ۋاقىت ەلەۋلى وزگەرگەن سايىن كەيبىر زاڭداردى دا وزگەرتۋ قاجەتتىگى تۋادى.
ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن زاڭدىلىقتى جانە قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باستى ءمىندەتتەرى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ جاعدايىنا ازاماتتىق قوعامنىڭ ساپاسى ەداۋىر بايلانىستى. ەلباسىنىڭ بيىلعى جىلعى حالىققا جولداۋىندا قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ۇدەرىسىندەگى قۇقىقتىق رەفورماعا ايرىقشا نازار اۋدارۋى كەزدەيسوق ەمەس. 17 تامىزدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” جارلىققا قول قويدى.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ رەفورماسى قۇقىق ءتارتىبى سالاسىنا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن رەپرەسسيالىق يدەولوگيادان جانە ازاماتتار, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن كەڭەستىك كەزەڭدەگى ءىس-ارەكەتتەن باس تارتۋعا باعىتتالعان. ول قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ سىبايلاستىعىن ازايتۋعا, ولارعا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ماڭىزدى قۇرىلىمى مەن اكىمشىلىك رەفورماسى وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلدى. پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى قىلمىسقا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز قالىپتاسۋىنىڭ وڭاي ەمەس ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا كۇشتى ساياسي سيپاتقا يە بولدى. قۇقىقتىق بەي-بەرەكەتتىك جانە ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا قوعامنىڭ قىلمىستانۋى قاۋىپتى اۋقىمدار دەڭگەيىنە جەتە باستادى. وسى سەبەپتى, ءبىزدىڭ سول كەزدەگى نەگىزگى ءمىندەتىمىز ءىس جۇزىندە قىلمىسقا ءپارمەندى باقىلاۋ ورناتۋ بولدى. زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن قۇرۋ كەرەك بولدى. ءبىز بۇل سىناققا توزدىك.
سونىمەن بىرگە رەپرەسسيۆتى كەڭەستىك مودەلدەن قالعان رەتسيديۆتەر ساقتالىپ, ءالى دە بايقالادى. ەلباسى وسىعان بايلانىستى جازالاۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسىنىڭ انىق داعدارىسىنا قاتتى نازار اۋداردى.
ەۋروپا ەلدەرىندە سوتتالعانداردىڭ شامامەن ۇشتەن بىرىنە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا ۇكىم شىعارىلادى, ال قالعاندارىنا قاتىستى جازالاۋدىڭ بالاما تۇرلەرى: كەلتىرىلگەن زالالدىڭ ورنىن تولتىرۋ, ايىپپۇلدار, قوعامدىق جۇمىستار جانە ت.ب. قولدانىلادى. بىزدەگى كورىنىس مۇلدە قاراما-قارسى: سوتتالعانداردىڭ ۇشتەن ەكىسى, ونىڭ ءىشىندە ەلەۋسىز قىلمىسى ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنا جىبەرىلىپ, سونىمەن قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنە جانە بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالماقتى ارتتىرادى. سوڭعى 3 جىلدا “اباقتىداعى حالىق” سانى 23%-عا ارتتى. 2009 جىلدىڭ وزىندە سوتتالعانداردى ۇستاۋعا 21,5 ملرد. تەڭگە شىعىندالدى.
قۇقىقتىق سالاداعى شەشۋشى قايتا قۇرۋ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جولداۋىندا قويعان مىندەتتەرىنەن تۋىندايدى.
ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ باستى ينديكاتورى. ەلباسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باسشىلارىمەن 17 تامىزدا وتكىزگەن كەڭەستەگى ءسوزىندە قابىلدانعان شارالار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ءادىل جانە شىنايى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ ايشىقتى ءبىر ينديكاتورى ولارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيى بولماق. دەموكراتيالىق ەلدەردە قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدە حالىقتىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ءرولى جوعارى. وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىندە جەتەكشى ورىن الىپ وتىر.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنا دەگەن حالىق سەنىمىنىڭ تومەن دەڭگەيى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋدىڭ پارمەندى جۇيەسىنىڭ ورىستەۋىنە كەدەرگى جاسايدى. جارلىقتا قوعاممەن ءوزارا ءىس-ارەكەتتى, ونىڭ ىشىندە سول پوليتسيانىڭ نازارىن حالىققا اۋدارۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن.
