سامعا, “دالا قىرانى”!

الماتى ىرگەسىندە ءوتىپ جاتقان حالىقارالىق ارنايى تاكتيكالىق جاتتىعۋلارعا اقش, ۇلىبريتانيا جانە قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بولىمشەلەرى قاتىسۋدا الماتىدان شىعا ءازىل-قال­جىڭ­عا باسقان, اساي-مۇسەيىن ارقالاعان قىرىقشاقتى جۋرناليست قاۋىمى ىرعالتا كوسىلگەن ۇزىن اۆتوبۋسپەن انە-مىنە  دەگەنشە ايتىلمىش جات­تىعۋدىڭ اشىلۋ سالتاناتى وتەتىن “ىلە” وقۋ ورتالىعىنىڭ پلاتس-الا­ڭىنا كەلىپ تە قالدىق. نۇرعيسا ءتى­لەنديەۆ اۋىلىنان وتكەننەن كەيىنگى ساي-جىرالى, ويپاڭ وزەكتى, جار­لاۋىتتى جەرلەر. ءبىرتالاي قوي, جىل­قى جايىلىپ ءجۇر. دالانىڭ بايىرعى تىرشىلىگى. بەيبىت تە بەي­قام. ولار “دالا قىرانى-2010” دەپ دابىلداتقان اسكەري وقۋ-جات­تىعۋدان بەيحابار. ال, ءبىز بولساق, ءوز جولباسشىمىز, ەلىمىزدىڭ اەرو­ۇت­قىر اسكەرلەرى قولباسشىسى باس­قار­ماسىنىڭ جۇرتشىلىقپەن باي­لانىس جونىندەگى وفيتسەرى, ورىسشا-قازاقشا بىردەي ساڭقىلداي ءسوي­لە­گەن رىسكۇل تاعاەۆادان ءمان-جايعا قانىعىپ كەلەمىز. “دالا قىرانى-2010” اتتى وسى­­ناۋ جىل سايىنعى ارناۋلى تاك­­تي­كالىق جاتتىعۋ بيىل تا­مىز­دىڭ 16-سىنان 27-سىنە دەيىنگى ارا­لىقتا وتپەكشى. بۇل حالىق­ارا­لىق اسكەري شاراعا اقش-تىڭ, ۇلىبريتانيا­نىڭ قارۋلى كۇش­تەرى, قازاق­ستان­نىڭ بىتىمگەرشىلىك بريگاداسى ءبو­لىم­شەلەرىمەن ءبىر­لە­سە, قورعانىس مينيسترلىگى اسكەري ينستيتۋتى­نىڭ كۋر­سانتتارىن تار­تا وتىرىپ بەي­بىت­شىلىك جولىن­داعى ارىپتەستىك ور­تالىعىنىڭ اسكەري قىزمەتشى­لە­رى قاتىساتىن كورىنەدى. سونداي-اق, اتالمىش جاتتىعۋعا مىڭنان استام ساردار­لار مەن ساربازدار, 100-گە جۋىق اسكەري تەحنيكا, اسكەري-اۋە كۇش­تەرىنىڭ تىكۇشاق زۆەنوسى جۇ­مىل­دىرىلعان. باقىلاۋشى رەتىن­دە تاجىكستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ وكىل­دەرى كەلىپ جاتىر. مىنەكي, قازىرگى الماعايىپ ءدۇ­نيەدەگى قاۋىپ-قاتەرگە قارسى بىلەك بىرىكتىرىپ, تىلەك توعىستىرعان ءۇش ەلدىڭ ساربازدارى ارنايى الاڭدا ساپ تۇزەدى. “دالا قىرانى-2010” اشىق دەپ جاريالانىپ, قازاق­ستان­نىڭ, اقش پەن ۇلىبري­تا­نيانىڭ ءانۇراندارى ورىندالىپ, مەملەكەتتىك تۋلارى كوتەرىلدى. ەل يە­سى رەتىندە اشىلۋ سالتاناتىندا العاشقى ءسوز كەزەگىن العان قر قور­عانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – شتاب باستىقتارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى گەنەرال-پولكوۆنيك ساكەن جاسۇزاقوۆ وقۋ-جاتتىعۋعا قاتىسۋشى مەيماندار­دى قازاق جەرىندە قۋانا قارسى الىپ تۇرعاندىعىن مالىمدەدى. البەتتە, “دالا قىرانى-2010” وقۋ-جات­تى­عۋى ءبىزدىڭ كاسىبي شە­بەرلىگىمىزدى, جاۋىنگەرلىك دوستى­عى­مىزدى شىڭ­داي­تىن جانە قا­رىم-قاتىناسى­مىز­دى نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەتىن وتە جاقسى مۇمكىندىك بو­لىپ تابىلا­تىندىعىنا ءسوز جوق. س.