قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ ون بەس جىلدىق قىزمەتىن وي ەلەگىنەن ءوتكىزگەندە ءبىز ەلىمىز ءۇشىن ناعىز سىن ساعاتى بولعان سول ءبىر كۇردەلى كەزەڭدى, قوعامىمىزدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني دامۋىنىڭ باستى باعىتتارىن ايقىندايتىن اتا زاڭنىڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندەگى قىزۋ ءپىكىرتالاستاردى ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەمىز جانە تاريح بەزبەنىمەن ولشەگەندە قىسقا عانا ۋاقىت ىشىندە قازاقستان ءجۇرىپ وتكەن جولدى ويشا تارازىلايمىز. سونى سوقپاقتان سارا جولعا اينالعان بۇل باعىت قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانا, دامىتا بىلگەن دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتىندە الەمدىك قاۋىمداستىق قاتارىنان لايىقتى ورىن الىپ, وركەندەۋ مەن ورىستەۋگە نىق قادام باسقانىن كورسەتەدى. اتالمىش تابىستىڭ تامىرلارى سان-سالالى, ولاردىڭ ەڭ تەرەڭى ءارى ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تولىمدىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى.
كۇللى كەزەڭدەر مەن قيلى ەلدەردىڭ مۇددەسىنە بىردەي جارامدى امبەباپ كونستيتۋتسيانىڭ ۇلگىسى بولمايتىنى بەلگىلى ءجايت. ءار ەلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ەرەكشەلىكتەرى, ادەت-عۇرپى مەن رۋحاني مادەنيەتى كونستيتۋتسياعا ءوز بەدەرىن سالارى حاق. قوعامداعى ءارتۇرلى ساياسي جانە الەۋمەتتىك كۇشتەردىڭ ءوزارا كۇرەسىنىڭ سيپاتى, ولاردىڭ مۇددەلەرىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ قاجەتتىگى, ۇلتتىق كەلىسىم مەن ازاماتتىق بەيبىتشىلىك ولشەمدەرى كوپ جاعدايدا نەگىزگى زاڭنىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن ايقىندايدى.
قوعامنىڭ باسىم بولىگى ساياسي جۇيەنىڭ جاڭارۋىن, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني جانە رۋحاني ومىردەگى جاڭا ۇردىستەردىڭ زاڭنامادا ايقىن كورىنىس تابۋىن كۇتكەن كەزەڭدە مۇنداي ناقتى, شىنايى قاتىناستار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1995 جىلعى كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءارى باستاماسىمەن ازىرلەنگەن جانە قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى ءوز كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن كەڭەستىك سيپاتتاعى دەموكراتيا مەن بيلىكتىڭ بەلەڭ الۋىنا جول بەرمەي, قازاقستاننىڭ باتىس قوعامدارىندا باعالاناتىن ليبەرالدىق قۇندىلىقتار مەن ساياسي-الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋلاردى قابىلداۋىنا جول اشتى. سولاي بولا تۇرا, تۋىستىق پەن تەڭدىك سەزىمدەرى, مادەني, رۋحاني ءداستۇرى باي ەجەلگى قازاق جەرىندە قۇرىلعان جاڭا مەملەكەت – قازاقستاننىڭ وزىندىك ۇلتتىق دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن دە ەسكەردى.
قازاقستاندىقتار ەڭ اۋەلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ەلىمىزدە ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭارۋلار جۇرگىزۋدى كوزدەگەن جالپى باعىتىن, كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىن قالاعان باستى ۇستانىمدار مەن قۇندىلىقتاردى قولدادى. بۇل ۇستانىمدار – جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنىڭ باسىمدىعى, ازاماتتىق قوعام قۇرۋعا بەتبۇرىس, شىنايى دەموكراتيا, قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتى دامىتۋ مەن بەكىتۋ, مەنشىك تۇرلەرى مەن نىساندارىنىڭ ارتۇرلىلىگى, ەكونوميكالىق دامۋ بوستاندىعى, نارىقتىق ەكونوميكا جانە ت.ب.
