كاسىپ بولماي – ءناسىپ بولماس نەمەسە كاسىبي ءبىلىم قايتسەك داميدى؟

تامىز ءماسليحاتى قارساڭىندا جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ماماندار الماسۋ ءۇشىن ولاردى ءبىر جۇيەمەن بىلىكتىلىكتەن وتكىزۋدى كوزدەپ وتىرعان الەمدىك قاۋىمداس­تىق­تىڭ ورتاق ماقساتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قايتادان قاراستىرۋىمىزعا تۇرتكى بولادى. اتالمىش سا­لا­دا اقساپ جاتقان تۇسىمىز كا­سىبي ءبىلىم بەرۋدى ستان­دارت­تاۋ ماسەلەسى, بىلىكتىلىك تالاپ­تارىن قالىپتاستىرۋ شارا­لا­رى جانە كاسىبي دايارلىقتى باعالاۋ ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ورتالىقتاندىرىلعان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قالىپتاسقان بار­لىق ەلدەردەگى سياقتى, قا­زاقستاندا دا جالپى ءبىلىم مەن كاسىبي ءبىلىم باعدارلامالارى بىرىڭعاي تاريفتىك-بىلىكتىلىك انىقتامالىعى ارقىلى قۇراس­تى­رىلاتىن مەملەكەتتىك ستان­دارتتار بويىنشا جۇرگىزىلىپ كەلگەن. قازىرگى كەزدە كاسىبي ءبىلىم بەرۋدى ستاندارتتاۋدىڭ نەگىزگى كەلەڭسىزدىكتەرى وسى نورماتيۆتىك قۇجاتتىڭ ەسكىر­گەن­دىگىنەن دە ورىن الىپ جاتىر. ماسەلەن, ەلىمىزگە ين­ۆەستيتسيا قۇيىپ, ءتۇرلى ەكو­نوميكا سەكتورلارىن دامى­تۋعا اتسالىسىپ وتىرعان شەت­ەلدىك كومپانيالاردىڭ كاسىبي ستاندارتتارى ەلىمىزدەگى ستان­دارتتارعا ساي كەلمەي, كوپتە­گەن جاعدايلاردا قۇقىقتىق ماسەلەلەر تۋىندايتىنى جا­سى­رىن ەمەس. اتاپ ايتار بول­ساق, دامىعان ەلدەردە بۇرىن­نان بار ماماندىقتار قازاق­ستان­دىق ولشەمدەرگە ءالى ەن­گى­زىلگەن جوق. يا بولماسا, سول ەلدەردەگى سياقتى ءار مامان­نىڭ ساناسىنا ء“ومىر بويى ءبى­لىم الۋ” دەگەن ۇعىمدى سىنا­لاي قاعىپ, ونى ءوز بىلىكتىلىگىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىراتىنداي ەتىپ تاربيەلەۋ بىزدە ءالى قولعا الىنعان جوق. وسىنىڭ ءوزى ەلى­مىزدە قالىپتاسقان ءبىلىم جۇيەسىن دامىتا ءتۇسۋ كەرەك­تىگىن كورسەتەدى. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2008-2012 جىلدارعا ارنالعان باع­دارلاماسىن ءتيىمدى تۇردە ءجۇ­زەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى كوپتەگەن شارالار اتقارىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ “رەسپۋبلي­كا­لىق تەحنيكالىق جانە كا­سىپ­تىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ جانە بىلىكتىلىكتى بەرۋدىڭ عى­لىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعى” شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقى­عىن­داعى رەسپۋبليكالىق مەم­لەكەتتىك كاسىپورىننىڭ (رعاو) قۇرىلۋى بولىپ تا­بىلادى. كاسىپورىننىڭ نە­گىزگى ماقساتى تجكب جۇيەسىندە عىلىمي ادىستەمەلىك جۇمىس­تار­مەن اينالىسىپ, وقۋ ورىن­دارىنان نەمەسە ءوز بە­تىنشە بەلگىلى ءبىر ماماندىقتى مەڭگەرىپ شىققان تەحنيكالىق جانە قىزمەت كورسەتۋ سالا­لا­رىنىڭ ماماندارىنا بىلىك­تى­لىك بەرىپ, كاسىبي دايىندىعىن تاۋەلسىز باعالاۋ جۇيەسىن