جىر الىبى جامبىلدىڭ ۇلى العادايدىڭ ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقانىن ەستىگەندە شىعارعان ۇزاق جوقتاۋ-زارى وسىلاي باستالاتىن ەدى. باۋىر ەتى بالاسىنان ماڭگىگە ايرىلىپ, تىم بولماسا وعان تۋعان جەردەن توپىراق بۇيىرماي, باسىنا ءبىر بەلگى دە قويا الماي, اڭىراپ قالعان اتانىڭ زارىن جاكەڭ وسىلاي تولعاعان. “اققان بۇلاق, جانعان شىراق, جالعىز كۇندە قۇرىدىڭ” دەگەندەي, ۇلى كەۋدەدە كەتكەن شەر دە وسى شىعار, بالكىم...
سول العادايدىڭ ۋكراينانىڭ سينەلنيكوۆ قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا قازا بولعانى, سۇيەگى وسى قالاداعى باۋىرلاستار زيراتىنا قايتا جەرلەنگەنى 1998 جىلى بەلگىلى بولىپ, قۋانىشتى حابار قازاقستاندىق گازەتتەرگە جاريالاندى. جامبىلدىڭ نەمەرەسى الىمقۇلدىڭ بالاسى مۇراتحان سول جىلى الدىمەن بارىپ, اتاسىنىڭ باسىنا زيارات ەتەدى. ال 2005 جىلى, ۇلى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىندا العادايدىڭ باسىنا ەسكەرتكىش قويىلعان ەكەن. وعان قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى ەلشىلىگى (ەلشى امانگەلدى جۇماباەۆ) بەلسەنە اتسالىسىپ, العادايدىڭ باسىنا قويىلاتىن تاس-بەلگىنى قازاقستاندا جاساتىپ, باتىردىڭ باسىنا سالتاناتتى تۇردە قويعىزعان. وسى سالتاناتقا دنەپروپەتروۆ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يۋري ەحانۋروۆ باستاعان جەرگىلىكتى باسشىلار, قوعام قايراتكەرلەرىمەن قاتار, قازاقستاننان العادايدىڭ نەمەرە ءىنىسى, اقىن الىمقۇل جامبىلوۆ تا قاتىسقان ەكەن.
جۋىردا, دنەپرودزەرجينسك قالاسىنا بارعان ساپارىمىزدا سينەلنيكوۆ قالاسىنداعى العاداي جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىندا ءبىز دە بولىپ, باتىردىڭ باسىنا زيارات ەتتىك.
سينەلنيكوۆ قالاسى 32 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار شاعىن قالا. ال ەندى سول شاھاردىڭ قالالىق كەڭەسىندە 33 دەپۋتات بار ەكەن. ءبىز قالالىق رادانىڭ حاتشىسى ۆيكتور بۋتليمەنكومەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك. ول وزدەرىنىڭ قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا قازا تاپقان 67 قازاق جاۋىنگەرىن دە ارداق تۇتاتىندىقتارىن, ولار قازا بولعان تيحي كوشەسىن العادايدىڭ ەسىمىمەن اتاۋ جونىندە اڭگىمە كوتەرىلگەنىن ايتتى. “بىراق, – دەدى ول, – جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ باسشىسى كوشە اتى ەمەس, تۇرعىندار دەمالاتىن “درۋجبا-دوستىق” اتتى جاڭا ساياباق ۇيىمداستىرۋ كەرەك دەپ شەشتى. وعان كەتەتىن شىعىننىڭ جارتىسىن قازاقستان جاعى كوتەرەتىن بولىپ شەشىلدى”.
ەگەر ءبىزدىڭ جەر ءۇشىن ۋكرايننىڭ جامبىل تارىزدەس اقىنىنىڭ بالاسى قان توگىپ, قازا بولسا, ءبىز سول بويدا ەسكەرتكىشىن دە ورناتىپ, كوشە اتىن دا كوپ ءسوزگە كەلمەي بەرە سالار ەدىك. ال ۋكرايندىق اعايىندار سەندەردىڭ ادامدارىڭ ەكەن, ەندەشە ساياباقتىڭ جارتى قۇنىن سەندەر تولەڭدەر دەيدى. بالكي, بۇل دۇرىس تا شىعار, ءار حالىقتىڭ وزىندىك مىنەزى بار عوي. جۇرتتىڭ ءبارى وزگەلەرگە جىرتىلا بەرەتىن قازەكەم دەيسىڭ بە؟..