كونستيتۋتسيانى قۇقىقتىق رەسىمدەۋ – كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعىنىڭ ىدىراۋىنان كەيىن قالعان ماشاقاتى مول مۇراعا قاراماستان, وتپەلى كەزەڭدەگى قازاقستاندىق قوعامنىڭ كۇردەلى دە سەرپىندى, ءبىرتۇتاس كۇش رەتىندە ەتەك-جەڭىن جيىپ, جەدەل ەكونوميكالىق وسۋگە, مادەني جانە رۋحاني ورلەۋگە, دەموكراتيالىق رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋگە ۇمتىلۋىن قامتاماسىز ەتتى.
الايدا, كونستيتۋتسيانىڭ ءمانى – تەك ناقتى قاتىناستاردى بەكىتۋ, تىرشىلىكتى كۇللى كۇردەلى بولمىسىندا كورسەتۋ عانا ەمەس, ونىڭ باستى مۇراتى – قوعامنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني دامۋىنا قاجەتتى العىشارتتاردى قالىپتاستىراتىن باعدارلامالىق قۇجات بولۋى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى قوعامدىق قاتىناستاردى بۇكىل الەمدىك ءۇردىستەرگە سايكەس قورعاۋ مەن دامىتۋ ماقساتىندا قاجەتتى ارنالارعا باعىتتايتىن قالىپتاستىرۋشىلىق قىزمەت اتقارادى. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت دەپ جاريالايتىنىن بەكىتەدى. الايدا, دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەت – دامۋدىڭ باستى مۇراتى جانە قورىتىندى ناتيجەسى ەمەس, ول الىس-جاقىن تۇبەگەيلى ماقساتتارعا جەتۋدى كوزدەگەن قوزعالىس, ۇمتىلىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەموكراتيانىڭ اياسىن كەڭەيتە وتىرىپ, ءبىر مەزگىلدە مەملەكەتتىك بيلىكتى بەكىتۋى, كۇشەيتۋى كەرەك, ويتكەنى تاريحي تاعىلىم دالالىق دەموكراتيانىڭ جەتەگىندە كەتكەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ السىرەۋىنەن ءبىرتۇتاس قازاق حاندىعىنىڭ بىرنەشە ۇساق حاندىقتارعا ءبولىنىپ, اقىرى ەگەمەندىگىنەن ايىرىلىپ, پاتشا بوداندىعىنىڭ قۇرساۋىنا تۇسكەنىن كورسەتتى.
كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان ماقساتتار پرەزيدەنتتىڭ “قازاقستان-2030: بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, قاۋىپسىزدىگى جانە ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى” تۋرالى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مالىمدەلگەن كەڭ تىنىستى باعدارلاماسىن ورىنداۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلماق.
كونستيتۋتسيانىڭ ايرىقشا ءمانى – وركەنيەت دامۋىنىڭ تالاپتارىن ناقتىلاپ, جۇزەگە اسىرىپ قانا قويۋ ەمەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى – مادەنيەتتىڭ كورىنىسى. ويتكەنى, ول ءبىزدىڭ قازىرگى زامانعى ءومىرىمىزدى, بولمىس-ءبىتىمىمىزدى جان-جاقتى قىرىنان, قوعامدا جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ باسىمدىعى ۇستانىمدارىن بەكىتۋگە بايلانىستى ەرەكشە قىرىنان كورسەتەدى.
ماسەلەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ باسىمدىعىن بەكىتىپ, زاڭداردىڭ ءمانى مەن مازمۇنى, زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگىنىڭ بۇكىل قىزمەتى ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعانىن ناقتىلى ايقىنداپ بەردى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءار ادام ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سوت ارقىلى قورعاۋعا قۇقىلى. دەمەك, وسى كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, كەز كەلگەن مۇددەلى تۇلعا وزدەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, زاڭمەن قورعالاتىن مۇددەلەرىنىڭ سوت ارقىلى ءتيىمدى قورعالۋىنا قول جەتكىزە الادى.
