دامۋدىڭ بەرىك ىرگەتاسى

1995 جىلى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رە­فە­رەندۋمدا قولدانىستاعى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى – ادامنىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بوستاندىقتارى جوعارى قۇندىلىقتار رەتىندە تانىلعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەموكراتيالىق ءتارتىبىنىڭ نەگىزدەرىن بەلگىلەگەن اتا زاڭىمىز قابىلداندى. سودان بەرى ون بەس جىل ءوتتى. بۇگىنگى كونستيتۋتسيا – رەسپۋب­لي­كا­نىڭ دەموكراتيالىق ءارى الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­لىق دامۋىنىڭ بەرىك ىرگەتاسى. بۇل قارا­پاي­ىم جاقسى نيەتتەر دەكلاراتسياسى عانا ەمەس, ءتى­كەلەي قولدانىستا ناقتى جۇمىس ىستەيتىن قۇجات. كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى مەملەكەتى­مىز­دىڭ تاريحىندا ەلەۋلى قادام بولدى. ونى ءوز ەركىمەن حالىقتىڭ ءوزى بەكىتتى. سول ارقىلى ەركىن دە قارقىندى دامۋعا, قۇقىقتىق, الەۋمەت­تىك مەملەكەت پەن ءادىل قۇرىلعان قوعام پايداسى ءۇشىن ساياسي ءارى ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە, قۇقىقتىڭ جوعارى بەدەلى مەن سوت تاۋەلسىزدىگىنە تۇپكىلىكتى تاڭداۋ جاسادى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قازاقستان ءۇشىن دەموكراتيا دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بەردى, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە سەنىمدى, ىنتىماقتاستىقتا دايىن سەرىكتەس رەتىندە جول اشتى. سونىمەن بىرگە حالىقارالىق قوعامداستىقتا تەڭ قۇقىلى مۇشە رەتىندە قۇر­مەتتەۋگە جانە ساناسۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىنگى الەم قازاقستاندى قارقىندى ەكونوميكالىق ۇلگىسى بار جانە دەموكراتيالىق رەفورمالاردى وتكىزۋ ۇستىندەگى ورنىقتى, ويداعىداي دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە قابىلدايدى. ەلىمىز بۇكىل الەمدىك ماڭىزى بار حالىق­ارا­لىق ساياسات جۇرگىزۋدى جالعاستىرۋدا. بيىل مەم­لەكەتىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) توراعالىق ەتۋى – سونىڭ ايعاعى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى تابىستارى ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بە­دەلىنىڭ وتە جوعارى بولۋىمەن تىعىز بايلا­نىس­تى. بۇل ەلىمىز بەن ونىڭ كوشباسشىسى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. كونستيتۋتسيا تىكەلەي رەسپۋبليكا پرەزي­دەنتى­نىڭ باسشىلىعىمەن ازىرلەنگەندىكتەن, ەلباسىنىڭ كەلەسى سوزدەرىن كەلتىرگەن ورىندى دەپ سانايمىن: ء“بىزدىڭ بورىشىمىز – كونستي­تۋتسياعا قۇرمەتپەن قاراۋ. ونى ەلىمىزدى, تاري­حى­مىزدى قۇرمەتتەگەندەي قۇرمەتتەۋ كەرەك. كونس­تيتۋتسياعا قۇرمەتپەن قاراماساق جانە ونىڭ نورمالارىن مۇلتىكسىز ساقتاماساق, قوعام­دىق كەلىسىمگە, تارتىپكە, بەيبىتشىلىك پەن تى­نىشتىققا, دەمەك وتانىمىزدىڭ قولايلى بو­لا­شاعىنا قول جەتكىزبەس ەدىك”. وسىناۋ سوزدەرگە اتا زاڭىمىزدىڭ بۇكىل ءمان-ماڭىزى سىيىپ تۇر. بۇگىندە قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋتسيا قا­بىلدانعاننان بەرى وتكەن ون بەس جىلدا پرە­زيدەنتتىك بيلىك نىق تۇردە قالىپتاستى, بارلىق بيلىك تارماقتارى بارىنشا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋدە. كونستيتۋتسيادا سوت جۇيەسى جۇمىسىنىڭ نە­گىزگى قاعيداتتارى قالانعان. ءارى وسى قاعيدات­تار­دىڭ كوپشىلىگىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسقا, سوت جۇيەسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ساپاسىنا تىكەلەي قاتىسى بار, بۇلار: ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تال­­عان سوت تورەلىگىن ساپالى اتقارۋ, ءاربىر ازا­مات ءۇشىن سوتتا قورعاۋ كەپىلدىگى, ايىپتالۋشى­نىڭ كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى جانە اتا زاڭنان تىكەلەي تۋىندايتىن باسقا دا بىرقاتار قاعيداتتار. سوڭعى جىلدارى