ءبىز العادايدىڭ قالاي قازا بولعانىن انىقتاپ, سۇيەگىن تاپقان قالاداعى №5 مەكتەپكە دە باردىق. وسىندا قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە ارنالعان ارنايى مۇراجاي بار ەكەن. ونى دا قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ كومەگىمەن مەكتەپ ىزشىلدەرى ۇيىمداستىرىپتى. شاعىن بولمە بولسا دا الىستاعى قازاقستاننىڭ ارالى سەكىلدى ورتاعا تاپ بولدىق. ويتكەنى, مۇنداعى ەكسپوناتتاردىڭ كوبى قازاقستاننان جەتكىزىلگەن. سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ قۇتىسى, ويۋ-ورنەكتەرى, تۇرمىستىق بۇيىمدارى دا تۇر.
ءبىز وسى جەردە ىزشىلدەردىڭ باسشىسى, مەكتەپتىڭ اسكەري ءىسىنىڭ مۇعالىمى, زاپاستاعى پودپولكوۆنيك ەۆگەني ترۋشەنكومەن ۇزاق اڭگىمەلەسىپ, ونىڭ العادايدىڭ سۇيەگىن قالاي انىقتاعانى تۋرالى بىلدىك.
– سينەلنيكوۆ قالاسى 1941 جىلدان 1943 جىلعا دەيىن نەمىستەردىڭ قولاستىندا بولدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ەۆگەني گريگورەۆيچ. – ستالينگراد تۇبىندەگى جەڭىستەن كەيىن كەڭەس ارمياسى ۋكراينانى بوساتۋعا قاتتى كىرىسكەن بولاتىن. 1943 جىلدىڭ اقپان ايىنداعى ازات ەتۋ وپەراتسياسى سنەلنيكوۆو-1 ستانساسىنان باستالعان. بۇل قالانىڭ شىعىس جاق بەتى. كەڭەس اسكەرلەرى سول كەزدە سينەلنيكوۆتىڭ جانىنداعى ۆولنوە سەلوسىنا جاقىنداعان.
ءارى قاراي ە.ترۋشەنكونىڭ اڭگىمەسىنەن توبە شاشىڭ تىك تۇراتىن ءبىر فاكتى ەستىدىك. “شابۋىلعا شىققان ءبىزدىڭ اسكەرلەردىڭ وق-دارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءمۇلدە تومەن بولعان ەكەن. ءبىز قازبا جۇمىستارى كەزىندە كوپتەگەن جاۋىنگەرلەردىڭ وقسىز پاترونمەن قارۋلانعانىن انىقتادىق”, – دەدى ول. ءسويتىپ, جاۋدىڭ مۇزداي قارۋلانعان اسكەرىنە قارسى كەڭەستىك كومانديرلەر كەيبىر جاۋىنگەرلەرىن وقسىز پاترونمەن ايداپ سالىپتى.
وسى اسكەردىڭ اراسىندا 19-شى گۆارديالىق كاۆالەريستىك پولك تە بولعان. وندا العادايدان باسقا دا 67 قازاق جاۋىنگەرى بولعاندىعى انىقتالىپتى. ستالينگرادتاعى ءىرى جەڭىستەن كەيىن ەت-قىزۋمەن “ۋرالاعان” كەڭەس اسكەرلەرى سينەلنيكوۆ قالاسىن جاۋدان ازات ەتكەن. بىراق نەمىستەر ولاردىڭ وق-دارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى مۇلدە تومەن ەكەنىن سەزىپ قالىپ, ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى نىسان بولىپ ەسەپتەلەتىن سينەلنيكوۆ ستانساسىن قايتارۋ ءۇشىن ۇلكەن كۇشتەر توگەدى. سونىڭ ىشىندە زاپوروجە قالاسىندا تۇرعان “سس”-ءتىڭ باس سۇيەكتىڭ قاڭقاسىن جاۋىنگەرلىك تۋلارىنا بەلگى ەتكەن قانىپەزەر ديۆيزياسىن, اۆياتسيا مەن ارتيللەريا كۇشتەرىن دە وسىنداعى سوعىسقا تارتىپ, جويقىن شابۋىل باستايدى.
