اكادەميك سۇلتان سارتاەۆ: ء“بىز كونستيتۋتسيالىق كەڭىستىكتە ءومىر سۇرەمىز”

كورنەكتى قوعام جانە ساياسي قايراتكەر, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ “پاراسات”, “بارىس”, “قۇرمەت” وردەندەرىنىڭ, قىرعىزستاننىڭ “داڭق” وردەنىنىڭ يەگەرى, قر ۇعا اكادەميگى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۇلتان سارتاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى دامۋىن قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋدە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالارىمىزدىڭ ءبىرى. ول قر مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ, قر پرەزيدەنتى لاۋازىمىن تاعايىنداۋ تۋرالى زاڭنىڭ, قر ازاماتتىعى تۋرالى, قر مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى, ءتىل تۋرالى زاڭداردى جاساۋعا جانە قابىلدانۋىنا تىكەلەي قاتىسقان عالىم. رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى سۇلتان سارتاي ۇلىنىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اتا زاڭدارىن قابىلداۋداعى ەڭبەگى مەن تاباندىلىعىن ايرىقشا باعالايدى. ءبىز اكادەميك اعامىزدى قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ قالاي قابىلدانعاندىعى جانە وندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردىڭ سالتانات قۇرۋى جايلى اڭگىمەلەپ بەرۋگە شاقىرعان ەدىك. – سۇلتان اعا, سىزبەن سۇحباتى­مىز تاۋەلسىزدىك كۇرەسكەرى ابىلاي حان بابامىز تاققا وتىرعان قا­سيەت­تى بۋراباي تورىندەگى “وقجەت­پەس” شيپاجايىندا ءوتۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار سيقتى. مۇندا سوڭعى حا­نىمىز كەنەسارىنىڭ دا ءىزى سايراپ جاتىر. ولار تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جار­شىلارى, تۋ كوتەرۋشىلەرى بول­دى. سول ارمانعا بولەنۋ بۇگىنگى بىزدەرگە بۇيىرعان ەكەن. ايتسە دە, ونى اسپاننان تۇسە قالعانداي كورەتىندەر بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇزاق تا قيىن-قىستاۋلى جولىنان دەرەك بەرسەڭىز؟ – تاۋەلسىزدىك حالىقتىڭ نامىسىن جانىپ, جۇرەگىن سىلكىنىسكە تۇسىرەتىن تۇسىنىك. سۇراعىڭا سۇراق قوسقىم كەلەدى. ءبىز بوداندىقتان بوستاندىققا قالاي جەتتىك؟ وزدەرىڭىز دە ءبىزدىڭ تار جول, تايعاق كەشكەن جولى­مىز­عا ءبىر مەزگىل وي جىبەرىپ قاراڭىزدارشى. تىم الىسقا بارماي-اق, ءحVىىى-ءحىح عاسىرلارعا ءبىر عانا كوزدىڭ قيىعىمەن قاراساق, قالماقتاردان, قوقاندىقتاردان, ورىس پاتشالىعىنان قازاق ەلىنە, ونىڭ مەكەندەگەن جەرىنە ويران سالعان باسقىنشىلىق شابۋىلداردى كورەمىز. ءبىزدىڭ حالىق, تاريحىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وزدىگىنشە بوتەن حالىقتارعا ءتيىسىپ, ونىڭ جەرىنە باسقىنشىلىق نيەتپەن شابۋىل جاساعان ەمەس. بىزدەردىڭ اتا-بابالارىمىز شاماسى جەتكەنشە تەك قانا ءوز ەلىن قورعاۋمەن, قازاق مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋ ارەكەتىمەن بولدى. وسى تۇرعىدان العاندا قازاق تاريحىندا ابىلاي حاننىڭ ءىس-ارەكەتى, ساياسي قىزمەتى قازاق مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋعا باعىشتالعانىن كورەمىز, ونى ۇلتتىق باتىر رەتىندە باعالايمىز. بۋرابايداعى ابىلاي حان الاڭى, ونىمەن جاپسارلاس تاريحي-تانىمدىق كەشەندەر باتىر باباعا عانا ەمەس, بوداندىق بۇعاۋىن بۇزعان حالىقتىق ەرلىككە ارنالعان تاعزىم ەسكەرتكىش دەپ بىلەمىز. ءومىرىنىڭ اياعىنا دەيىن, تۋرالاپ ايتساق ءحىح عاسىر­دىڭ 20-شى, 40-شى جىلدارى پاتشالىق روسسيانىڭ بوتەن ەلدەردى بودانداۋ ساياساتىنا قارسى, قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قازاقتىڭ ەڭ سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىم ۇلى بولدى. بۇل قاسىرەتتى عاسىر ەدى. بىراق, قازاقتىڭ قاي عاسىرى قاسىرەتتى بولمادى. حV عاسىردىڭ باسىندا جانىبەك حان مەن كەرەي حان قۇرعان قازاق حاندىعىنان باستاپ حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى توككەن تەرى مەن قانى سەل بولىپ اقسا دا بوستاندىق