قۇقىق ءتارتىبىنىڭ ورگاندارى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ ەسەپ بەرۋ جۇيەسىن, سايلانۋىن رەتكە كەلتىرۋگە, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋگە, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن قولداۋعا, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا ازاماتتاردى تارتۋعا, حالىقپەن جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن, ونىڭ ىشىندە, ءالبەتتە, باسپاسوزبەن جۇمىس ىستەۋ باعىتتارىنا باسا نازار اۋداراتىنىنا سەنەمىز.
العاشقى رەفورمانى وتكىزۋ ۋاقىتىنان بەرى بولعان ءماندى وزگەرىستەر جانە باسقارۋدىڭ ءتيىمسىز جۇيەسىنەن, قايتالاۋشىلىقتان, تيەسىلى ەمەس فۋنكتسيالاردى ورىنداۋدان تۋىنداعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن وڭتايلاندىرۋ رەفورمانىڭ انىقتاۋشىسى بولىپ تابىلدى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ اياسىندا قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ەشبىر ءماندى وزگەرىستەر بولعان جوق. بۇل از دەسەڭىز, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى جەكە باستامالاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرە باستادى. وسى سەبەپتى, ەلباسى جارلىعىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى قۇقىق قولدانۋ ءتاجىريبەسىن نارىقتىق ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ مۇددەلەرى مەن قيسىنىنا سايكەستەندىرۋ بولىپ تابىلادى.
وپەراتيۆتىلىك جاعدايى دا ءوزگەردى. قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا سىناقتارى مەن قاتەرلەرىن بەيتاراپتاندىرۋ مىندەتتەرى الدىڭعى تۇرعىعا شىعىپ وتىر. كۇشتەردى قايتا توپتاۋ, زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگى ناقتىلىققا اينالىپ وتىر.
وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن رەزەرۆتەر بار. ەگەر 90-شى جىلدارى جىل سايىن 200 مىڭنان اسا قىلمىس تىركەلگەن بولسا, 2009 جىلى ولاردىڭ سانى 121 مىڭعا دەيىن نەمەسە 40%-عا تومەندەدى. ال پوليتسيا جانە وزگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ سانى كەرىسىنشە, وسى كەزەڭدە وسە ءتۇستى. بۇل رەتتە قۇقىق قورعاۋ سالاسىنا جۇمىستىڭ جاڭا فورمالارىن, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ كوڭىلدەگىدەن كوپ تومەن.
وڭتايلاندىرۋ ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءادىل جانە سەنىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جيناقى, كاسىبي ءارى باسەكەگە قابىلەتتى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول فۋنكتسيونالدىق تالداۋ, جۇكتەمەنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن نورماتيۆتەرىن ازىرلەۋ نەگىزىندە, كۇنى وتكەن قۇرىلىمداردى تاراتۋ, باسقارۋ بۋىندارىن قىسقارتۋ, قايتالاۋشىلىق پەن اكىمشىلىك توسقاۋىلداردى جويۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
جەكە قۇراممەن, اسىرەسە قىزمەتى بويىنشا ءادىل جانە ايقىن جوعارىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنداعى جۇمىس ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. قىزمەتكەرلەردى جانە ولاردىڭ وتباستارىن الەۋمەتتىك قورعاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن جاعداي جاسالادى.