“پۋلەمەتشى العاداي جامبىل ۇلىنىڭ جاسى سول كەزدەردە 40-تان اسقان (1901-1943), ول بىرنەشە رەت كومانديرلەرىنىڭ العىسىن الىپ, جاس جاۋىنگەرلەرگە ۇلگى ەتىلگەن. بۇلار تۋرالى ارتىنان, پولك ارحيۆىنەن تابىلعان ماتەريالدار راستايدى. ستالينگراد قىرعىنىن باستان كەشكەن ول بۇل كەزدەردە سوعىس ىسىنە بارىنشا توسەلگەن جاۋىنگەر بولاتىن. سول كەزدەگى اسكەري گازەتتەردە دە ونىڭ ەرلىگى جايلى جازىلعان دەرەكتەر بار”, – دەدى ە.ترۋشەنكو.
نەمىستەردىڭ ۇلان-اسىر شابۋىلىنان كەيىن سينەلنيكوۆ قالاسىن ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. سوعان كوزى جەتكەن پولك كومانديرى اسكەرگە قالانى تاستاپ شىعۋعا بۇيرىق بەرەدى. ال جارالىلار مەن جۇكتەرىن ارقالاپ, شەگىنگەن اسكەردى وكشەلەپ قۋعان جاۋدىڭ جولىن بوگەۋ ءۇشىن بىرنەشە جاۋىنگەردى قالقانعا قالدىرادى. سونىڭ ىشىندە پۋلەمەتشى العاداي جامبىلوۆ تا بار ەدى. ولار ءۇيدىڭ توبەسىنە بەكىنىپ الىپ, وڭمەڭدەگەن فاشيستەردىڭ الدىنا توسقاۋىل بولادى. وزدەرىنىڭ ءبارىبىر قازا بولاتىنىن بىلسە دە, بىرەۋى دە پوزيتسياسىن تاستاماي, سوڭعى دەمى قالعانشا ايقاسىپ, ەكى-ءۇش شابۋىلدىڭ بەتىن قايتارادى. بىراق كۇش تەڭ ەمەس ەدى, جاۋ قىزىلاسكەرلەر بەكىنگەن ءۇيدى الا الماعان سوڭ, ولاردى تانكىمەن اتىپ, تەگىس قىرىپ سالادى. جاۋىنگەرلەر وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ورىنداپ, نەگىزگى اسكەردىڭ شەگىنىسىن قامتاماسىز ەتىپ, ەرلىكپەن كوز جۇمادى.
...ناۋرىز ايى بولىپ, كۇن جىلىنا باستاعاندا, نەمىستەر جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قالادا قالعان كەڭەستىك جاۋىنگەرلەردىڭ ءمايىتىن جەرگە كومدىرەدى. ارينە, ولار قابىر قازىپ, جەرلەۋ سالتىن ساقتاپ جەرلەمەگەن, سول جەردەگى سنارياد قازعان, وكوپ بولعان شۇقىرلارعا كومە سالعان.