بۇلب ۇلى باعىمىزدا سايراي قويمادى. وعان كوپتەگەن الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي سەبەپتەرمەن قاتار, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ قولىندا تەك قانا نايزا, شوقپار, قامىس وق, قايىڭ وق, قوزىجاۋىرىن جەبە, كوبە بۇزار جەبە, بىلتەلى مىلتىق سياقتى قارۋلار عانا بولعانى سەبەپ. ولاردىڭ ساۋىت بۇزار, قامال الار قۋاتتى قۇرالدارى دا جوق ەدى. وسىنداي قانتوگىس پەن كولونيالىق جاعدايدا 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنە دە جەتتىك. ونىڭ دەم بەرۋشىلەرى حالىقتار ءوز بوستاندىعىن, ەل تاعدىرىن وزدەرى شەشەدى دەپ بۇكىل دۇنيە جۇزىنە جاريالادى. بىراق, جاريالانعان بوستاندىقتار, حالىقتار تەڭدىگى سوتسياليستىك قۇرىلىستىڭ بارىسىندا حالىقتىڭ كوكسەگەن كوڭىلىن, بوستاندىققا تالپىنعان ويىن تاۋىپ, دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ ورنىنا وتە قاتىگەز رەپرەسسيالىق ارەكەتى كۇشتى, حالىقتى بۇعاۋدا ۇستايتىن توتاليتارلىق جۇيەنى قالىپتاستىردى. مەملەكەت باسشىلىعىندا ءوز ديكتاتۋراسىن بىردە اشىق, بىردە جاسىرىن جاريالعان كوممۋنيستىك پارتيا وتىردى. ونىڭ جاڭساق ساياساتى كوپ ۇلتتى كسرو-نى توقىراۋ زامانىنا الىپ كەلدى. بۇل بارلىق توتاليتار­لىق جۇيەگە ءتان زاڭدىلىق ەدى. 1991 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ 8-ىندە بەلورۋسسيا­دا بولعان تاريحي وقيعانىڭ نەگىزىندە 70 جىلدان استام حالىقتىڭ كوز جاسىنا بويالعان جۇيە كۇيرەپ, شىن مانىندە كولونيالىق قۇرساۋداعى وداقتاس رەسپۋبليكا­لار ەگەمەندى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەردى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. قازاقستاندا 1986 جىلعى جەلتوقسان­داعى بۇرق ەتكەن حالىقتىق قوزعالىس بۇرىنعى كسرو شەڭبەرىندە وسى مۇمكىنشىلىكتى تۋدىرعان نەگىزگى ءارى شەشۋشى سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولدى. قازاق جاستارىنىڭ باس كوتەرۋى حالىق قوزعالسا, ول ءوز ماقساتىنا جەتەتىنىن كورسەتىپ, تورتكۇل دۇنيەگە ءبىزدىڭ بوداندىق ۇيقىدان ويانعانىمىزدى جاريا ەتتى. – قازاقستاننىڭ باستاماشىلدىعى تۋرالى ايتقا­نىڭىز قۋانتادى. بابالارىمىزدىڭ “ەگەمەن بولماي ەل بولماس, ەتەكتەن كەسىپ جەڭ بولماس” دەگەنى تەگىن ەمەس. ايتكەنمەن, تاۋەلسىزدىك زاڭمەن بەكىتىلگەندە عانا ءنار­لەنىپ, قۋاتتانادى. وسىناۋ تاعدىرشەشتى كونستيتۋ­تسيالىق زاڭنىڭ قالاي قابىلدانعانى تۋرالى اڭگىمەلەسەڭىز. ويتكەنى, ونى جۇرەگىنىڭ سياسىنا مالىپ جازعانداردىڭ ءبىرى ءسىزسىز. – تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جوباسىن مەن, ەركەش نۇرپەيىسوۆ, تالعات داناقوۆ ۇشەۋمىز ءوز باستامامىزبەن جاساپ, 1991 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمى­نا تاپسىردىق. بىراق, بۇل قۇجات كوپكە دەيىن قاراۋسىز جاتا بەردى. كەيبىرەۋلەردىڭ “ونسىز دا تاۋەلسىزبىز عوي, وسى زاڭنىڭ قاجەتى قانشا” دەگەن سوزدەرى دە قۇلاعىمىزعا جەتىپ جاتتى. اقىرىندا, وسى جىلدىڭ 9 جەلتوقسانى كۇنى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمىنىڭ ءماجىلىسىن­دە دەپۋتات ماناش قوزىباەۆ جانە مەن تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلداۋ قاجەت ەكەن­دىگى تۋرالى ماسەلە كوتەردىك. بۇل جاعداي دەپۋتاتتاردى دا مازالاپ جۇرگەن بولۋى كەرەك. ويتكەنى, ۇسىنىستى پرەزيديۋم مۇشەلەرى ءبىراۋىزدان قولداپ, مەن بايانداماشى بولىپ بەكىتىلدىم. اراعا جەتى كۇن سالىپ مەن جوعارعى كەڭەستىڭ مىنبەسىنە كەۋدەمدى كەرنەگەن ۇلكەن ۇلتتىق-پات­ريوتتىق سەزىممەن شىعىپ, قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ تاۋەلسىزدىگى, كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جوباسى تۋرالى بايانداما جاساۋعا كىرىستىم. بايقايمىن, زالدا وتىرعان دەپۋتاتتاردىڭ باسىم بولىگى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ اتىنا ايتقان ءزىلدى ويلارىمدى قولداعانى­مەن, ءار جەردە كۇبىر-كۇبىر سويلەپ, ايىپتاۋ سوزدەرىمدى ارتىق سانايتىنداردىڭ بار ەكەندىگى سەزىلىپ تۇردى. مەن دەپۋتاتتاردىڭ كوڭىلى مەن نازارىن الەمگە ايبى­نىن شاشقان كۇشتى دە مىزعىماس, قاتال ورتالىقتان­دىرىلعان يمپەريالىق كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەي باستاعانىنا, بىرنەشە رەسپۋبليكانىڭ ونىڭ قۇرامى­نان شىعىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر رەتىندە وركەندەي­تىنىن, قيىن دا بولسا بولاشاعى زور, قۋانىشتى بوستاندىق جولىنا تۇسكەندىگىن شامامنىڭ جەتكەنىن­شە دالەلدەپ باقتىم. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان تالقىلاۋدان كەيىن, تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدى 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا, كەشكى ساعات التىدان ون ءتورت ءمينوت وتكەندە باسىم كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلدادى. بۇل كەلەشەك ەگەمەن ەلدىڭ ءوز كونستيتۋتسياسىنا كىرپىش بولىپ قالانعان زاڭى ەدى. زاڭ قابىلدانعاننان سوڭ تۋرا 30 مينوتتە تۇركيا قازاقستاندى تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە تانىدى. الەمدىك ديپلوماتيانىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي جاعداي بولماعان. سونىمەن, عاسىرلارعا سوزىلعان مەملەكەتتىك ارمانىمىز ورىندالدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن 16 جەلتوقسان رەسمي تاۋەلسىزدىك كۇنى جانە جالپى حالىقتىق سالتاناتتى مەيرام بولىپ جاريالاندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى بۇگىندە تاۋەلسىز دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستى. ونىڭ قازىرگى كەزدەگى اۋماعى ءبىرتۇتاس جانە وعان ەشكىمنىڭ قول سۇعۋعا قاقىسى جوق. قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقپەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ جانە رەسپۋبليكانىڭ ەلدىك نىشاندارى تاۋەلسىزدىكتىڭ مىزعىماس ارقاۋى بولىپ تابىلادى. – تاۋەلسىزدىك – قىمبات قازىنامىز. بىراق, زاڭ تۇرىندە قورعالماعان تاۋەلسىزدىكتىڭ بولۋى دا مۇمكىن ەمەس قوي. مەملەكەتتىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن انىقتاي­تىن, مەملەكەتتىك, قوعامدىق قۇرىلىستىڭ كەزەك كۇتتىر­مەي­تىن ماسەلەلەرىن شەشەتىن, ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىق­تا­رىن, مىندەتتەرى مەن بوستاندىقتارىن باياندى ەتەتىن, ءتىر­شىلىگىمىزگە تىرەك بولاتىن تۇپقازىقتار قاجەت ەمەس پە؟ – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ زاڭدىق بازاسى كونستي­تۋ­تسيانى, ءبىزدىڭ 1990 جىلدان باستاپ قابىلداعان اسا اۋقىمدى قۇقىقتىق قۇجاتتاردى تىرەك ەتەتىنىن ايرىق­شا اتاپ وتكىم كەلەدى. ەگەمەن قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىعى وسى ساتتەن باستالدى. جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن جاساماستان بۇرىن ءبىز ەلىمىزدى باسقارۋ فورماسىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك بولدى. ءسويتىپ, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى ماجىلىستەرىنىڭ بىرىندە مەن قازاقستاندا پرەزيدەنت قىزمەتىن تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىم. ول كەزدە بۇل كوپتەگەن فاكتورلارعا باي­لانىستى ەدى. قوعام كوپ ۇلتتى ەلدە كونفەدەراتسيانىڭ تيىمسىزدىگىن سەزىنە دە, تۇسىنە دە ءبىلدى. ۇسىنىس دەپۋ­تات­تار تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, 1990 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندە قازاقستاندا پرەزيدەنت قىزمەتىن تاعايىنداۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ سايلاندى. وسى زاڭنىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىسىنا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ويتكەنى, پرەزيدەنت قىزمەتىن تاعايىنداۋ جوعارعى كەڭەستىڭ مونوپوليالىق بيلىگىن جويۋعا جەتەلەپ, مەملەكەتتىك قۇرىلىس پراكتيكاسىندا بيلىكتى ءبولىسۋ ءپرينتسيپىنىڭ العاشقى قادامدارىن بەكىتۋگە باستادى. قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىن باياندى ەتۋ پروتسەسىنىڭ كەلەسى لوگيكالىق جالعاسى “قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى” دەكلاراتسيا بولدى. ونىڭ جوباسىن مەن جاساپ, بىرنەشە دەپۋتاتتىڭ قو­لىمەن “سوتسياليستىك قازاقستان” جانە “كازاح­ستانس­كايا پراۆدا” گازەتتەرىندە جاريالادىق. ۇزاققا سوزىل­عان پىكىرتالاستان سوڭ, جاڭارتىلعان وداقتىق شارت جا­ساسۋ مۇمكىندىگى پايدا بولعان اسا كۇردەلى ساياسي جاع­دايدا, 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا دەكلاراتسيا قابىلداندى. 