قا­لىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ورتالىق وسى ماقساتتا شەت­ەلدەرمەن بايلانىس جا­ساپ, ولارمەن ارىپتەستىك قا­رىم-قاتىناستار ورناتتى. ءما­سەلەن, ەۋروپالىق كوميس­سيا, ءبىلىم بەرۋ جانە بىلىك­تى­لىك­تى ارتتىرۋ ورتالىعى (RKK, نورۆەگيا), گەرما­نيا­نىڭ تەحنيكالىق ىنتىماق­تاستىق جونىندەگى قوعامى (GTZ), ينۆەنت (گەرمانيا), بريتان كەڭەسى سياقتى وزىق حالىقارالىق ۇيىمدارمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, باع­دارلامانى تابىستى ىسكە اسى­رۋ ءۇشىن ماڭىزدى جوبالار جول­عا قويىلۋدا. بۇگىنگە دەيىن تەحنيكالىق جانە قىز­مەت كورسەتۋ ەڭبەگىنىڭ كادر­لارىن دايارلاۋ تۋرالى ۇلى­بريتانيا كوللەدجى مەن رەس­پۋبليكا تجكب وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ اراسىندا 24 كەلىسىمگە قول قويىلعان. ولاردىڭ بار­لىعى ەلىمىزدەگى كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم الۋشى­لار­دىڭ حالىقارالىق ستاندارت­تارعا تەزىرەك بەيىمدەلىپ, ءبا­سەكەلەستىككە بارىنشا قابى­لەت­تى بولۋىن, بىلىكتىلىك دەڭ­گەيىن شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن تەرەزەسى تەڭ بولاتىنداي دارە­جەدە كوتەرە ءبىلۋىن قام­تا­ما­سىز ەتۋ ماقساتىن كوزدەگەن. “اتامەكەن” وداعى” ۇلت­تىق ەكونوميكالىق پالاتاسى” زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى دە ەلىمىزدەگى جۇمىس بەرۋشى­لەردىڭ ۇلكەن وداعىن قۇرىپ وتىر. رعاو پەن “اتامەكەن” وداعىنىڭ” ارىپتەستىگى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىكتەرى مەن “اتامە­كەن” وداعى” ۇلتتىق ەكونو­ميكالىق پالاتاسى” زتب ۇشتىگىنىڭ اراسىنداعى ۇلتتىق پاكتىگە نەگىزدەلگەن. وسى بەرىك بايلانىستىڭ ارقاسىندا تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا ارنالعان باعدارلاما ءبىر قادام العا باسىپ, رعاو شارۋاشىلىعىن قولداۋعا ارنالعان جۇمىس توبى قۇرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىبي دايىندىق دەڭگەيىن تاۋەلسىز باعالاۋ مەن كادرلاردى سەرتي­فيكاتتاۋ جۇيەسى تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم ساپاسىن كوتەرەتىن ينستيتۋتسيونالدى مەحانيزم رەتىندە قۇرىلعان بولاتىن. بۇل جۇيەنىڭ باستى ماقساتى – ارناۋلى پاندەر بويىنشا بەرىلەتىن وقۋ باع­دارلامالارىنىڭ مەڭگەرىلۋ دارەجەسىن انىقتاپ, ەڭبەك رىنوگىنىڭ ءتۇرلى سۇرانىستا­رىن زەرتتەپ وتىرۋ. مەملە­كەت­تىڭ جاڭا ستاندارتتارىن, تيپتىك باعدارلامالارىن, مەم­لەكەتتىك بىلىكتىلىك سانات­تارىن قالىپتاستىرىپ, ىسكە اسىرۋ رعاو موينىنا جۇك­تەل­گەن. قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ەلباسى وسى سالاعا باستى نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ وتكەنى ءوزى­مىزگە ءمالىم دەسەم, سوعان باي­لانىستى جۇمىستار اتقارى­لىپ, كاسىبي ستاندارتتاردىڭ العاشقى جوبالارى جاسالىپ تا ۇلگەردى. ماسەلەن, “قاز­مۇناي­گاز” ۇلتتىق كومپا­نيا­سى, “كازەنەردجي” كوم­پا­نيالارى وزدەرىنىڭ كاسىبي ستاندارتتارىن جاساپ, مي­نيستر­لىككە