ء“بىز قىزىلاسكەرلەردىڭ ءمايىتىن سونداي شۇقىرلاردان قازىپ الىپ, قايتا جەرلەدىك. كوپتەگەن جاۋىنگەرلەردىڭ قۇجاتتارى بولمادى, بولسا دا ولارى ءشىرىپ كەتكەن بولۋى كەرەك. ال كەيبىر پىشاق, ينە, ۇستارا سەكىلدى زاتتاردىڭ توت باسقان سۇلباسى تابىلدى. سونىڭ ىشىندە, – دەدى ەۆگەني گريگورەۆيچ ءبىر توت باسقان پىشاقتى كورسەتىپ, – مىنا پىشاق جاۋىنگەردىڭ اياعىنا بايلانعان بولدى. ءوزىنىڭ ۇستاراسى وتكىر ەكەندىگى ءبىلىنىپ تۇر. يەسى ونىمەن ساقال-مۇرتىن دا قىرىپ وتىرعان بولۋى كەرەك. ءبىز انىقتاعان ارداگەرلەر مۇنداي پىشاقتار قازاقتاردىڭ قونىشىندا جۇرەتىندىگىن ايتتى. قازاقتار ولارىن كۇتىپ ۇستاپ, كوبىنەسە قايراپ وتىراتىنىن جەتكىزدى كوز كورگەندەر. سونداي-اق تەمەكى قورابىنان قازاقتىڭ ۇلتتىق ويۋىن تاپتىق. سول جەردەن ءبىز بارلىعى 200-دەي ءمايىتتى قازىپ الىپ, باۋىرلاستار زيراتىنا سالتاناتتى تۇردە جەرلەدىك. سودان كەيىن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسكىدەگى ارحيۆىنە بارىپ جۇمىس ىستەپ, ولاردىڭ اتى-جوندەرىن انىقتادىق. ايتا كەتەتىنى, العاداي قىزمەت ەتكەن 19-شى گۆارديالىق كاۆپولك وسى جەردە تولىعىمەن قۇرتىلعان ەكەن. پولكتىڭ تۋى دا قولدى بولعان سياقتى, ويتكەنى ءتىرى قالعاندارىن باسقا بولىمشەلەرگە اۋىستىرىپ جىبەرىپتى.
ءبىز قازاق فاميليالارىن قازاقستاندىق گازەتتەرگە جىبەرگەن ەدىك, ۇزاماي قازاقستاننان قۋانىشتى حابار كەلدى. جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى – اتى بۇكىلوداققا ءماشھۇر بولعان جامبىلدىڭ بالاسى بولىپ شىقتى. ءبىز دە بۇعان قاتتى قۋانىپ قالدىق. سودان كەيىن قازاقستاندىقتاردىڭ بىزگە كەلۋى جيىلەدى”.
1996 جىلى جامبىلدىڭ 150 جىلدىق تويى بولعاندا ەۆگەني ترۋشەنكو قوناق رەتىندە ارنايى شاقىرىلىپ, ۇلكەن قۇرمەتكە بولەنگەن ەكەن. ول سول جولى العاداي جاتقان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن الا بارىپ, جاكەڭنىڭ زيراتىنا سالىپتى. ءسويتىپ, “الاتاۋدى اينالسام, العادايدى تابام با, جەتىسۋدى جەتكەرسەم, العادايدى تابام با؟” دەپ جوقتاپ كەتكەن ۇلى اقىننىڭ رۋحى ۇلىنىڭ سوڭعى دەمى شىققان جەردىڭ توپىراعىن يىسكەپ, تىنىشتانعان سياقتى...
ەۆگەني ترۋشەنكو وسى قىزمەتتىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى وكىمەت تاراپىنان قولداعان جىگىتتەردىڭ اراسىندا ۆاسيل چەرنوموردى ايرىقشا اتاپ, ونىڭ ۇلكەن كومەگىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىردى. ءسويتىپ, ۋكراينالىق جىگىتتەر ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ رۋحتارىنىڭ تىنىش بولۋىنا ۇلكەن جاردەم ەتكەن ەكەن. مەكتەپتەگى مۇراجايدى ۇيىمداستىرۋعا دا ۆاسيل چەرنومور ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپتى. ول قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى ەلشىلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, مۋزەيدى قازاقستاندىق ەكسپوناتتارمەن تولتىرىسقان.
مىنە, وسىلايشا الىستاعى ۋكراينادا قازاق بالاسىنىڭ قانى توگىلگەن جەردى, قازاقستاننىڭ ءبىر بۇرىشى دەرلىك ورىندى كورىپ قايتتىق.