25 قازان – رەسپۋبليكا كۇنى بولىپ اتالدى. – جيناقتالعان تاجىريبە پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتى بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن قام­تاماسىز ەتەتىن كونستيتۋتسيانىڭ كەپىلى بولۋعا ءتيىس ەكە­نىن كورسەتىپ وتىر. ەندەشە, كونستيتۋتسيالىق كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ, قۇقىقتىق قوعام قۇرىپ جاتقان ءبىز ءۇشىن بۇل ينستيتۋتتىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بار؟ – ەلىمىزدىڭ وتكەن دامۋ جولى قازىر قازاقستاندا قولدانىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق وڭتايلى ۇلگىنى دۇرىس تاڭداي بىلگەنىمىزدى ايعاقتايدى. ونىڭ ءبىر تارماعى قۋاتتى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ كەپىلى رەتىندەگى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ دەر ەدىم. وسىعان قاتىستى ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرى­لى­سىن ۇزدىكسىز جالعاستىرا بەرەتىن ەلىمىزدە كونستي­تۋتسيالىق ءتارتىپ پەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ باستى ۇستانىم سانالادى. 1993 جىلى ءوزىن-ءوزى تارات­قان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى جاڭا پارلامەنتتىڭ جۇمىسى باستالعانعا دەيىن پرەزيدەنتكە زاڭدار شىعارۋ وكىلەتتىگىن بەرۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. اتالعان كەزەڭ ارالىعىندا مەملەكەت ءومىرىنىڭ بارلىق نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا زاڭ كۇشى بار, جالپى سانى 136 پرەزيدەنتتىك جارلىق شىعارىلدى. ناق وسى زاڭدار ەلىمىزدە رەفورمالار قارقىنىن جەدەل­دەتۋگە جانە دامۋ باعىتىن ناقتى ايقىنداۋعا كومەكتەستى. كونستيتۋتسيالىق زاڭدارمەن ءبىر مەزگىلدە ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالار, قارجى, بانك جانە باسقا دا شارۋاشىلىق قىزمەتى ماسەلە­لەرىنە ارنالعان يدەولوگياسى جاعىنان نارىقتىق زاڭداردىڭ ۇلكەن توبى جۇمىس ىستەي باستادى. ەلگە ءىرى شەتەلدىك كاپيتال تارتۋعا جاعداي جاسالدى. قازاق­ستاندىق تارتىمدىلىق ءوندىرىستى كۇرت ورىستەتۋمەن قاتار, ميلليونداعان ازاماتتارعا جۇمىس بەرىپ, بيۋد­جەت قاراجاتىن مولايتتى. ەڭ باستىسى, پرەزيدەنتتىك ينس­تيتۋت قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنتتىڭ بىلىك­تىلىگى مەن بەلسەندىلىگىن نىعايتتى دەپ تۇجىرىمداي الامىز. — سۇلتان اعا, ەندى كونستيتۋتسيالىق تاريحىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنان ءسوز قوزعاساڭىز. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بۇل تۇرعىدا اعىلشىن فيلوسوفى بەنتام يەرەميانىڭ “ەڭ ۇزدىك كونستيتۋتسيا حالىقتىڭ بويى ۇيرەنگەن كونس­تيتۋتسيا” دەگەن پىكىرىن كەلتىرگەنى ەسىمىزدە. دەمەك, كونس­تيتۋتسيانى قابىلداي سالۋ مەن ونى قالىپتاستىرۋدىڭ ارالىعىندا كۇردەلى بەلەستەر جاتقانى عوي. – قازان توڭكەرىسىنەن وسى كۇنگە دەيىنگى تاريحى­مىزدا ءبىز بەس كونستيتۋتسيا قابىلدادىق. ونىڭ ىشىندە ءۇش كونستيتۋتسيا – 1924 جىلعى قازاق اۆتونوميالى كەڭەستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ, 1937 جانە 1978 جىل­دارعى قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالارى توتاليتارلىق وداق جۇيەسى كەزىندە قابىلدانعان بولاتىن. بۇلاردا تاۋەلسىزدىك ۇعىمى اۋىزعا الىنباعاندىعى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا ءوز ەركىمىزبەن, ءوز قالاۋىمىزبەن كوپتەگەن تالقىلاۋدان, پىكىر الى­سۋ­دان سوڭ بارىپ 1993 جىلعى جانە 1995 جىلعى حا­لىق­ارالىق ارەنادا ءوز جولىمەن وركەندەۋگە باعىت ۇس­تان­عان مەملەكەتىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالارىن قابىلدادىق. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن جاسايتىن كوميسسيانىڭ قۇرامىنا بەلگىلى قايراتكەرلەر, وقى­مىس­تىلار مەن دەپۋتاتتار كىردى. ويتكەنى, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, ءبىزدىڭ بارلىعىمىز, قاراپايىم ەڭبەكشىدەن باستاپ جوعارى بيلىككە يە ادامدارعا دەيىن كونستيتۋتسيا تالاپتارى بويىنشا ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەيتىن ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەگەمەندى مەملەكەتىمىزدى قۇراتىن بولامىز. جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بيىكتىگى شىعار, وسى ۇلكەن قۇقىقتىق قۇجاتتى تالقى­لاۋعا 3 ميلليوننان استام ادام قاتىسىپ, 18 مىڭنىڭ ۇستىندە ۇسىنىس, ەسكەرتپەلەر ءتۇسىردى. ال رەسپۋبليكا باسپاسوزىندە 500-دەن استام ۇلكەندى-كىشىلى ماقالالار جاريالانىپ, تەلەديدار, راديو باعدارلامالارىندا تال­قىلاندى. سەبەبى, رەسپۋبليكا حالقى بۇل كونستي­تۋتسيانىڭ مەملەكەت باسقارۋ فورماسىن, ونىڭ مەم­لەكەت­تىك ورگاندارىن, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ نەگىزگى اتري­بۋتتارىن بەلگىلەۋدەگى, ازاماتتاردىڭ دەموكرا­تيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بەكىتۋدەگى ءرولىن جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان, العاشقى نەگىزگى زاڭىمىز ءوز داۋىرىندەگى ورەلى ىستەردىڭ قۋاتتى قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە تاريحىمىزعا ەندى. – ايتكەنمەن, كوپ دايىندىقپەن جاسالعان العاشقى كونستيتۋتسيامىزدىڭ ەكى جىلدىڭ ىشىندە سىر بەرە باستاعانى قالاي؟ 1995 جىلعى اتا زاڭدى قابىلداۋعا نەندەي جاعداياتتار تۇرتكى بولدى؟ – ۋاقىت ۇستەمدىگىنە ءامىر جۇرمەيدى. قوعامدا قيساپ­سىز زور وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتتى. ولقى تۇس مەملەكەتتىك بيلىكتى زاڭ شىعارماشىلىق, اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارىنا بولۋدەگى ايقىندىقتىڭ بول­ماۋىنان, پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرى مەن قۇقىقتارىن جەتە بەلگىلەمەۋدەن كورىنىس بەردى. سونداي-اق, ەلىمىزدە بولىپ جاتقان دەموكراتيالىق پروتسەستەردى ايشىقتاي ءتۇسۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ياعني, ساياسي جانە ەكونو­ميكالىق رەفورمالار ناتيجەسىندە مەملەكەت پەن جەكە تۇلعا اراسىنداعى قاتىناستاردى ناقتىلاۋ كۇن ءتارتى­بىنە شىعا باستادى. جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ­دىڭ ساياسي قاجەتتىلىگى رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىگىن ەڭ جوعارى قۇقىقتىق دەڭگەيدە باياندى ەتۋدەن العا تارتىلدى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا ءبىر قوعامدىق قۇرىلىستان ەكىنشىسىنە كوشۋ ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جۇزەگە استى, بىراق بۇل پروتسەسس ءوز ورنىنان ايىرىلعالى تۇرعان كونسەرۆاتيۆتىك كۇشتەردىڭ قارسىلىعىنسىز وتكەن جوق. كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ كەزىندە كوشەلەرگە تانكىلەر شىققان رەسەيدەگىدەي اشىق سيپات الماعانىمەن, ءارتۇرلى باعىتتاعى بلوكتاردىڭ قاسارىسۋى كوزگە ۇرىپ تۇردى. پرەزيدەنتىمىز ن.ءا. نازارباەۆتىڭ تۇجىرىم­داۋىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلعى كونستيتۋتسياسى ىمىراشىلدىق (كومپروميستىك) كونستيتۋتسيا بولدى. سول تۇستاعى قازاقستاندىق قوعام “دەموكراتيالىق ماسايراۋ”, “بوستاندىق پەن تاۋەل­سىزدىكتەن ماسايراۋ” كوڭىل-كۇيىن كەشۋدە ەدى. وسىدان كە­لىپ ءتىل, قوس ازاماتتىق ماسەلەلەرى, ەتنوستىق ءمۇد­دە­لەردى ساۋداعا سالۋ, تاعى باسقا كەلەڭسىزدىكتەر قوعام دامۋىنىڭ ىرعاعىنا سىزات تۇسىرە باستاعانى ءمالىم. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ەكونوميكالىق قاجەتتىلىك ەدى. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا بويىنشا جەرگە جەكە مەنشىككە جول بەرىلمەيتىن. الايدا, تاجىريبە كورسەتكەنىندەي, جەر­دى جەكە مەنشىككە بەرمەيىنشە, تولىققاندى نارىق­تىق قاتىناستاردى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. شىن مانىنە كەلگەندە, وزدەرىنىڭ مەنشىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەيىنشە وتاندىق وندىرىسشىلەرىمىز دە, شەتەلدىك ينۆەستورلار دا كاپيتالدىق تاۋەكەلدىككە بارا المايدى. جاعداياتتى باسقا ارناعا بۇرۋ ۇمتىلىستارى بايقالدى. قوعامدا ءورىس الا باستاعان جىكتەنۋ تۇراقتىلىققا, باياندى­لىققا قاۋىپ ءتوندىردى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيا­سى­نىڭ قابىلدانۋىنا سەبەپتەر قاتارىنا اسا قاجەتتى بول­عان سوت رەفورمالارىن جاتقىزار ەدىم. 1993 جىل­دىڭ كونستيتۋتسياسى بۇرىنعى سوت جۇيەسىن كونسەر­ۆاتسيالاپ تاستادى, ودان شىن مانىندەگى تاۋەلسىز سوتتىڭ نەگىزى ورىن تاپپادى. سۋديالاردى تاعايىنداۋ ءتارتىبى ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرە المادى. قر كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ قىزمەتى مەن قۇقىقتىق نەگىزدەرى دە قايتادان قاراۋدى تالاپ ەتتى. وسى ور­گان­نىڭ 1995 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا 13-ءشى شاقىرىلعان قر جوعارعى كەڭەسىن زاڭسىز (لەگيتيمسىز) دەپ تاپقان شەشىمى ساياسي داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارىنا اينالدى. جالپى العاندا سول كەزدەگى عالىمدار مەن پراكتيكتەر كونستيتۋتسيالىق سوتتى شامادان تىس ساياسيلاندىرىپ جىبەردى. وسىدان بارىپ كونستيتۋتسيالىق سوتتى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ەتىپ قايتا قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى ساياسي داعدارىستىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا جاسالعان وڭ شارا دەر ەدىك. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا شەشە الما­عان تاعدىرلى, ەڭ باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جوعارى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىن ۇيىمداستىرۋ پروبلەماسى بولعانى بەلگىلى. انىعىراق ايتساق, بيلىكتى ءبولىسۋ ءپرينتسيپىن جۇزەگە اسىرۋ مودەلىنىڭ وتپە­لى كەزەڭ جاعدايلارىنا ساي كەلمەۋى, بيلىك تار­ماق­تارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبە­لەرىن انىقتاۋداعى قاراما-قايشىلىقتار, مەملەكەت­تىك بيلىك ورگاندارى اراسىنداعى تارتىستاردى شە­شۋدىڭ تەتىگىن جەتە انىقتاماۋ قىزمەت ۇيلەسىمىن تەجەي باستادى. ونىڭ ۇستىنە, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىندە دە ايتارلىقتاي كەمشىلىكتەر مەن قاراما-قايشىلىقتار ورىن الدى. – وسىلاردىڭ جيىنتىعى قارىشتى دامي باستاعان قازاقستاننىڭ جاڭا اتا زاڭىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە سەبەپكەر بولدى دەيسىز عوي. ەكىنشى كونستيتۋتسيامىزدىڭ جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانۋىنىڭ دا ماڭىزى زور. سوندا ونىڭ سالماعى قاي قىرىنان ايقىندالادى؟ – بارلىق قىرىنان. الدىمەن 1995 جىلعى كونس­تيتۋتسيانىڭ 18 جوبا ۇلگىسى دايىندالعانىن ايتايىن. بۇل وتە كۇردەلى كەزەڭ ەدى. 13-شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ ليگيتيمدى ەمەستىگى, ۇكىمەتتىڭ وتستاۆكاعا كەتۋى, ساياسي داعدارىستى سەيىلتۋدىڭ تاماشا قادامى رەتىندە 1995 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋى, اقىرىندا, سول جىلعى 29 ساۋىردە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋ ماسەلەسى بويىنشا بۇكىلحالىقتىق رە­فەرەندۋمنىڭ وتكىزىلۋى الداعى كونستي­تۋ­تسيامىزدىڭ سالماعى مەن جۇكتەلەر مىندەتتەردىڭ وراساندىعىن ايعاقتايدى. 