رەفورمانىڭ ماڭىزدى قاعيداتى قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ يدەولوگياسىن ءتۇبەگەيلى وزگەرتۋگە, ولاردىڭ قىزمەتتەرىندە باسىم بولىپ وتىرعان رەپرەسسيۆتى, جازالاۋشى ءىس-ارەكەتتەرىنەن باس تارتۋعا, ۋاقىت تالاپتارىنا بارا-بار جۇمىستىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە زاڭنامالىق بازانى حالىقارالىق ستاندارتتار مەن نارىقتىق ەكونوميكا تالاپتارىنا ءسايكەستەندىرۋگە باسا نازار بولىنەتىن بولادى.
وسىلايشا, قوعامنىڭ قىلمىستانۋى بارىنشا ازايىپ, اباقتىداعى حالىق سانى بارىنشا قىسقارادى. 2010 جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ۇيىمدىق جانە پراكتيكالىق شارالار نەگىزىندە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعاندار سانىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن – 9909-دان 5323 ادامعا دەيىن قىسقارتۋعا جەتتىك, بۇل تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ 5 كونتينگەنتىنىڭ سانىنا تەپە-تەڭ. وسىنداي ماڭىزدى ماسەلەلەردى زاڭنامالىق بەكىتۋ قۇقىق ءتارتىبىنىڭ بارلىق سالاسىن رەفورمالاۋدىڭ قۋاتتى ىنتالاندىرعىشى بولماق.
ۇكىمەتكە مۇددەلى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءبىرلەسىپ, قوعامعا ۇلكەن قاۋىپ تۋعىزبايتىن قىلمىستاردى, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكا سالاسىنداعى قىلمىستاردى, ولاردى جاساعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتە وتىرىپ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ساناتىنا اۋىستىرۋ ارقىلى قىلمىستاردى كريمينالسىزداندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ تاپسىرىلدى. ۇلكەن ەمەس جانە ورتاشا ەكونوميكالىق قىلمىستار جاساعان ادامدار كەلتىرگەن زالالدى ءوز ەركىمەن وتەيتىن جاعدايدا قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتىلادى.
ەكونوميكالىق قىلمىستاردى كريمينالسىزداندىرۋ, البەتتە, وتاندىق بيزنەستىڭ دامۋىنا ءمۇمكىندىك تۋعىزادى. بۇل وتە ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ وزەگى كاسىپكەرلىك بولاتىنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. تاۋەكەلدەردى كوتەرۋگە دايىن كاسىپكەرلىك ساناتىنىڭ قالىپتاسۋى قۇقىقتىق ورتانىڭ وزگەرۋىنسىز مۇمكىن ەمەس. بۇدان باسقا ول ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, قارجى سەكتورىنا جاعىمدى اسەر ەتەدى, سەبەبى, بيۋدجەتكە تۇسىمدەر كولەمى ۇلعايىپ, كاپيتالدىڭ كەتۋ اعىنى قىسقارادى.
جارلىقتا قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ كەزىندە بالاما تەرگەۋدى بارىنشا ازايتۋ جانە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردى تەكسەرۋ قۇقىعى بار مەملەكەتتىك ورگاندار تىزبەسىن قىسقارتۋ كوزدەلگەن.
ەلباسى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ تاياۋداعى ونجىلدىقتاعى ناقتى دامۋ ستراتەگياسى باياندالعان. ونى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكانىڭ, قوعام ءومىرى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتۇرلى سالالارىنىڭ ساپالى وزگەرۋىنە الىپ كەلەدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ ءۇشىن تولىققاندى باسەكەگە قابىلەتتى ورتانى, دامىعان ەلدەردە جاعىمدى تۇرعىدان كورىنگەن قۇقىق قورعاۋدىڭ جاڭا نارىقتىق ينستيتۋتتارىن قۇرۋ قاجەت.