جاقسىباي سامرات.
----------------------------------
اۆتوردىڭ العادايدىڭ باسىنا گۇل شوقتارىن قويىپ جاتقان ءساتى.
مەكتەپتەگى مۇراجايدا: اسكەري كيىمدى ە.ترۋشەنكو جانە ۆ.چەرنومور.
سول العادايدىڭ ۋكراينانىڭ سينەلنيكوۆ قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا قازا بولعانى, سۇيەگى وسى قالاداعى باۋىرلاستار زيراتىنا قايتا جەرلەنگەنى 1998 جىلى بەلگىلى بولىپ, قۋانىشتى حابار قازاقستاندىق گازەتتەرگە جاريالاندى. جامبىلدىڭ نەمەرەسى الىمقۇلدىڭ بالاسى مۇراتحان سول جىلى الدىمەن بارىپ, اتاسىنىڭ باسىنا زيارات ەتەدى. ال 2005 جىلى, ۇلى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىندا العادايدىڭ باسىنا ەسكەرتكىش قويىلعان ەكەن. وعان قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى ەلشىلىگى (ەلشى امانگەلدى جۇماباەۆ) بەلسەنە اتسالىسىپ, العادايدىڭ باسىنا قويىلاتىن تاس-بەلگىنى قازاقستاندا جاساتىپ, باتىردىڭ باسىنا سالتاناتتى تۇردە قويعىزعان. وسى سالتاناتقا دنەپروپەتروۆ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يۋري ەحانۋروۆ باستاعان جەرگىلىكتى باسشىلار, قوعام قايراتكەرلەرىمەن قاتار, قازاقستاننان العادايدىڭ نەمەرە ءىنىسى, اقىن الىمقۇل جامبىلوۆ تا قاتىسقان ەكەن.
جۋىردا, دنەپرودزەرجينسك قالاسىنا بارعان ساپارىمىزدا سينەلنيكوۆ قالاسىنداعى العاداي جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىندا ءبىز دە بولىپ, باتىردىڭ باسىنا زيارات ەتتىك.
سينەلنيكوۆ قالاسى 32 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار شاعىن قالا. ال ەندى سول شاھاردىڭ قالالىق كەڭەسىندە 33 دەپۋتات بار ەكەن. ءبىز قالالىق رادانىڭ حاتشىسى ۆيكتور بۋتليمەنكومەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك. ول وزدەرىنىڭ قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا قازا تاپقان 67 قازاق جاۋىنگەرىن دە ارداق تۇتاتىندىقتارىن, ولار قازا بولعان تيحي كوشەسىن العادايدىڭ ەسىمىمەن اتاۋ جونىندە اڭگىمە كوتەرىلگەنىن ايتتى. “بىراق, – دەدى ول, – جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ باسشىسى كوشە اتى ەمەس, تۇرعىندار دەمالاتىن “درۋجبا-دوستىق” اتتى جاڭا ساياباق ۇيىمداستىرۋ كەرەك دەپ شەشتى. وعان كەتەتىن شىعىننىڭ جارتىسىن قازاقستان جاعى كوتەرەتىن بولىپ شەشىلدى”.
ەگەر ءبىزدىڭ جەر ءۇشىن ۋكرايننىڭ جامبىل تارىزدەس اقىنىنىڭ بالاسى قان توگىپ, قازا بولسا, ءبىز سول بويدا ەسكەرتكىشىن دە ورناتىپ, كوشە اتىن دا كوپ ءسوزگە كەلمەي بەرە سالار ەدىك. ال ۋكرايندىق اعايىندار سەندەردىڭ ادامدارىڭ ەكەن, ەندەشە ساياباقتىڭ جارتى قۇنىن سەندەر تولەڭدەر دەيدى. بالكي, بۇل دۇرىس تا شىعار, ءار حالىقتىڭ وزىندىك مىنەزى بار عوي. جۇرتتىڭ ءبارى وزگەلەرگە جىرتىلا بەرەتىن قازەكەم دەيسىڭ بە؟..
