قاۋىپسىزدىك – جالپىعا ورتاق ماسەلە

بۇعان دەيىن جازعانىمىزداي, 20 تامىزدا ەرەۆان قالاسىندا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى ءوتتى. كەزدەسۋگە قازاقستان, ارمەنيا, بەلارۋس, رەسەي, قىرعىزستان جانە تاجىكستان پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, سەرج سارگسيان, الەكساندر لۋكاشەنكو, دميتري مەدۆەدەۆ, روزا وتۋنباەۆا, ەمومالي راحمون قاتىستى. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا (ۇقشۇ) قاتى­سۋ­شى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بۇل كەزدەسۋى بەيرەسمي اتالعانى­مەن, تالقىلانعان ماسەلەلەرى جا­عىنان اسا وتكىرلىگىمەن جانە اۋقىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. مىسالى, ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ اۋماعىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاما­سىز ەتۋدە بىرلەسە ءىس-قيمىل جا­ساۋ, ەسىرتكى ساۋداسىنا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى ۇيىمنىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەك ەمەس. سونىمەن قاتار, كەزدەسۋدە قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماسەلە­سىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ويتكەنى, ۇقشۇ-عا قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەردىڭ بارلىعى قىر­عىز­ستاندى وزدەرىنىڭ ارىپتەستەرى سانايدى. ونىڭ ۇستىنە ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرقاتارى قىرعىزستانمەن كورشىلەس جاتىر. كورشىڭنىڭ جايلى, تىنىش بول­عانى قاشاندا جاقسى. سوندىقتان دا, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قىر­عىزستان پروبلەماسىنا ەرەكشە ءمان بەردى. ولارعا ساياسي جانە ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان قولداۋ-كومەك كورسەتۋدىڭ تەتىكتەرى قا­راستىرىلدى. ءباسپاسوز ءماسليحا­تىن­دا بەلگىلى بولعانىنداي, كەز­دەسۋدە قىرعىزستاننىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى پرەزيدەنتى روزا وتۋن­باە­ۆا ءوز ەلىندەگى جاعدايدى بۇك­پە­سىز جايىپ سالعان, ساياسي-ەكو­نوميكالىق كومەك كورسەتۋ قا­جەت­تىگىن دە اشىق ايتقان. سونداي-اق, ول قازان ايىندا قىرعىزستاندا وتەتىن پارلامەنت سايلاۋىنا ارنايى توقتالىپ وتكەن. رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ناق وسى ماسەلەگە توقتالا كەلىپ, ۇقشۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەت­تەر­دىڭ باسشىلارى قىرعىزستانعا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ ءجو­نىندە ءبىراۋىزدان توقتامعا كەل­گەنىن اتاپ ءوتتى. وسى تۇستا ايتا كەتەيىك, بۇدان ەكى-ءۇش اپتا بۇرىن اقش قىرعىزستان اۋماعىنا تاعى ءبىر اسكەري بازاسىن ورناتادى ەكەن دەگەن اقپارات تاراعان ەدى. بۇل بوس ءسوز, قاۋەسەت بولىپ شىقتى. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ قۇرىلعانىنا سەگىز جىلدان استى. ۇيىم قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, كوپتاراپتى اسكەري-ساياسي ىنتى­ماق­تاستىقتى دامىتۋ قىزمەتىن اتقارادى. بۇگىندە ۇقشۇ وسى باعىتتا ءوزىنىڭ قابىلەت-كۇشىن حا­لىقارالىق قوعامداستىقتا دالەل­دەپ, بەدەلدى ۇيىمعا اينالعانىن كورسەتىپ كەلەدى. ەرەۆانداعى بەي­رەسمي كەزدەسۋدە ۇقشۇ-نىڭ وكى­لەتتىك اۋقىمىن كەڭەيتە وتىرىپ, ونىڭ ءىس-ارەكەت ەتۋ اياسىن نى­عايتۋ جايى دا ءسوز بولدى. بۇل ءما­سەلە جونىندە ۇيىمعا قاتى­سۋ­شى مەملەكەتتەر تاراپىنان ۇسى­نىستار دا بار. ول ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا ماسكەۋ­دە وتەتىن ۇقشۇ-عا مۇشە مەم­لە­كەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن­دە تالقىلاناتىن بولادى. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى بۇگىندە بەدەلدى حا­لىقارالىق ۇيىمدارمەن سىندار­لى قاتىناستار ورناتۋعا قۇلشى­نىس تانىتىپ وتىر. ونىڭ مىسا­لىن ۇقشۇ مەن ەقىۇ اراسىن­داعى ۇيلەسىمدى جانە ىسكەرلىك ىنتىماقتاستىقتان كورۋگە بو­لا­دى. مىسالى, سوڭعى جىلدارى اتالعان ەكى ۇيىم بىرلەسە وتىرىپ, لاڭكەستىككە جانە ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس اكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ­دا. بۇل ماسەلەدە اۋعاندىق با­عىت­قا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ سانايدى. ۇقشۇ ەسىرتكى مەن پرەكۋر­سور­لاردى استىرتىن تاسىمالداۋعا قارسى كۇرەستە دە بىرقاتار كە­شەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى جىل سايىن وتكىزىلەتىن “كانال” جەدەل-پرو­في­لاكتيكالىق وپەراتسيالارى بولىپ تابىلادى. بۇل وپەراتسيا­لارعا ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەر­مەن قاتار, وزگە دە مەملەكەت­تەر­دىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا تۇراقتى قاتىسىپ ءجۇر. تەك وتكەن جىلى وتكىزىلگەن وپەراتسيانىڭ ناتيجەسىندە 115 توننادان استام ەسىرتكى قۇرالدارى مەن پسيحو­تروپ­تىق زاتتار زاڭسىز اينا­لىمنان الىندى. *  *  * ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا قاتىسۋشى مەم­لە­كەتتەر باسشىلارىنىڭ ەرەۆان­دا­عى بەيرەسمي كەزدەسۋى قارساڭىندا قازاقستاندىقتار ءۇشىن قۋانارلىق ءبىر ءراسىم بولعانىن اتاپ وتسەك دەيمىز. ول قۋانىش – ەرەۆان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قا­زاق ءتىلى مەن تاريحىن جانە مادە­نيەتىن ناسيحاتتايتىن ارنايى ورتالىقتىڭ اشىلۋى. ورتالىقتى اشۋداعى ماقسات – قازاق پەن ارميان حالىقتارى اراسىنداعى عىلىم-ءبىلىم جانە مادەني ىن­تىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە ىقپال ەتۋ. ورتالىقتىڭ اشىلۋ راسىمىنە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور باقىتجان ءابدىرايىم باستاعان قازاقستاندىق عالىمدار ارنايى كەلىپتى. قارت كاۆكازدىڭ تورىندە قازاق ءتىلىنىڭ سالتانات قۇ­رۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ورتا­لىق­تىڭ اشىلۋىنا باستاماشى بولعان قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ ارمەنياداعى ەلشىلىگى ەكەن. (ورتالىق تۋرالى گازەتتىڭ كەلەسى نومىرىندە تولىعىراق ايتىلاتىن بولادى). ءاليسۇلتان قۇلانباي.