جارلىققا سايكەس ۇكىمەت جەكە دەتەكتيۆ قىزمەتىن ەنگىزۋ تۋرالى ءماسەلەنى پىسىقتاپ, ءتيىستى زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگىزۋى قاجەت. ونى قابىلداعان جاعدايدا زەينەتكەرلىككە شىققان كوپتەگەن وپەراتيۆتىك قىزمەتكەرلەر مەن تەرگەۋشىلەر وسى سالادا ءوز ورنىن تابا الادى. مۇنداي شەشىم قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ەلەۋلى ەمەس قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جانە شىعىندانۋدى قاجەت ەتەتىن ىزدەستىرۋ شارالارى سياقتى جۇمىستارىن جەڭىلدەتەدى. ايتا كەتەيىك, بۇل – قازاقستاندا قابىلدانباعان قۇقىق ءتارتىبى سالاسىن رەتتەيتىن نارىقتىق زاڭنىڭ ءبىرى.
باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىك ءماسەلەسى جاڭاشا وي ەلەگىنەن وتكىزۋدى تالاپ ەتەدى. ونىڭ ينديكاتورلارى ساندىق كورسەتكىشتەر عانا ەمەس, كوبىنە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە كەز كەلگەن جاعدايدىڭ وزگەرۋى كەزىندە بارا-بار جانە شاپشاڭ اسەر ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ساپالى وزگەرىستەر بولۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىن باعالاۋدىڭ جاڭا كريتەريلەرىن انىقتاۋ, ولار جوعارىدا ايتىلىپ كەتكەندەي, قۇقىقتىق ستاتيستيكامەن قاتار قۇقىق ءتارتىبى كۇشتەرىنە دەگەن حالىقتىڭ سەنىم دەڭگەيى سياقتى ماڭىزدى ينديكاتورلاردى ەسكەرۋى قاجەت.
بۇگىندە باسقارۋ شەشىمدەرىنىڭ تيىمدىلىگى, اسىرەسە قىزمەت قۇرامىمەن جانە حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە وسى زامانعى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى بولادى. ماسەلەن, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ پوليتسيالاردىڭ ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناسىن بارىنشا ازايتىپ, سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ تومەندەۋىنە جاعداي جاسايدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىندا كوزدەگەن شارالار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, ونىڭ بەينەسىن وزگەرتۋگە, ۋاقىت تالابى مەن جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن قۇقىق ءتارتىبىنىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا جاعداي تۋعىزادى.
اليك شپەكباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
ۆولتەر.
ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن زاڭدىلىقتى جانە قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باستى ءمىندەتتەرى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ جاعدايىنا ازاماتتىق قوعامنىڭ ساپاسى ەداۋىر بايلانىستى. ەلباسىنىڭ بيىلعى جىلعى حالىققا جولداۋىندا قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ۇدەرىسىندەگى قۇقىقتىق رەفورماعا ايرىقشا نازار اۋدارۋى كەزدەيسوق ەمەس. 17 تامىزدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” جارلىققا قول قويدى.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ رەفورماسى قۇقىق ءتارتىبى سالاسىنا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن رەپرەسسيالىق يدەولوگيادان جانە ازاماتتار, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن كەڭەستىك كەزەڭدەگى ءىس-ارەكەتتەن باس تارتۋعا باعىتتالعان. ول قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ سىبايلاستىعىن ازايتۋعا, ولارعا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ماڭىزدى قۇرىلىمى مەن اكىمشىلىك رەفورماسى وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلدى. پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى قىلمىسقا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز قالىپتاسۋىنىڭ وڭاي ەمەس ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا كۇشتى ساياسي سيپاتقا يە بولدى. قۇقىقتىق بەي-بەرەكەتتىك جانە ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا قوعامنىڭ قىلمىستانۋى قاۋىپتى اۋقىمدار دەڭگەيىنە جەتە باستادى. وسى سەبەپتى, ءبىزدىڭ سول كەزدەگى نەگىزگى ءمىندەتىمىز ءىس جۇزىندە قىلمىسقا ءپارمەندى باقىلاۋ ورناتۋ بولدى. زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن قۇرۋ كەرەك بولدى. ءبىز بۇل سىناققا توزدىك.