ءبىز العادايدىڭ قالاي قازا بولعانىن انىقتاپ, سۇيەگىن تاپقان قالاداعى №5 مەكتەپكە دە باردىق. وسىندا قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە ارنالعان ارنايى مۇراجاي بار ەكەن. ونى دا قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ كومەگىمەن مەكتەپ ىزشىلدەرى ۇيىمداستىرىپتى. شاعىن بولمە بولسا دا الىستاعى قازاقستاننىڭ ارالى سەكىلدى ورتاعا تاپ بولدىق. ويتكەنى, مۇنداعى ەكسپوناتتاردىڭ كوبى قازاقستاننان جەتكىزىلگەن. سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ قۇتىسى, ويۋ-ورنەكتەرى, تۇرمىستىق بۇيىمدارى دا تۇر.
ءبىز وسى جەردە ىزشىلدەردىڭ باسشىسى, مەكتەپتىڭ اسكەري ءىسىنىڭ مۇعالىمى, زاپاستاعى پودپولكوۆنيك ەۆگەني ترۋشەنكومەن ۇزاق اڭگىمەلەسىپ, ونىڭ العادايدىڭ سۇيەگىن قالاي انىقتاعانى تۋرالى بىلدىك.
– سينەلنيكوۆ قالاسى 1941 جىلدان 1943 جىلعا دەيىن نەمىستەردىڭ قولاستىندا بولدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ەۆگەني گريگورەۆيچ. – ستالينگراد تۇبىندەگى جەڭىستەن كەيىن كەڭەس ارمياسى ۋكراينانى بوساتۋعا قاتتى كىرىسكەن بولاتىن. 1943 جىلدىڭ اقپان ايىنداعى ازات ەتۋ وپەراتسياسى سنەلنيكوۆو-1 ستانساسىنان باستالعان. بۇل قالانىڭ شىعىس جاق بەتى. كەڭەس اسكەرلەرى سول كەزدە سينەلنيكوۆتىڭ جانىنداعى ۆولنوە سەلوسىنا جاقىنداعان.
ءارى قاراي ە.ترۋشەنكونىڭ اڭگىمەسىنەن توبە شاشىڭ تىك تۇراتىن ءبىر فاكتى ەستىدىك. “شابۋىلعا شىققان ءبىزدىڭ اسكەرلەردىڭ وق-دارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءمۇلدە تومەن بولعان ەكەن. ءبىز قازبا جۇمىستارى كەزىندە كوپتەگەن جاۋىنگەرلەردىڭ وقسىز پاترونمەن قارۋلانعانىن انىقتادىق”, – دەدى ول. ءسويتىپ, جاۋدىڭ مۇزداي قارۋلانعان اسكەرىنە قارسى كەڭەستىك كومانديرلەر كەيبىر جاۋىنگەرلەرىن وقسىز پاترونمەن ايداپ سالىپتى.
وسى اسكەردىڭ اراسىندا 19-شى گۆارديالىق كاۆالەريستىك پولك تە بولعان. وندا العادايدان باسقا دا 67 قازاق جاۋىنگەرى بولعاندىعى انىقتالىپتى. ستالينگرادتاعى ءىرى جەڭىستەن كەيىن ەت-قىزۋمەن “ۋرالاعان” كەڭەس اسكەرلەرى سينەلنيكوۆ قالاسىن جاۋدان ازات ەتكەن. بىراق نەمىستەر ولاردىڭ وق-دارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى مۇلدە تومەن ەكەنىن سەزىپ قالىپ, ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى نىسان بولىپ ەسەپتەلەتىن سينەلنيكوۆ ستانساسىن قايتارۋ ءۇشىن ۇلكەن كۇشتەر توگەدى. سونىڭ ىشىندە زاپوروجە قالاسىندا تۇرعان “سس”-ءتىڭ باس سۇيەكتىڭ قاڭقاسىن جاۋىنگەرلىك تۋلارىنا بەلگى ەتكەن قانىپەزەر ديۆيزياسىن, اۆياتسيا مەن ارتيللەريا كۇشتەرىن دە وسىنداعى سوعىسقا تارتىپ, جويقىن شابۋىل باستايدى.