كونستيتۋتسيانىڭ ەرەجە­لە­رىن, سونىڭ ىشىندە سوت جۇيەسى تۋرالى ەرەجەلەردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا قۇقىقتىق مەم­لەكەتتىڭ كوپتەگەن تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن جانە كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ بويىنشا وعان جۇكتەلگەن مىندەتتەرىن ورىنداي الاتىن دەربەس ءارى تاۋەلسىز سوت جۇيەسى قۇرىلدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋ جىلدارىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار سوت بيلىگىن ۇيىم­داس­تىرۋ نەگىزدەرىن دامىتۋعا, ونى كادرلىق جانە قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋدى جەتىلدىرۋگە, سۋديا­لاردىڭ تاۋەلسىزدىگى كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ەدى. قازىرگى زامانعى سوت جۇيەسى – مەملەكەتتىڭ نەگى­زىن قۇراۋشىلاردىڭ ءبىرى, الەۋمەتتىك, ەكو­نو­ميكالىق, ساياسي جاڭعىرۋ جولىندا ەلدى دەمو­كراتيالىق دامىتۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى. ازامات­تاردىڭ قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق قۇقىقتىق ساياساتقا كوزقاراسى, قوعامنىڭ بيلىككە سەنىم ءبىلدىرۋ دەڭگەيى ونىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى. 2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلى­مىز­دىڭ ساياسي جاڭعىرۋىنداعى كەلەسى قادام بول­دى. پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋ, پار­لامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن نىعايتۋ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ, سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ, ازا­ماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن ودان ءارى دامى­تۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارىن قورعاۋ جۇيەسىن نىعايتۋ جاعىنا قاراي بيلىكتەگى وكىلەتتىكتەر مەن جاۋاپكەرشىلىكتەر قايتا ءبولىندى. كونستيتۋتسياعا 2007 جىلى ەنگەن تۇزەتۋلەر­دىڭ ارقاسىندا سوت تورەلىگى جۇيەسى سەنىمدى قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرگە يە بولدى. سوت جۇيەسى مەن سوت تورەلىگىن اتقارۋ جۇمىسىن رەتتەيتىن ءبىر­قاتار جاڭا زاڭدار قابىلداندى. اتاپ ايتقان­دا, سوتتاردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا ەل پرەزيدەنتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە ولارعا قول سۇعىلماۋ كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەتتىكتەرىن ايقىندايتىن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى” زاڭ قابىلداندى. جالپى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى” زاڭ سوت جۇيەسىنە بىلىكتى كادرلاردى ىرىكتەۋ جۇيەسىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋگە, ەلدە سوت بيلىگىنىڭ بەدە­لىن ارتتىرۋعا جانە نىعايتۋعا, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ولارعا قول سۇعىلماۋ كەپىل­دىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. زاڭ قابىلدانعاننان بەرى جوعارى سوت كەڭەسى ءوز جۇمىسىن جانداندىرا ءتۇستى. ەگەر 2008 جىلى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ 4 وتىرىسى, 2009 جىلى 12 وتىرىسى وتسە, اعىمداعى جىلى 7 وتىرىس ءوتتى. وتىرىستاردا سۋديالاردىڭ تاۋەل­سىزدىگى جانە ولارعا قول سۇعىلماۋ كەپىلدىك­تەرىن قامتاماسىز ەتۋ, سۋديالاردى دايارلاۋ, ىرىكتەۋ جانە ورنالاستىرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, سوت جۇيەسى تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماسەلەلەرىنە كوڭىل بولىنەدى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى” زاڭدا العاش رەت كەڭەس ءتۇرلى ساناتتاعى سوت لاۋا­زىم­دارىنا كاندي­دات­تاردى ىرىكتەۋ­دى ءجۇر­گى­زۋ كەزىندە ەسكەرەتىن جە­كەلەگەن كريتە­ري­لەر بەكىتىلدى. جەرگىلىكتى جانە باسقا دا سوتتار سۋديا­لارىنىڭ بوس لاۋازىم ورىن­دارىنا ور­نا­لا­سۋعا كونكۋرستار ءوت­كىزۋ كەزىندە كەڭەس جاس ولشەم­دەرىنە, سون­داي-اق سۋديالىققا كانديداتتاردىڭ ءىس­كەر­لىك جانە مورال­دىق قاسيەتتەرىن زەر­دەلەۋگە زەر سالادى. قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى سوت تورەلىگى ينستيتۋتىنىڭ تۇلەكتەرىنە, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردا زاڭگەرلىك ماماندىعى بويىنشا كەمىندە بەس جىل جۇمىس ستاجى بار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ادۆو­كاتۋرادا سوت جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن ادامدارعا ارتىقشىلىق بەرىلەدى. ماسەلەن, 2009 جانە اعىمداعى جىلدارى وتكەن كونكۋرستاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىرىكتەۋدەن وتكەن جانە سۋديا لاۋازىمىنا العاش ۇسىنىلعان كانديداتتاردىڭ ورتاشا جاسى 34 جاس پەن زاڭگەرلىك ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ستاجى بەس جىلدان اسقاندار بولدى. كەڭەس 30 جاسقا تولعان جانە ءومىر تاجىريبەسى بار ۇلكەن جاستاعى ادامدارعا دا بۇدان ءارى دە ارتىقشىلىق بەرەتىن بولادى. سۋديالىققا كانديداتتاردىڭ كاسىبي جانە مورالدىق قاسيەتتەرىن زەردەلەۋ ماقساتىندا 2009 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ كان­ديداتتارعا قاتىستى ماتەريالداردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭىنەن جاريالاۋ, كونكۋرسقا تۇسكەن كان­ديداتتار تۋرالى مالىمەتتەردى وبلىستىق سوت­تارعا جىبەرۋ, جۇمىس ورنىنان ولاردى سيپات­تايتىن دەرەكتەردى تالاپ ەتۋ, ولاردى قىلمىس­تىق جانە اكىمشىلىككە جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مانىنە تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا مالىمەت­تەردى جاريالاۋ جۇرتشىلىقتىڭ سۋديالىققا كانديداتتاردى ىرىكتەۋگە قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى, ال ازاماتتاردىڭ سىن-پىكىرلەرى سۋديا لاۋا­زىمىنا ۇمىتكەرلەردىڭ مورالدىق قاسيەت­تەرىن ايقىنداۋعا ىقپال ەتەدى. قازىرگى كەزدە جوعارى سوت كەڭەسى جوعارعى سوتپەن جانە باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ور­گاندارمەن بىرلەسىپ, 2009 جىلعى 18 قاراشاداعى رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ V سەزىندە مەملەكەت باسشىسى بەرگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. اتاپ ايتقاندا, بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرۋدان باستاپ, تاعىلىمدامادان ءوتۋ جانە وسى كانديداتۋرالاردى كەڭەس قارايتىن بارلىق كەزەڭدەردە سۋديالاردى ىرىكتەۋ ءتارتىبى مەن تەتىگىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. زاڭنامادا وبلىستىق سوتتىڭ پلەنارلىق وتى­رىسىندا قاراۋ ءۇشىن سۋديا لاۋازىمىنا كان­ديداتتارعا قاتىستى وبەكتيۆتى قورىتىندى جاساۋ ءۇشىن تاعىلىمدامانىڭ جەتەكشىلەرى – سۋديالاردىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن بەل­گىلەۋگە باعىتتالعان نورمالاردى ەنگىزۋ كوزدەلگەن. كورسەتىلگەن شارالار كونكۋرسقا ەڭ لايىقتى كانديداتتاردىڭ جىبەرىلۋىنە ىقپال ەتۋگە ءتيىس. بۇدان باسقا سوت تورەلىگىنىڭ قول جەتىمدىلىگى, اشىقتىعى مەن ايقىن بولۋ دەڭگەيىن ودان ءارى ارتتىرۋعا, سۋديالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋگە, ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن قول سۇعىلماۋ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان شارالاردى قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر. جوعارىدا اتالعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ادام, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جوعارى قۇندىلىقتار بولىپ تابىلاتىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى تۇرعىسىندا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى يدەيالارى مەن قاعيداتتارىن ومىردە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وڭداسىن جۇمابەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى.