويتىپ, ىسكە كىرىسەتىن ءسات تە تۋادى. بۇل 2007 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسى ەدى. الماتى تاڭى تامىلجىپ تۇردى. ەرتەڭگىلىك ساعات جەتىدە ارۋ قالانىڭ تىرشىلىگى تۇنگى دامىلدان كەيىن قالىپقا تۇسە باستاعان. بۇل كەزدە ەركىن مەن بالقار دا 16 كاليبرلى شولاق مىلتىقتارى مەن وق-دارىلەرىن ارقالاپ اۋەزوۆ اۋدانىنداعى “جەتىسۋ-4” شاعىن اۋدانىنداعى ۇيگە جەتەدى. شولاق اڭشى مىلتىعىن دايىنداعان بالقار ونى بۇتا اراسىنا جاسىرىپ قويادى. سودان ەركىننىڭ ءامىرىن كۇتىپ, ەلەۋسىز وتىرادى. كوپ ۇزاماي بۇلار اڭدىعان كىرەبەرىستەن ۇزىن بويلى اق شاشتى ازيالىق پىشىندەگى ەر ادام شىعادى. ەكەۋى دە ءبىزدىڭ نىسانامىز وسى دەپ بىردەن توقتام جاسايدى. بالقار بۇتا تۇبىندە جاتقان مىلتىقتى الىپ, ەركىننىڭ قولىنا ۇستاتادى. اناۋ ەش كىدىرمەستەن دەمىن ىشىنە تارتىپ قولىنا قارۋدى قىسادى دا الاڭسىز جونىمەن كەتىپ بارا جاتقان ەركەكتىڭ سوڭىنان جۇگىرە باسىپ, تاياپ بارىپ, جاۋىرىن تۇسىنان اتىپ جىبەرەدى. قورقاۋعا دا جان كەرەك دەگەندەي, ەكەۋى سول ساتتە ىستەرىنەن شوشىنعانداي قولدارىنداعى قارۋدى دا تاستاي سالىپ قاندى وقيعا ورىن العان جەردەن تۇرا قاشادى. سول قاشقاننان تاكسيگە وتىرىپ, قاپشاعاي قالاسىنا تارتادى. وسىمەن قىلمىسكەرلەر دەگەندەرىنە جەتتى, قارىزىن سۇراپ ماسەلە تۋدىرعان ادامنىڭ كوزى جويىلدى, بىراق كىسى قانىن مويىندارىنا جۇكتەگەن قاندى قولدار قاشىپ قۇتىلا المادى, سوتتالدى دەپ بۇل وقيعاعا نۇكتە قويا سالۋعا بولار ەدى. الايدا, ايتار اڭگىمە الدا. دەمدەرىن العان ەركىن دە, بالقار دا قورلاننىڭ ولگەنىنە كامىل سەندى. ويتكەنى, جاقىننان اتىلعان اڭشى مىلتىعىنىڭ وعىنان ءتىرى جاننىڭ امان قالۋى ەكىتالاي ەدى. سونى مىسە تۇتقان ەركىن الماتى وبلىسى, كەربۇلاق اۋدانىنا كەتىپ قالعان ەستايعا كەلەدى. سەن تاپسىرىس بەرگەن ادامنىڭ كوزىن جويدىق, ەندى قالعان اقشانى تەز بەر دەيدى. بۇلاردىڭ ادامدى اقشا ءۇشىن وپ-وڭاي و دۇنيەگە اتتاندىرىپ جىبەرە الاتىنىن جاقسى بىلسە دە انىق-قانىعىنا ابدەن كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ەستاي وسى قىلمىستىڭ باستاۋشىسى سابىرعا تەلەفون شالادى. سويتسە... يە, راسىندا ەركىن مەن بالقار سول جەردە, سول ۋاقىتتا ادام ولتىرگەن ەكەن. مارقۇم ءوزىنىڭ اجالىن اكەلگەن كىمدەر ەكەنىن دە بىلمەستەن, كورمەستەن و دۇنيەگە اتتانىپ كەتىپتى. ارتىندا جىلاپ, ەڭىرەپ تۋىستارى قالدى. ۇقساستىقتىڭ وپىق جەگىزگەن تۇسى وسى شىعار, قورلاننىڭ سىرتقى بەينەسىنەن ول اۋماي قالىپتى. سوندىقتان دا ونى ەكى قىلمىسكەر تۋرا قورلاننىڭ ءوزى دەپ ۇعىپتى. سونان نەگىزگى ادام امان قالعانىن سابىر ەستايعا قينالا ايتتى. سوندىقتان تاپسىرما ورىندالعان جوق, دەمەك اقشا دا بەرىلمەيدى دەدى, ەستاي. ال شاتىستىرىپ وزگە جازىقسىز بىرەۋدىڭ قانىن جۇكتەگەندەرىنە, ارينە, قىلمىستىق توپتىڭ ەشقايسىسى جاندارىن جەپ قينالا قويعان جوق. اقشا, دۇنيە كوز قۇرتىنا اينالىپ تۇرعاندا ادام ءومىرى دەگەن نە, ءتايىرى؟ بۇل زاماندا ءبارى دە اقشا ءۇشىن جۇگىرەدى. ونى قالاي تاپساڭ دا ءوزىڭ بىلەسىن, تەك ۇستالساڭ وپىق جەمەيتىندەي بول. ال ۇستالماي جاتساڭ, وندا ءبارى سەنىكى. قىلمىستىق توپ سوعان بەك سەندى. سابىر مەن ەستاي ەركىننىڭ قورلاندى قالاي دا ءولتىرۋى كەرەكتىگىن الدىنا تارتتى. ەندى باستالعان ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ قاجەت, شەگىنەرگە جول جوق, دەدى ولار. 16 كاليبرلى شولاق اڭشى مىلتىعىنان ايىرىلىپ قالعان سوڭ, سابىردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ەستاي ءوزىنىڭ 12 كاليبرلى ۆينچەستەرىن شولاق مىلتىققا اينالدىرادى. بۇل ازدىق قىلىپ جاتسا دەگەندەي ونىمەن بىرگە ماكاروۆ تاپانشاسىن قوسا بەرەدى. سونىمەن ەركىن كىسى ولتىرۋگە قايتادان ساقاداي-ساي ءازىر بولادى. بىراق, قانشا تاجىريبەلى بولسا دا تاعى دا جالعىز ءوزى قان جۇكتەۋگە بەتتەي المايدى. قاسىنا بالقاردى قايىرا ىلەستىرەيىن دەپ ەدى, ول ايتقانعا كونبەدى. سەن مەنى الدادىڭ. ءبىز ادام ولتىرۋگە ەمەس, تەك قورقىتۋعا, ۇرىپ-سوعۋعا بارامىز دەپ كەلىسىپ ەدىك, الايدا سەن وتىرىك ايتتىڭ, مۇنىڭ جارامادى, دەدى ول. سونان ونىڭ ەندى قايتىپ قاسىنا ەرمەيتىنىن بىلگەن ەركىن بۇرىنعى تانىستارىنىڭ ءبىرى مانسۇردى تاۋىپ الادى. وعان دا قاساقانا بىرەۋدى ولتىرۋگە بارا جاتقاندىقتارى تۋرالى ايتا الماي, ءجۇز مىڭ دوللار ساقتالىپ تۇرعان كەڭسەنى تونايمىز دەيدى. كوكالا دوللاردى قاق ءبولىپ الاتىندىعىن جەتكىزەدى. مۇنشاما اقشانى ءبىر ساتتە قولدارىنا تۇسىرەتىن بولسا, نەگە تارتىنسىن, مانسۇر دا بىردەن كەلىسەدى. ءسويتىپ, قىلمىستىق توپتىڭ ءۇش بەلسەندى مۇشەسى سابىر, ەستاي جانە ەركىن ءوزارا اقىلداسىپ تاعى جوسپار قۇرادى. ءۇيدىڭ قاسىنداعى ارەكەتتەرى ساتسىزدىككە ۇشىراعان سوڭ قورلاندى كەڭسەدە وتىرعان ورنىندا تۇنشىقتىرۋ قاجەت دەپ شەشەدى. بۇل ۇسىنىستارى وزدەرىنە ۇناپ قالادى. ويتكەنى, وفيسكە قاساقانا كىسى ولتىرەيىن دەگەندەر ەمەس, اقشا ىزدەگەندەر قاراقشىلىقپەن شابۋىلداعان ەكەن دەگەن بولجام جاسالادى دەيدى. سول بويىنشا ىزشىلەردى شاتىستىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى دەپ قورىتادى قىلمىسكەرلەر. ولار ويلاعان جوسپاردى عانا جۇزەگە اسىرىپ, كەيىن تىپ-تىنىش ەشكىمنىڭ كوزىنە تۇسپەي سۋ تۇبىندە جاتا قالامىز دەپ ۇيعارادى. بىراق, الدا ءالى نە كۇتىپ تۇرعانىن بىردە-ءبىرى ناقتى توپشىلاي المايدى. قانشالىقتى ساقتىق تانىتتىق دەگەنىمەن, ۇلكەن قاتەلىك جىبەرگەنىن بايقامايدى. بۇل كەزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا قاراپ جاتپاعان ەدى. تۋرا ءۇيىنىڭ الدىندا ەر ادامدى اتىپ كەتكەن بەلگىسىز بىرەۋلەر ىزدەلىنە باستاعان. بۇل جاعدايدىڭ سابىر باستاعان قىلمىستىق توپقا ەشقانداي قاتىسى جوقتاي كورىندى. راسىندا, بۇلاردىڭ شارۋاسىنا ەشكىم كەدەرگى كەلتىرمەدى, تالتۇستە قارۋ اسىنىپ جۇرگەن ولارعا ەشكىم نازار دا اۋدارمادى. سونان ءبىز نە ىستەسەك تە ءوزىمىز عانا بىلەمىز دەگەن ولار قارۋ-جاراقتارىن اسىنىپ الىپ, قاپشاعاي مەن الماتى اراسىندا ەمىن-ەركىن جوسىلتىپ ءجۇردى. قاندى وقيعا بولار كۇننىڭ الدىندا ەركىن مەن مانسۇردى قولىنداعى قارۋلارىمەن سوناۋ قاپشاعاي قالاسىنان سابىر ءوزىنىڭ “بمۆ” كولىگىمەن جولداعى بارلىق جول پوليتسيا بەكەتتەرىنەن امان-ەسەن وتكىزىپ, سەيفۋللين مەن ماقاتاەۆ كوشەلەرى قيىلىسقان اۋدانداعى جالدامالى پاتەرگە الىپ كەلەدى. سابىر ەكەۋىنە قاجەتتەرىڭە جاراتىڭدار دەپ وتىز مىڭ تەڭگە تاستايدى. ەرتەڭگىسىن ەركىن ەرتە وياندى. ساعاتىنا كوز جۇگىرتكەن, ءالى جەتى بولا قويماپتى. توسەگىنەن اتىپ تۇرىپ, مانسۇردى وياتتى. ءبىر-ەكى ساعاتتان سوڭ ىستەيتىن تىرلىگىن ەسكە العاندا جۇرەگى دۇرسىلدەپ قاعا جونەلدى. جۋىندى, شايىندى. بالكونعا شىقتى, قايتا كىردى. بىراق تۇلا بويىنداعى ءدىرىل كەتەر ەمەس. مەن قورقاتىنداي بۇل ءبىرىنشى ءىسىم ەمەس قوي دەپ وزىنە باسۋ ايتقانداي بولدى. الايدا تىنشي المادى. سودان تاڭعى ورازالارىن اشار-اشپاستان تاكسي ۇستاپ زەيىن شاشكين كوشەسى بويىندا ورنالاسقان “سارىتال” فيرماسىنىڭ كەڭسەسىنە جەتەدى. ۋاقىت ءالى ەرتە, ەكەۋى كىرەبەرىسكە قارسى جاقتاعى ورىندىققا جايعاسادى. ەكى كوزدەرى كەلگەن ادامداردا. بىراق ولاردىڭ بىرىنە دە جەتە نازار اۋدارار ەمەس, وزگە جۇرتتى كورسە دە, كورمەگەندەي سانا-سەزىمدەرى تۇمشالانىپ قالعانداي. بەيساۋات وتىرعان بۇلاردى فيرمانىڭ ەرتە كەلگەن كەيبىر قىراعى قىزمەتكەرلەرى بايقاپ قالىپ جاتقاندارىندا شارۋاسى بولمادى. كوپ ۇزاماي ساعات ەرتەڭگى 09 شاماسىندا قىزمەتتىك كولىگىمەن جۇمىس ورنىنا قورلان دا كەلىپ, ىشكە كىردى. ەركىن مەن مانسۇر امالسىز تاپجىلماي وتىرعان ورىندىقتارىنان قۇيرىق كوتەردى. ورالعان قارۋلارىن: ءبىرى ۇڭعىسى كەسىلگەن شولاق مىلتىقتى, ەكىنشىسى مت تاپانشاسىن قوينىنا تىعا ۇستادى. ولاردىڭ سەنگەندەرى وسى قارۋلارى. سول قارۋلارىنىڭ ارقاسىندا وزدەرى دە كەرەمەت ءومىر كەشپەك سەكىلدى كورىندى. ويتكەنى, وسى ءبىر ادامنىڭ كوزىن جويۋ ارقىلى عانا ميلليونداعان تەڭگە الماق. ال بۇعان دەيىن ۇقساستىعىمەن ابايسىزدا قاراۋىلعا ءىلىنىپ كەتكەن جازىقسىز جاننىڭ ءولىمى شىبىن قۇرلى سانالمادى. ءتىپتى ولار ءۇشىن ۇمىتىلىپ تا كەتتى. ەركىننىڭ ويىندا قازىر ءبىر-اق ماقسات تۇردى. سونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ول