“پۋلەمەتشى العاداي جامبىل ۇلىنىڭ جاسى سول كەزدەردە 40-تان اسقان (1901-1943), ول بىرنەشە رەت كومانديرلەرىنىڭ العىسىن الىپ, جاس جاۋىنگەرلەرگە ۇلگى ەتىلگەن. بۇلار تۋرالى ارتىنان, پولك ارحيۆىنەن تابىلعان ماتەريالدار راستايدى. ستالينگراد قىرعىنىن باستان كەشكەن ول بۇل كەزدەردە سوعىس ىسىنە بارىنشا توسەلگەن جاۋىنگەر بولاتىن. سول كەزدەگى اسكەري گازەتتەردە دە ونىڭ ەرلىگى جايلى جازىلعان دەرەكتەر بار”, – دەدى ە.ترۋشەنكو.
نەمىستەردىڭ ۇلان-اسىر شابۋىلىنان كەيىن سينەلنيكوۆ قالاسىن ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. سوعان كوزى جەتكەن پولك كومانديرى اسكەرگە قالانى تاستاپ شىعۋعا بۇيرىق بەرەدى. ال جارالىلار مەن جۇكتەرىن ارقالاپ, شەگىنگەن اسكەردى وكشەلەپ قۋعان جاۋدىڭ جولىن بوگەۋ ءۇشىن بىرنەشە جاۋىنگەردى قالقانعا قالدىرادى. سونىڭ ىشىندە پۋلەمەتشى العاداي جامبىلوۆ تا بار ەدى. ولار ءۇيدىڭ توبەسىنە بەكىنىپ الىپ, وڭمەڭدەگەن فاشيستەردىڭ الدىنا توسقاۋىل بولادى. وزدەرىنىڭ ءبارىبىر قازا بولاتىنىن بىلسە دە, بىرەۋى دە پوزيتسياسىن تاستاماي, سوڭعى دەمى قالعانشا ايقاسىپ, ەكى-ءۇش شابۋىلدىڭ بەتىن قايتارادى. بىراق كۇش تەڭ ەمەس ەدى, جاۋ قىزىلاسكەرلەر بەكىنگەن ءۇيدى الا الماعان سوڭ, ولاردى تانكىمەن اتىپ, تەگىس قىرىپ سالادى. جاۋىنگەرلەر وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ورىنداپ, نەگىزگى اسكەردىڭ شەگىنىسىن قامتاماسىز ەتىپ, ەرلىكپەن كوز جۇمادى.
...ناۋرىز ايى بولىپ, كۇن جىلىنا باستاعاندا, نەمىستەر جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قالادا قالعان كەڭەستىك جاۋىنگەرلەردىڭ ءمايىتىن جەرگە كومدىرەدى. ارينە, ولار قابىر قازىپ, جەرلەۋ سالتىن ساقتاپ جەرلەمەگەن, سول جەردەگى سنارياد قازعان, وكوپ بولعان شۇقىرلارعا كومە سالعان.