1995 جىلدىڭ شىلدە ايىندا دايىن بولعان كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى بۇكىلحالىقتىق تالقىعا ۇسىنىلدى. وعان رەسپۋبليكالىق 53 ۇيىم مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر قاتىسىپ, 678 ۇسىنىس پەن ەسكەرتپەلەر كەلىپ ءتۇستى. جالپى العاندا, ەلىمىزدە 34459 تالقىلاۋ ۇيىمداستىرىلىپ, 123717 ادام ءسوز الدى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا 31886 ۇسىنىس پەن ەسكەرتپەنى مۇقيات ەكشەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا تەك يدەيالدى قۇقىقتىق مودەل, شىندىققا ساي كەلمەيتىن دەكلاراتسيالىق قۇجات ەمەس, زاڭدى تۇردە شەشىمىن تاپقان ناقتىلى مەحانيزمدەر مەن ينستيتۋتتار رەتىندە تانىلدى. قوعامدا وسى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە ناقتىلى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ, جەمىسىن توگۋدە. – سۇلتان اعا, ءسىز ارعى-بەرگى كونستيتۋتسيا­لارىمىزدىڭ تۋىنداۋ ۇدەرىستەرىنە جانە قابىلدا­نۋىنا تىكەلەي قاتىسقان ادام رەتىندە تولاسسىز تول­عاناتىنىڭىز انىق. ايتكەنمەن, ودان دا كۇشتى تول­عا­نىس بار. جاڭا “كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە ناق­تى­لى وزگەرىستەر ورنىعىپ, جەمىسىن توگۋدە” دەدىڭىز. سوندا اتا زاڭىمىز ەل ءۇمىتىن اقتاپ وتىرعانى عوي. – ارينە. اينالاعا قاراساق, ونداعى سەگىز ءبولىمنىڭ جاراستى, مەن ايتار ەدىم, قۋاتتى ساباق­تاستىعىنىڭ سالتاناتىن كورەر ەدىك. كونستيتۋ­تسيالىق مىندەتتەر مەن يدەيالار, ازاماتتار جاۋاپكەرشىلىگى, ودان تۋىندايتىن قولدانىستاعى زاڭنامالار, ستراتەگيالىق جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالار, پرەزيدەنت جولداۋلارى, الەمدىك وركەندەۋ ۇردىستەرى ارقىلى يگىلىگىمىزگە اينالىپ وتىر. ءبىز, تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, كونستي­تۋتسيالىق كەڭىستىكتە ءومىر سۇرۋدەمىز. تاۋەلسىز قازاقستان تاريحي قىسقا مەرزىمدە تاڭ­عالارلىق تابىستارعا جەتتى. ەۋرازياداعى كوش­باسشىلار ساناتىنداعى ەلىمىز الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى ۇيىمدارىنىڭ مۇشەسى عانا ەمەس, ولاردىڭ كوپ قىرلى جۇمىسىن ۇيلەستىرەر باسشىعا اينالدى. استانا الەم ءدىندارلارىنىڭ ءداستۇرلى باسقوسۋى­نىڭ, جوعارى دەڭگەيلى ەكونوميكالىق فورۋمدار­داردىڭ الاڭى, ساياسي, الەۋمەتتىك وي قورىتۋ ءمىن­بەرى, مادەني, سپورتتىق شارالار ساحناسى, دوستىق پەن بىرلىك بايتەرەگى رەتىندە ايگىلى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعالىعىن ابىرويمەن اتقارىپ وتىرعان قازاقستاندا الداعى جەلتوقساندا مەم­لەكەت باسشىلارىنىڭ رەسمي ءسامميتى وتكىزىلمەك. وسىنداي بەل-بەلەستەرىمىزدىڭ ءالى دە بيىكتەي بەرەتىنى كونستيتۋتسيا سالتاناتىن پاش ەتەدى. – جالپىدان جالقىعا كوشسەك. اتا زاڭى­مىزدىڭ بۇگىنگى الەۋەتىن ناقتى قانداي وزگەرىستەردەن كورىپ وتىرسىز؟ – قازاقستان ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىردى. بىراق, كوپپارتيالىقتىڭ كونستيتۋ­تسيا­لىق شەڭبەردەگى بەلسەندىلىگىن ۇشتاي ءتۇسۋ كەرەك. مەنى اتا زاڭنىڭ “ادام جانە ازامات” اتالا­تىن ءبولىمىنىڭ قاتاڭ قاداعالانىپ, بارىنشا جاۋاپ­كەرشىلىكپەن ورىندالىپ وتىرعاندىعى قۋانتادى. قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيى ءوسىپ, الەۋمەتتىك, رۋحاني سۇرانىستارى قاناعاتتان­دى­رىلۋدا. بۇل جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋدان باستاپ, بارلىق 98 باپتىڭ ادام ءۇشىن, ونىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت جاسايتىندىعىن كورسەتەدى. ول نەدەن بايقالۋدا؟ ناقتىراق ايتايىن. قازاقستاننىڭ ەكونومي­كاسى الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيىنگى سەرپىندى دامۋ باسپالداعىنا قادام باستى. وعان بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ دەڭگەيى 8 پايىزعا وسكەندىگى تولىق دالەل بولا الادى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ بالاماسىز باستاماسىنىڭ ناتيجەسىندە ۇكىمەت قابىلداعان كەشەندى شارالاردىڭ ناتيجەسى. مۇندا “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە 2515 شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىنا 145 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە وڭتايلى نەسيە ءبولىندى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىق سالاسىندا عانا 39 مىڭ ادام جۇمىس­پەن قامتىلدى. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” اتا­لاتىن جاڭا جۇيە دە ءۇمىت وتىن جاندىرار سەرپىن تا­نىتۋدا. كەشەگى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن “كۇشتى قازاقستاندى بىرىگىپ قۇرامىز!” اتتى جالپى­ۇلتتىق تەلەكوپىر ماڭدايىمىزدى جارقى­رات­قان ماقتانىش وقيعاسى بولدى. شارا ۇستىندە جالپى قۇنى 381 ميلليارد تەڭگەنىڭ 72 ينۆەس­تيتسيالىق جوباسىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتسە, 68 زامانالىق جاڭا نىسان جۇمىسىن باستادى. سونىڭ ىشىندە, اقمولالىقتار قاتال قىس جاعدايىندا وزىق جىلىجاي تەحنولوگياسىمەن راۋشان گۇلدەرىن, قيار مەن قىزاناق ءوسىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن كورسەتىپ تاڭقالدىردى. وسى ءوڭىر جىل ىشىندە 83 ميلليارد تەڭگەنىڭ سەگىز جوباسىن ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاسا, سونىڭ بەسەۋىن تىڭعىلىقتى ورىن­داعانىنا ءتانتى بولدىق. دامۋىمىز مۇنىمەن دە شەكتەلىپ قالمايتىنىن ەلباسى “2020 جىلعا قاراي ەكونوميكا 150 پايىزعا ارتادى. ونەر­كا­سىپتەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى 1,8 ەسە ۇلعايادى, ال اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەكى ەسەگە دەيىن ارتادى” دەگەن سوزدەرىمەن ءبىلدىردى. – ءسىزدىڭ “بۇگىن ءبىز قوعامىمىزدىڭ رۋحاني سالاماتتىلىعىن (دەنساۋلىعىن) ساقتاۋعا باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك” دەگەن ءسوزىڭىز ەسىمىزدە. مۇنىڭ استارىندا نە جاتىر؟ – مەن مۇنى وسىدان بەس جىل بۇرىن ايتقا­ن­مىن. ودان بەرى كونستيتۋتسيانىڭ وزىنە دە وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سوندىقتان, ەشقانداي استار ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. وتپەلى كەزەڭ­نىڭ اۋانىندا ونى ايتۋ قاجەت ەدى. ەكونوميكالىق رەفورما ماسەلەسىمەن تىكەلەي اينالىسىپ كەتكەن جاعدايدا مەملەكەتىمىزدىڭ يدەولوگيالىق, ناسيحات­تىق جانە تاربيەلىك جۇمىستارى السىرەيتىنى بەلگىلى. ونى كوزىمىز كوردى. ال, قازىر جاعداي وڭ ارناعا ءتۇستى. حالىقتىڭ ءبولىنىپ-جارىلۋىنا, جىكتەلۋىنە جول بەرمەيتىن, قوعامنىڭ اۋىزبىرلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن, ونى جاڭا جەتىستىكتەرگە باس­تاي­تىن, بۇقارادان, ادامدار توبىنان جەكە تۇلعا­لار, ازاماتتار جاساۋدى مۇرات سانايتىن ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەولوگيا نىعايىپ كەلەدى. ءدال قازىرگى ساتتە جالپىحالىقتىق تالقىلاۋ ءجۇرىپ جات­قان مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ, ءبىلىم ماسەلەسىن وركەندەتۋ باعدارلامالارى وركەنىمىزدى وسىرە تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن. – سۇلتان اعا, ءسىز سوڭعى 35 جىلدا الەمنىڭ 47 ەلىندە رەسمي ءىس-ساپارلاردا بولدىڭىز. سالىستىر­مالى تۇردە ايتساق, بۋرابايدىڭ ورنىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟ – بارىنەن بيىك تۇر. بۇل ارعى تاريحىمىزدا دا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى شەجىرەمىزدە دە ايرىق­شا ورىن الاتىن قۇت قويناۋ. “وقجەتپەستە” دەمالعان كەزىمدە كۇن سايىن رەسپۋبليكالىق, حا­لىق­ارالىق دەڭگەيدەگى ماجىلىستەر ءوتىپ جاتقانى­نىڭ كۋاسى بولدىم. بۇل ابىرويلى مىنبەر دەگەن ءسوز. تۋريستىك كلاستەرگە نەگىزدەلگەن يندۋستريالىق قادامدار كوڭىلدەن شىعادى. مۇندا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ قۇرىلۋى, مەملەكەتتىك-ۇلتتىق تابيعي باقتىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعى, بۋراباي كولدەرىنىڭ قالىپقا كەلتىرىلە باستاعانى جىلىلىق ۇيالاتادى. بۋراباي حالقىمىزدىڭ ءتالىم تىرەگى بولۋى ءتيىس. – اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. اڭگىمەلەسكەن باقبەرگەن امالبەك.