ازاماتتاردان سوتتارعا تولاسسىز ءتۇسىپ جاتقان وتىنىشتەر سانىنىڭ ارتۋى حالىقتىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن, ولاردىڭ ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن سوتقا ارقا سۇيەيتىنىن كورسەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ سۋديالاردىڭ 5-سەزىندە اتاپ كورسەتكەندەي, ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارى بۇزىلعان كەزدە قورعانىش ىزدەپ جۇگىنە الاتىن سەنىمدى ورگانى – سوتتار بولىپ وتىر. كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق سوت تورەلىگى جۇيەسى ادام قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعايتىن قۋاتتى جاڭا تەتىكتەرگە يە بولدى.
سونىمەن قاتار جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشپەن سوتقا تىكەلەي جۇگىنۋى ارتا تۇسكەن سايىن سوتتاردىڭ قىزمەتىنە دە قوسىمشا سالماق ءتۇسىپ وتىرعانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سوندىقتان سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتۋ ماسەلەسى بۇگىنگى تاڭدا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرىنە اينالىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى داۋلاردى ازاماتتىق پروتسەستە جاريا ەتپەي تىڭداۋ ارقىلى شەشۋ ءراسىمىن دامىتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ياعني سوتتار داۋلاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى بويىنشا سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتە وتىرىپ, تاراپتاردى قاتىستىرىپ, قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە ءمانى بويىنشا شەشىم قابىلدايدى. بۇل سوت ءراسىمىن باسى ارتىق شەكتەۋدەن, جۇرتشىلىقتى اۋرە-سارساڭعا سالۋدان قۇتقارادى جانە سوت جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.
سوت تارتىبىمەن جانە سوتتان تىس تارتىپتە دە تاراپتار اراسىنداعى جەكە قۇقىقتىق شيەلەنىستەردى شەشۋدىڭ ءار ءتۇرلى تاسىلدەرى مەن جولدارىن (بىتىمگەرلىك, كەلىسىمگە كەلۋ جانە ت.ب.) ورنىقتىرۋ ارقىلى دا وسىنداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى. وسىعان وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جوعارعى سوت بىتىمگەرلىك راسىمدەر ينستيتۋتىن (مەدياتسيا) ەنگىزۋدى قاراستىراتىن زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. بىتىمگەرلىك پەن بيلەر سوتىنىڭ اراسىندا ءبىرشاما ۇقساستىقتار بولعاندىقتان, قازاقستاندا بىتىمگەرلىككە جۇگىنۋدىڭ تاريحي العىشارتتارى بار ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.
وسى ماقساتتا “ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سوت رەفەرەنتى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. سوت رەفەرەنتى ينستيتۋتىن ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارىندا كورسەتىلگەن ۇسىنىستارعا نەگىزدەلگەن.
تۇتاستاي العاندا, سوت بيلىگى ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى باستى ماقسات ەتىپ قوياتىنىن, سۋديا سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە تاۋەلسىز جانە كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىناتىنىن بەلگىلەگەن كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى ىسكە اسىرۋ تۋرالى ايتاتىن بولساق, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان سوت-قۇقىقتىق رەفورمانىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا سوتتىلىقتىڭ ارا-جىگىن اشۋ ۇدەرىسى اياقتالىپ, ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسى ەنگىزىلدى. القابيلەر ينستيتۋتى تابىسپەن جۇمىس ىستەۋدە. بارلىق وڭىرلەردە مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتتار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق سوتتار جۇمىس ىستەۋدە. ەكى وڭىردە يۋۆەنالدىق سوتتار قۇرىلدى. قاماۋعا الۋ ءۇشىن سوتتىڭ سانكتسيا بەرۋى ەنگىزىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىنىڭ جانىنان سوت تورەلىگى ينستيتۋتى قۇرىلدى. بارلىق سوتتارعا دىبىس, بەينەقۇجاتتاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى.
ناقتىلاپ ايتقاندا, از عانا مەرزىم ىشىندە اۋقىمدى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى. وسىنىڭ ءبارى سوتتاردىڭ ايىپتاۋشى ورگاننان نەمەسە قاراپايىم ازاماتتىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرىپ, تەك مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن باسىم قورعايتىن ورگاننان زاڭداردى باسشىلىققا الىپ, بارلىق سوت ىستەرىن دەربەس شەشەتىن مەملەكەتتىك تاۋەلسىز ورگانعا اينالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. القابيلەر سوتىن قۇرۋ, قاماۋعا الۋ ءۇشىن سوتتىڭ سانكتسيا بەرۋىن ەنگىزۋ, زاڭناما مەن سوت پراكتيكاسىن ىزگىلەندىرۋ قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىن الەمدىك سوت تورەلىگىنىڭ ستاندارتتارىنا اناعۇرلىم جاقىنداتتى. سوت رەفورماسى قوعامدى قۇقىقتىق ءارى دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ قالپىنا جاقىنداتا ءتۇستى.
قانداي دا ءبىر قۇبىلىستى نەمەسە نىساندى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى پايىمداي كەلە “...جەتىلدىرۋ دەگەنىمىز – ناتيجەگە ۇزدىكسىز جاقىنداي ءتۇسۋ” دەپ گ.گەگەل ايتقانداي, الدا ءالى دە كوپتەگەن مىندەتتەر تۇر.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوت رەفورماسىنىڭ تابىستارىن, سوت جۇيەسىندەگى جەتىستىكتەردى ايتا كەلىپ, ء“بىز وسى ۋاقىت ىشىندە تالاي ءىس تىندىردىق, مۇنى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بىراق الداعى ۋاقىتتا بۇدان دا ارتىق جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك”, دەگەن بولاتىن.
وسىعان بايلانىستى سوت قۇرىلىسىن ۇيىمداستىرۋ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ, زاڭناماداعى قايشىلىقتاردى جويۋ جانە سوتتاردىڭ قىزمەتىن اكىمشىلىكتەندىرۋدى وڭتايلاندىرۋ تۇرعىسىنان العاندا الداعى ۋاقىتتا كەشەندى رەفورمالار جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋىپ وتىر. سۋديالار كورپۋسى قاتارىنىڭ ساپاسىن, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوت وقۋى ستراتەگياسىن” بىرتىندەپ ىسكە اسىرۋ قاجەت. وسى ستراتەگيا سوت جۇيەسىن دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋ جونىندەگى سۇرانىستارعا ساي كەلەتىن ۇزدىكسىز سوت وقۋى جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.
تۇجىرىمداپ ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ نورماتيۆتىك ەرەجەلەرى تۇتاس ءبىر الەمدى قۇرايدى. بۇل الەم اۋقىمى كەڭ, كۇردەلى ادامي قارىم-قاتىناستاردى – ءومىردىڭ باستى ءارى سان-سالالى قىرلارىنان (قوعامدى ەكونوميكالىق جاعىنان ۇيىمداستىرۋ, ساياسي بيلىكتىڭ ءتيىمدى قۇرىلىمىن جاساۋ جانە ت.ب.) باستاپ, كۇندەلىكتى تۇرمىس, وتباسى تىرشىلىگىنە دەيىنگى ءومىردى قامتيدى. كونستيتۋتسيانىڭ وركەنيەت پەن مادەنيەتتىڭ توعىسى رەتىندەگى ەرەكشەلىگى وسىندا. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – جاسىمىزعا, ۇلتىمىزعا, ساياسي, ءدىني جانە يدەولوگيالىق تانىمىمىزعا, اتقاراتىن قىزمەتىمىزگە قاراماستان, ونىڭ قاعيدالارىنان اۋىتقىماي, نورمالارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋ.
بۇل – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى مەن يگىلىگىن ەسەلەۋ جولىنداعى تابىسىمىزدىڭ كەپىلى.
مۇسابەك الىمبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى.