ء“بىز قىزىلاسكەرلەردىڭ ءمايىتىن سونداي شۇقىرلاردان قازىپ الىپ, قايتا جەرلەدىك. كوپتەگەن جاۋىنگەرلەردىڭ قۇجاتتارى بولمادى, بولسا دا ولارى ءشىرىپ كەتكەن بولۋى كەرەك. ال كەيبىر پىشاق, ينە, ۇستارا سەكىلدى زاتتاردىڭ توت باسقان سۇلباسى تابىلدى. سونىڭ ىشىندە, – دەدى ەۆگەني گريگورەۆيچ ءبىر توت باسقان پىشاقتى كورسەتىپ, – مىنا پىشاق جاۋىنگەردىڭ اياعىنا بايلانعان بولدى. ءوزىنىڭ ۇستاراسى وتكىر ەكەندىگى ءبىلىنىپ تۇر. يەسى ونىمەن ساقال-مۇرتىن دا قىرىپ وتىرعان بولۋى كەرەك. ءبىز انىقتاعان ارداگەرلەر مۇنداي پىشاقتار قازاقتاردىڭ قونىشىندا جۇرەتىندىگىن ايتتى. قازاقتار ولارىن كۇتىپ ۇستاپ, كوبىنەسە قايراپ وتىراتىنىن جەتكىزدى كوز كورگەندەر. سونداي-اق تەمەكى قورابىنان قازاقتىڭ ۇلتتىق ويۋىن تاپتىق. سول جەردەن ءبىز بارلىعى 200-دەي ءمايىتتى قازىپ الىپ, باۋىرلاستار زيراتىنا سالتاناتتى تۇردە جەرلەدىك. سودان كەيىن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسكىدەگى ارحيۆىنە بارىپ جۇمىس ىستەپ, ولاردىڭ اتى-جوندەرىن انىقتادىق. ايتا كەتەتىنى, العاداي قىزمەت ەتكەن 19-شى گۆارديالىق كاۆپولك وسى جەردە تولىعىمەن قۇرتىلعان ەكەن. پولكتىڭ تۋى دا قولدى بولعان سياقتى, ويتكەنى ءتىرى قالعاندارىن باسقا بولىمشەلەرگە اۋىستىرىپ جىبەرىپتى.
ءبىز قازاق فاميليالارىن قازاقستاندىق گازەتتەرگە جىبەرگەن ەدىك, ۇزاماي قازاقستاننان قۋانىشتى حابار كەلدى. جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى – اتى بۇكىلوداققا ءماشھۇر بولعان جامبىلدىڭ بالاسى بولىپ شىقتى. ءبىز دە بۇعان قاتتى قۋانىپ قالدىق. سودان كەيىن قازاقستاندىقتاردىڭ بىزگە كەلۋى جيىلەدى”.
1996 جىلى جامبىلدىڭ 150 جىلدىق تويى بولعاندا ەۆگەني ترۋشەنكو قوناق رەتىندە ارنايى شاقىرىلىپ, ۇلكەن قۇرمەتكە بولەنگەن ەكەن. ول سول جولى العاداي جاتقان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن الا بارىپ, جاكەڭنىڭ زيراتىنا سالىپتى. ءسويتىپ, “الاتاۋدى اينالسام, العادايدى تابام با, جەتىسۋدى جەتكەرسەم, العادايدى تابام با؟” دەپ جوقتاپ كەتكەن ۇلى اقىننىڭ رۋحى ۇلىنىڭ سوڭعى دەمى شىققان جەردىڭ توپىراعىن يىسكەپ, تىنىشتانعان سياقتى...
ەۆگەني ترۋشەنكو وسى قىزمەتتىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى وكىمەت تاراپىنان قولداعان جىگىتتەردىڭ اراسىندا ۆاسيل چەرنوموردى ايرىقشا اتاپ, ونىڭ ۇلكەن كومەگىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىردى. ءسويتىپ, ۋكراينالىق جىگىتتەر ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ رۋحتارىنىڭ تىنىش بولۋىنا ۇلكەن جاردەم ەتكەن ەكەن. مەكتەپتەگى مۇراجايدى ۇيىمداستىرۋعا دا ۆاسيل چەرنومور ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپتى. ول قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى ەلشىلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, مۋزەيدى قازاقستاندىق ەكسپوناتتارمەن تولتىرىسقان.
مىنە, وسىلايشا الىستاعى ۋكراينادا قازاق بالاسىنىڭ قانى توگىلگەن جەردى, قازاقستاننىڭ ءبىر بۇرىشى دەرلىك ورىندى كورىپ قايتتىق.
جاقسىباي سامرات.
----------------------------------
اۆتوردىڭ العادايدىڭ باسىنا گۇل شوقتارىن قويىپ جاتقان ءساتى.
مەكتەپتەگى مۇراجايدا: اسكەري كيىمدى ە.ترۋشەنكو جانە ۆ.چەرنومور.