تاپسىردى. ولار قا­بىلدانسا, ەلىمىزدەگى العاش­قى الەمدىك تالاپتارعا ساي كا­سىبي ستاندارت بولىپ قا­لىپ­تاسپاق. ەلباسى ايتىپ وتىرعان تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىنەن (ۇبج) قۇرالادى. ونىڭ ىشىنە ۇلتتىق بىلىكتىلىك شەڭبەرى ەنەدى. بۇل شەتەل­دەردە ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە ءار جۇيەدە ءار ءتۇرلى, كىم قا­لاي اتاعىسى كەلسە سولاي اتاي­دى. مىسالى, بىزدە جۇ­مىس­شىلاردى رازريادتارعا بولەدى, كوللەدج بىتىرۋشىلەرىن تەحنيكتەر, ال ينستيتۋت ءبى­تىرۋشىلەردى باكالاۆر, ينجە­نەر دەيدى. كەيدە ءوزىمىز دە شاتا­سىپ قالامىز. ينجەنەر رازريادتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى, تەحنيكتەر باكالاۆر دەگەندى تۇسىنبەيدى. مىنە, ءبىزدىڭ ءمىن­دەتىمىز وسى كەلەڭسىزدىكتى جوي­ىپ, بارلىق جۇيەلەردى ءبىرىز­دى­لىك­كە ءتۇسىرىپ, ۇلتتىق بىلىك­تىلىك شەڭبەرىن قۇرۋ. ياعني, رازرياد, تەحنيك, ينجەنەر سياقتى بىرتەكتەس بىلىكتىلەردى ءبىر دەڭگەيگە توپتاستىرۋ. گەر­مانيا, شوتلانديا, ۇلىبري­تانيا جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلدەردە بۇل جۇيە بۇرىننان قولدانىلىپ كەلەدى. ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيە­سىنىڭ تاعى ءبىر ەلەمەنتى كاسىبي ستاندارت. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, كەز كەلگەن مامان نە ءبىلۋى كەرەك, نە ىستەي الۋى كە­رەك دەگەن ماسەلەنى رەتتەس­تى­رەدى. بۇرىن, مىسالى, بۇرعى­لاۋ مامانىن الار بولساق, الدىمەن وعان نە ءبىلۋى كەرەك دەگەن تالاپ قويىلاتىن, سودان كەيىن بارىپ, سول ءبىلىمى ارقىلى نە ىستەۋ كەرەكتىگى بەلگىلەنەتىن. ال كاسىبي ستاندارت بويىنشا, الدىمەن نە ىستەي الادى دە­گەنگە باستى نازار اۋدارى­لا­دى, سودان كەيىن عانا سول ءبى­لە­تىن جۇمىسىن اتقارۋى ءۇشىن نەنى وقىپ ۇيرەنۋى قاجەت دەگەن تاپسىرماعا كەزەك بەرىلەدى. ءۇشىنشى كەزەكتە سەرتي­في­كاتتاۋ جۇيەسىن ايتۋىمىز قاجەت. ياعني, كەز كەلگەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىن تەكسەرىپ وتى­راتىن تاۋەلسىز باعالاۋ ورتا­لىقتارى بولۋى ءتيىس. تاراتىپ ايتساق, بۇل ەلەمەنتتىڭ دە كوپ­تەگەن ارتىقشىلاقتارى بار. ماسەلەن, تاۋەلسىز باعا­لاۋ ورتالىقتارى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ تۇلەكتەرىن ارنايى بىلىكتىلىك سىناعىنان وتكىزىپ, سەرتيفيكات بەرەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە اتال­مىش ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ دەڭگەيى انىقتالادى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, قولىنا سەرتيفيكات ۇستاعان مامان سەر­تيفيكاتسىز مامانعا باسەكەلەستىك تۋعىزا الادى. جۇمىس بەرۋشى قولىندا قۇ­جاتى بار, ارنايى بىلىكتىلىك سىناعىنان وتكەن ماماندى جۇمىسقا قابىلداۋعا تىرىسا­دى. سول ارەكەتى ارقىلى جۇمىس ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ العا جىلجۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسى­نىڭ ءتورتىنشى ەلەمەنتى – الەۋ­مەتتىك سەرىكتەستىك. بۇل سالا ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى مەن جۇمىسپەن قامتۋ ورتا­لىقتارىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى نەگىزىندە قۇرىلادى. بەلگىلى ءبىر ماماندىقتى مەڭ­گەرىپ, سەرتيفيكاتىن قولىنا ۇستاپ شىققان ازامات ەرتەڭگى كۇنى سول ماماندىعى بويىن­شا جۇمىسقا ورنالاسۋى قا­جەت. مىنە, وسى تۇستا الەۋ­مەتتىك سەرىكتەستىكتىڭ اتقارار ءرولى انىقتالادى. قورىتا كەلگەندە, وسى ءتورت ەلەمەنت ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا ىسكە اسىرىلماسا, ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسى دە جارامسىز كۇيىندە قالا بەرمەك. دەگەن­مەن, بۇدان اتالمىش جۇيە بىردەن قولدانىسقا ەنەدى ەكەن دەگەن وي تۋماسا كەرەك. جوعا­رىدا ءبىز اتاپ كەتكەن مەم­لە­كەتتەر مۇنداي جۇيەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ونداعان جىل­دا­رىن سارپ ەتكەنىن دە ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى كۇندە قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ ء“بىلىم تۋرالى” زاڭى مەن تەحنيكالىق جانە كا­سىپتىك ءبىلىم بەرۋ باعدار­لاماسىنىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق بىلىكتىلىك شەڭبەرى مەن كاسىبي ستاندارتتار جۇيەسى بىرتىندەپ جاسالىپ جاتىر. ال الەۋ­مەتتىك سەرىكتەستىك پەن سەر­تيفيكاتتاۋ جۇيەسى وسى ەكەۋىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلادى. ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ ەلى­مىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا فيليالدارى قىزمەت ەتەدى. ولاردىڭ بارلىعى مەملەكەت­تىڭ باستاماسىمەن قولعا الىن­عان تەحنيكالىق جانە كا­سىپتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىن­داعى ءىس-شارالارعا مىندەتتى تۇردە اتسالىسىپ وتىرادى. رەسپۋبليكادا 882 تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن ليتسەي مەن كوللەدج بار. ولاردا 609 مىڭنان استام ادام ءبىلىم الادى. وسىلارمەن جۇيەلى تۇردە ساۋاتتى جۇمىس جۇرگىزە بىلسەك, كەلەشەكتە ۇلكەن كۇشكە اينالارى ءسوزسىز. ويتكەنى, تەحنيكالىق جانە كا­سىپتىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلا­ماسى قازىردىڭ وزىندە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ ۇلگەر­دى. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى  رەس­پۋبليكانىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسىندا ودان ءارى دامىتىلاتىن بولادى. تۇتاس­تاي العاندا, اتالمىش جۇيە يۋنەسكو-نىڭ نازارىن اۋدارىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دەكلاراتسياسىنىڭ شەشىمىمەن مىڭجىلدىقتى دامىتۋ ماقساتىنداعى باعدار­لامالار قاتارىنا جاتقى­زىلدى. باقىت ەرجانوۆ, رەسپۋبليكالىق تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ جانە بىلىكتىلىكتى بەرۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ  باس ديرەكتورى.