كىدىرىپ جاتپادى, ورنىنا وتىرىپ, كۇندەلىكتى جۇمىسىن جۇرگىزە باستاعان قورلاننىڭ قاسىنا جەتىپ كەلدى دە باسىنا مىلتىقتىڭ ۇڭعىسىن تاقاي بەرىپ, شۇرىپپەنى باسىپ قالدى. بۇل عيماراتتا بۇرىن-سوڭدى ەستىلمەگەن ءبىر ءۇن تارس ەتتى. باسقا بولمەدەگى ادامدارعا ەكىنشى قاباتتان ءبىر ءزىلماۋىر تاس گۇرس ەتىپ قۇلاپ تۇسكەندەي بولدى. قورلان ءتىل تارتپاي كەتتى. كەنەت ەركىن وسى بولمەدە تاعى ءبىر ادامنىڭ بار ەكەنىن بايقاپ قالدى. ول قارۋ كەزەنگەن جاندى كورگەندە ورىندىق ارتىنا بۇعىپ قالعان بولسا كەرەك. ەركىن ونى اتارعا وعى بولماعان سوڭ شالت قيمىلداپ, مىلتىقتىڭ دۇبىمەن باستان ۇرىپ س ۇلىق ءتۇسىردى. بىراق اناۋ دا وسال ەمەس ەكەن, قانعا بوككەن باسىن ۇستاي قايتا كوتەرىلە باستادى. ەندى وزىنە قارسى ۇمتىلسا كۇش بەرمەي كەتەردەي كورىنىپ, ەركىن كەرى شەگىندى. سوسىن جالت بەرىپ مانسۇردىڭ قولىنداعى تاپانشانى ج ۇلىپ الدى دا سوققىسى دارىماعان جاندى كوزدەمەستەن باسىپ قالدى. باتىر ءبىر وقتىق دەگەن, اناۋ جالپاسىنان ءتۇستى. قارسى كەلەر نەگىزگى جانداردان قۇتىلعان ەركىن ەندى قابىلداۋ بولمەسىندەگى قىز-كەلىنشەكتەرگە باس سالدى. قولىنا ىلىككەن بىرەۋىن شاشىنان ۇستاي شىڭعىرتىپ, اقشا قايدا دەپ ايقاي سالدى. ولار كەنەتتەن باستارىنا تونگەن مىنا جايتتەن جاي تۇسكەندەي ەستەرى شىعىپ, ءتىل-اۋىزدارى بايلانىپ قالدى. قىلمىسكەرلەردىڭ نە سۇراپ جاتقاندارىن دا قاپەلىمدە تۇسىنە الماي, جالبارىنا جىلاپ بىلمەيمىز دەگەننەن باسقا تۇك ايتا المادى. قولى قانعا باتقان ەركىن ىزادان جارىلارداي بولىپ ايەلدەردەن تۇك شىقپاسىن بىلگەندەي تاستاي سالدى دا, ۇستەل ۇستىندەگى نوۋتبۋككە جارماستى. وعان قوسا شاعىن سەيفتى الا مانسۇردى ەرىتە كەڭسەدەن شىعا جوق بولدى. كورىكتى دە اسەم, ارۋ قالانىڭ قاق ورتاسىنا ورىن تەپكەن “سارىتال” فيرماسىنىڭ باس كەڭسەسىنىڭ ءىشى الاپات داۋىل ءجۇرىپ وتكەندەي استان-كەستەنى شىعىپ قالا بەردى. تابان استىندا ەكى ادام ءولىپ, ءبىر ادام اۋىر جارالاندى. بىرنەشە ءجۇز مىڭنىڭ دۇنيەسى قولدى بولدى. قىلمىسكەرلەر اتارىن اتىپ, الارىن الىپ تايىپ وتىرعان سوڭ قۇقىق قورعاۋشىلار دا قاپتاپ كەتتى. كەيىن ءبارى انىقتالىپ, ءىس سوتقا جەتكەندە وسى قىلمىستىڭ باس ۇيىمداستىرۋشىسى سابىر ايىبىن موينىنا الماۋعا تىرىستى. بىراق ونىڭ جاندايشاپتارى ءبارىن ايتىپ بەردى. كۋالەر كورگەنىن راستاپ, بىلگەنىن جايىپ سالدى. ءسويتىپ, باس ورىنداۋشى قىلمىسكەر ەركىن ءومىر بويىنا سوتتالىپ, باس ۇيىمداستىرۋشى سابىر 22 جىلعا, ال ەستاي 19 جىلعا باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلىپ, قاتاڭ رەجىمدەگى تۇزەۋ مەكەمەسىنە ايدالدى. الماتى قالاسى سوتىنىڭ ۇكىمىن جوعارعى سوت وزگەرىسسىز قالدىردى. الەكساندر تاسبولاتوۆ.