سونىمەن بىرگە رەپرەسسيۆتى كەڭەستىك مودەلدەن قالعان رەتسيديۆتەر ساقتالىپ, ءالى دە بايقالادى. ەلباسى وسىعان بايلانىستى جازالاۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسىنىڭ انىق داعدارىسىنا قاتتى نازار اۋداردى.
ەۋروپا ەلدەرىندە سوتتالعانداردىڭ شامامەن ۇشتەن بىرىنە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا ۇكىم شىعارىلادى, ال قالعاندارىنا قاتىستى جازالاۋدىڭ بالاما تۇرلەرى: كەلتىرىلگەن زالالدىڭ ورنىن تولتىرۋ, ايىپپۇلدار, قوعامدىق جۇمىستار جانە ت.ب. قولدانىلادى. بىزدەگى كورىنىس مۇلدە قاراما-قارسى: سوتتالعانداردىڭ ۇشتەن ەكىسى, ونىڭ ءىشىندە ەلەۋسىز قىلمىسى ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنا جىبەرىلىپ, سونىمەن قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنە جانە بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالماقتى ارتتىرادى. سوڭعى 3 جىلدا “اباقتىداعى حالىق” سانى 23%-عا ارتتى. 2009 جىلدىڭ وزىندە سوتتالعانداردى ۇستاۋعا 21,5 ملرد. تەڭگە شىعىندالدى.
قۇقىقتىق سالاداعى شەشۋشى قايتا قۇرۋ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جولداۋىندا قويعان مىندەتتەرىنەن تۋىندايدى.
ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ باستى ينديكاتورى. ەلباسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باسشىلارىمەن 17 تامىزدا وتكىزگەن كەڭەستەگى ءسوزىندە قابىلدانعان شارالار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ءادىل جانە شىنايى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ ايشىقتى ءبىر ينديكاتورى ولارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيى بولماق. دەموكراتيالىق ەلدەردە قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدە حالىقتىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ءرولى جوعارى. وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىندە جەتەكشى ورىن الىپ وتىر.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنا دەگەن حالىق سەنىمىنىڭ تومەن دەڭگەيى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋدىڭ پارمەندى جۇيەسىنىڭ ورىستەۋىنە كەدەرگى جاسايدى. جارلىقتا قوعاممەن ءوزارا ءىس-ارەكەتتى, ونىڭ ىشىندە سول پوليتسيانىڭ نازارىن حالىققا اۋدارۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن.
قۇقىق ءتارتىبىنىڭ ورگاندارى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ ەسەپ بەرۋ جۇيەسىن, سايلانۋىن رەتكە كەلتىرۋگە, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋگە, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن قولداۋعا, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا ازاماتتاردى تارتۋعا, حالىقپەن جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن, ونىڭ ىشىندە, ءالبەتتە, باسپاسوزبەن جۇمىس ىستەۋ باعىتتارىنا باسا نازار اۋداراتىنىنا سەنەمىز.
العاشقى رەفورمانى وتكىزۋ ۋاقىتىنان بەرى بولعان ءماندى وزگەرىستەر جانە باسقارۋدىڭ ءتيىمسىز جۇيەسىنەن, قايتالاۋشىلىقتان, تيەسىلى ەمەس فۋنكتسيالاردى ورىنداۋدان تۋىنداعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن وڭتايلاندىرۋ رەفورمانىڭ انىقتاۋشىسى بولىپ تابىلدى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ اياسىندا قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ەشبىر ءماندى وزگەرىستەر بولعان جوق. بۇل از دەسەڭىز, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى جەكە باستامالاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرە باستادى. وسى سەبەپتى, ەلباسى جارلىعىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى قۇقىق قولدانۋ ءتاجىريبەسىن نارىقتىق ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ مۇددەلەرى مەن قيسىنىنا سايكەستەندىرۋ بولىپ تابىلادى.
وپەراتيۆتىلىك جاعدايى دا ءوزگەردى. قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا سىناقتارى مەن قاتەرلەرىن بەيتاراپتاندىرۋ مىندەتتەرى الدىڭعى تۇرعىعا شىعىپ وتىر. كۇشتەردى قايتا توپتاۋ, زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگى ناقتىلىققا اينالىپ وتىر.
وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن رەزەرۆتەر بار. ەگەر 90-شى جىلدارى جىل سايىن 200 مىڭنان اسا قىلمىس تىركەلگەن بولسا, 2009 جىلى ولاردىڭ سانى 121 مىڭعا دەيىن نەمەسە 40%-عا تومەندەدى. ال پوليتسيا جانە وزگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ سانى كەرىسىنشە, وسى كەزەڭدە وسە ءتۇستى. بۇل رەتتە قۇقىق قورعاۋ سالاسىنا جۇمىستىڭ جاڭا فورمالارىن, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ كوڭىلدەگىدەن كوپ تومەن.
وڭتايلاندىرۋ ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءادىل جانە سەنىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جيناقى, كاسىبي ءارى باسەكەگە قابىلەتتى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول فۋنكتسيونالدىق تالداۋ, جۇكتەمەنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن نورماتيۆتەرىن ازىرلەۋ نەگىزىندە, كۇنى وتكەن قۇرىلىمداردى تاراتۋ, باسقارۋ بۋىندارىن قىسقارتۋ, قايتالاۋشىلىق پەن اكىمشىلىك توسقاۋىلداردى جويۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
جەكە قۇراممەن, اسىرەسە قىزمەتى بويىنشا ءادىل جانە ايقىن جوعارىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنداعى جۇمىس ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. قىزمەتكەرلەردى جانە ولاردىڭ وتباستارىن الەۋمەتتىك قورعاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن جاعداي جاسالادى.
رەفورمانىڭ ماڭىزدى قاعيداتى قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ يدەولوگياسىن ءتۇبەگەيلى وزگەرتۋگە, ولاردىڭ قىزمەتتەرىندە باسىم بولىپ وتىرعان رەپرەسسيۆتى, جازالاۋشى ءىس-ارەكەتتەرىنەن باس تارتۋعا, ۋاقىت تالاپتارىنا بارا-بار جۇمىستىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە زاڭنامالىق بازانى حالىقارالىق ستاندارتتار مەن نارىقتىق ەكونوميكا تالاپتارىنا ءسايكەستەندىرۋگە باسا نازار بولىنەتىن بولادى.
وسىلايشا, قوعامنىڭ قىلمىستانۋى بارىنشا ازايىپ, اباقتىداعى حالىق سانى بارىنشا قىسقارادى. 2010 جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ۇيىمدىق جانە پراكتيكالىق شارالار نەگىزىندە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعاندار سانىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن – 9909-دان 5323 ادامعا دەيىن قىسقارتۋعا جەتتىك, بۇل تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ 5 كونتينگەنتىنىڭ سانىنا تەپە-تەڭ. وسىنداي ماڭىزدى ماسەلەلەردى زاڭنامالىق بەكىتۋ قۇقىق ءتارتىبىنىڭ بارلىق سالاسىن رەفورمالاۋدىڭ قۋاتتى ىنتالاندىرعىشى بولماق.
ۇكىمەتكە مۇددەلى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءبىرلەسىپ, قوعامعا ۇلكەن قاۋىپ تۋعىزبايتىن قىلمىستاردى, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكا سالاسىنداعى قىلمىستاردى, ولاردى جاساعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتە وتىرىپ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ساناتىنا اۋىستىرۋ ارقىلى قىلمىستاردى كريمينالسىزداندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ تاپسىرىلدى. ۇلكەن ەمەس جانە ورتاشا ەكونوميكالىق قىلمىستار جاساعان ادامدار كەلتىرگەن زالالدى ءوز ەركىمەن وتەيتىن جاعدايدا قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتىلادى.
ەكونوميكالىق قىلمىستاردى كريمينالسىزداندىرۋ, البەتتە, وتاندىق بيزنەستىڭ دامۋىنا ءمۇمكىندىك تۋعىزادى. بۇل وتە ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ وزەگى كاسىپكەرلىك بولاتىنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. تاۋەكەلدەردى كوتەرۋگە دايىن كاسىپكەرلىك ساناتىنىڭ قالىپتاسۋى قۇقىقتىق ورتانىڭ وزگەرۋىنسىز مۇمكىن ەمەس. بۇدان باسقا ول ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, قارجى سەكتورىنا جاعىمدى اسەر ەتەدى, سەبەبى, بيۋدجەتكە تۇسىمدەر كولەمى ۇلعايىپ, كاپيتالدىڭ كەتۋ اعىنى قىسقارادى.
جارلىقتا قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ كەزىندە بالاما تەرگەۋدى بارىنشا ازايتۋ جانە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردى تەكسەرۋ قۇقىعى بار مەملەكەتتىك ورگاندار تىزبەسىن قىسقارتۋ كوزدەلگەن.
ەلباسى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ تاياۋداعى ونجىلدىقتاعى ناقتى دامۋ ستراتەگياسى باياندالعان. ونى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكانىڭ, قوعام ءومىرى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتۇرلى سالالارىنىڭ ساپالى وزگەرۋىنە الىپ كەلەدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ ءۇشىن تولىققاندى باسەكەگە قابىلەتتى ورتانى, دامىعان ەلدەردە جاعىمدى تۇرعىدان كورىنگەن قۇقىق قورعاۋدىڭ جاڭا نارىقتىق ينستيتۋتتارىن قۇرۋ قاجەت.
جارلىققا سايكەس ۇكىمەت جەكە دەتەكتيۆ قىزمەتىن ەنگىزۋ تۋرالى ءماسەلەنى پىسىقتاپ, ءتيىستى زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگىزۋى قاجەت. ونى قابىلداعان جاعدايدا زەينەتكەرلىككە شىققان كوپتەگەن وپەراتيۆتىك قىزمەتكەرلەر مەن تەرگەۋشىلەر وسى سالادا ءوز ورنىن تابا الادى. مۇنداي شەشىم قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ەلەۋلى ەمەس قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جانە شىعىندانۋدى قاجەت ەتەتىن ىزدەستىرۋ شارالارى سياقتى جۇمىستارىن جەڭىلدەتەدى. ايتا كەتەيىك, بۇل – قازاقستاندا قابىلدانباعان قۇقىق ءتارتىبى سالاسىن رەتتەيتىن نارىقتىق زاڭنىڭ ءبىرى.
باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىك ءماسەلەسى جاڭاشا وي ەلەگىنەن وتكىزۋدى تالاپ ەتەدى. ونىڭ ينديكاتورلارى ساندىق كورسەتكىشتەر عانا ەمەس, كوبىنە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە كەز كەلگەن جاعدايدىڭ وزگەرۋى كەزىندە بارا-بار جانە شاپشاڭ اسەر ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ساپالى وزگەرىستەر بولۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىن باعالاۋدىڭ جاڭا كريتەريلەرىن انىقتاۋ, ولار جوعارىدا ايتىلىپ كەتكەندەي, قۇقىقتىق ستاتيستيكامەن قاتار قۇقىق ءتارتىبى كۇشتەرىنە دەگەن حالىقتىڭ سەنىم دەڭگەيى سياقتى ماڭىزدى ينديكاتورلاردى ەسكەرۋى قاجەت.
بۇگىندە باسقارۋ شەشىمدەرىنىڭ تيىمدىلىگى, اسىرەسە قىزمەت قۇرامىمەن جانە حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە وسى زامانعى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى بولادى. ماسەلەن, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ پوليتسيالاردىڭ ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناسىن بارىنشا ازايتىپ, سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ تومەندەۋىنە جاعداي جاسايدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىندا كوزدەگەن شارالار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, ونىڭ بەينەسىن وزگەرتۋگە, ۋاقىت تالابى مەن جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن قۇقىق ءتارتىبىنىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا جاعداي تۋعىزادى.
اليك شپەكباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