جاسۇزاقوۆ ءوز سوزىندە ايرىق­شا ءمان بەرگەن ءبىر ءجايت سول, ەقىۇ توراعاسى رەتىندە قازاقستان بۇگىندە ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ قۇرلىقتىق شەڭبەردەن مۇلدەم شىعىپ كەتكەندىگى تۋرالى وي-تۇجىرىمداردى بەلسەندى تۇردە العا تارتۋدا. سونىڭ ءبىر ايعاعىن­داي, حالىقارالىق قوعامداستىق قازىردە ەۋراتلانتيكالىق جانە ەۋر­ازيالىق قاۋىپسىزدىك كاتەگوريا­لا­رىن پايدالانۋدا. وسىعان سايكەس قازاقستان دا جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋعا ءوز قالاۋىن ءبىلدىردى. ول قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ەڭ جىمىس­قىسى – لاڭكەستىك پەن ەسىرتكى تا­سىمالى.  ولاي بولسا, بىتىمگەرشىلىك باعىتتاعى كوپۇلتتى وقۋ-جاتتىعۋ وتكىزۋ وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك مۇددە­لەرىنە تولىق جاۋاپ بەرەرى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ گەنەرالدىڭ ايتۋىنشا, اتالمىش تاكتيكالىق ارنايى وقۋ-جاتتىعۋدىڭ ماقساتى – قازاق­ستاندىق بىتىمگەرشىلىك بريگاداسى شتابتارىنىڭ جۇمىس ادىستەمەسىن ناتو ستاندارتتارى ۇلگىسىندە جەتىلدىرۋ. مۇنىڭ ءوزى كوپۇلتتى بولىمشە قۇرامىندا العا قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋ بارىسىندا جوعارى تۇرعان جانە باعىنىشتى شتابتارمەن ساپالى ءىس-قيمىل بىرلەستىرۋ ءۇشىن قاجەت. سونداي-اق تەكەتىرەسۋشى تاراپتار اراسىنداعى جانجال جاعدايلارىندا بەيبىت­شى­لىكتى قولداۋ ورايىنداعى وپەرا­تسيالاردى ىسكە اسىرعان كەزدەگى ءبو­لىمشەنىڭ جاۋىنگەرلىك ۇتقىرلىعى مەن ۇيىمشىلدىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن دە جاتتىعۋدىڭ پايداسى زور. سون­دىقتان, وقۋ-جاتتىعۋدىڭ جاعراپيا­سى جىلدان-جىلعا كەڭەيىپ, ەرە­جە­لەرى مولايىپ, تالاپتارى زورايا ءتۇ­سىپ كەلەدى. بيىل جاتتىعۋ جەر بە­دەرى ءارتۇرلى جەرلەردە وتكىزىلۋدە. وعان قاتىسۋشىلاردىڭ ۇيىمداس­تىرۋ مەن جوسپارلاۋدا جوعارى شە­بەرلىك كورسەتەتىندىگىنە ساردارلارى سەنىمدى. اقش قارۋلى كۇشتەرى 3-ءشى ارمياسىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت ۋيليام ۆەبستەر “دالا قىرانى-2010” وقۋ-جاتتىعۋىنا قاتى­سىپ وتىرعاندىعىن وزىنە مەرەي سانايتىندىعىن ءبىلدىردى.  مۇنداعى الداعى جانكەشتىلىككە تولى كۇندەردە ءبىزدىڭ شەبەرلىك-بىلىگىمىزدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك كوپ بولۋعا ءتيىس. كەيىنگى ءبىتىم­گەرشىلىك وپەراتسيالارعا قاجەتتى مانەۆرلەردى ورىنداۋ ماشىعىنا دا وسىندا توسەلە تۇسپەكپىز. وسىلايشا ءبىز بويىمىزدا ىنتىماقتاستىق رۋحىن قالىپتاستىرامىز جانە جاڭعىرتىپ-جاتتىقتىرامىز. بىزدەر ءۇشىن بۇل شىن مانىندە جاقسى ءتا­جىريبە بولماق. سول ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىزدى قارسى الىپ وتىرعان ادامدارىنا, ياعني ءۇي يەلە­رىنە العىس ايتقىم كەلەدى. ولار ءوز­دە­رىنىڭ قوناقجاي جانە اقجارقىن جاندار دەگەن اتاعىن تاعى دا دالەل­دەپ وتىر. ال ەندى “دالا قىرانى-2010” وقۋ-جاتتىعۋى ءبىزدىڭ ءىس-قيمىل بىرلىگىمىزدى, ياعني سايكەستىك-سىيىمدىلىعىمىزدى جاتتىقتىرۋ­دىڭ تاماشا مۇمكىندىگى بولىپ تابىلادى. وسى جاتتىعۋلاردا ءبىزدىڭ دوستىعىمىز دا, بولاشاقتى دۇرىس بولجاپ كورە ءبىلۋىمىز دە نىعايىپ جاقسارا تۇسپەك. وسىلاي دەي كەلە, امەريكالىق گەنەرال بۇل جاتتىعۋدى نەعۇرلىم كۇشتى دە الەۋەتتى بولىپ اياقتايتىندىقتارىنا جانە ودان ارعى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا ءازىر بولاتىندىقتارىنا كامىل سەنىم ءبىلدىردى. ۇلىبريتانيانىڭ قازاق­ستان رەسپۋبليكا­سىن­داعى اسكە­ري اتتاشەسى پودپولكوۆنيك فيتتس گيببون ناق بۇگىن “دالا قى­رانى” حالىقارالىق وقۋ-جات­تىعۋى قازاقستان مەن ناتو-نىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قايتا­دان بىرىكتىرىپ وتىرعان­دىعىنا نازار اۋداردى. ون­دا­عى نىسانا – اسكەري تاجىريبە الماسۋ جانە ءبىر ماقساتقا جەتۋ جولىندا وي-تىلەكتى توعىستىرۋ. وسىناۋ وقۋ-جاتتىعۋ الداعى بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالاردا قازاقستان مەن ونىڭ ناتو-داعى ارىپتەستە­رىنىڭ نەعۇرلىم تىعىز ىنتى­ماق­تاستىعىنا جول اشىپ, ءاس­كەري وپەراتيۆتىلىك پەن سايكەس­تىك دەڭگەيىن ارت­تى­را تۇسەدى. بۇدان سوڭ قر قارۋلى كۇش­­تەرى اەروۇتقىر اسكەر­لە­رىنىڭ قولباس­شىسى گەنەرال-مايور ادىلبەك الدا­بەرگەنوۆ 2003 جىلى ءدۇ­نيەگە كەل­گەن تاكتيكالىق ارنايى بىتىمگەر­شى­لىك جاتتىعۋىنىڭ اشى­لۋى­مەن قۇت­تىقتاي كە­لە, ەلى­مىزدىڭ اەروۇتقىر ءاس­كەر­لەرى مەن بىتىمگەر­شى­لىك ءبو­­لىمشەلەرى ماقتان تۇتار­لىق جولدان ءوت­كەندىگىن بايان ەتتى. شىنىندا دا وسى جىل­داردا وتە ۇلكەن ءتاجى­ريبە جيناق­تال­دى. بۇل ءتاجى­ري­بەنى ەلى­مىزدىڭ قارۋلى كۇش­تەرى, ءاسى­رەسە قازاق­ستان­نىڭ ءبىتىم­گەر­شىلىك بريگا­داسى يراكتا ءىس جۇزىندە قول­دانا ءبىلدى. وسى جاتتىعۋ­لارعا تو­لىق قۇراممەن قا­تى­سىپ وتىرعان قازاق­ستان­نىڭ بىتىمگەرشىلىك باتالو­نى ۇتقىرلىق پەن جەدەل­دىك سىناعىنان وتكەن, كەز كەل­گەن بىتىمگەرشىلىك وپە­را­تسيالارىنا قاتىسۋعا لايىق­تى دەپ تا­نىلعان. “قازبات­تىڭ” جەكە قۇرامى, وفيتسەر­لەرى مەن سەرجانت­تا­رى ءار­تۇر­لى دارەجەدە شەت­ەلدە جاق­­سى دايارلىق كۋرستا­رى­نان ءوتىپ كەلگەن. جەت­كىلىكتى دەڭگەيدە اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن. يراك­تا كو­زىمەن كورگەن قازاقستاننىڭ ءبىتىم­گەر­شىلىك جاۋىنگەرلەرى حا­قىندا امەريكالىق گەنە­رال دا ناق وسىنداي جاقسى ءپى­كىردە ەكەندىگىن ايتتى. ال مىنا بىرلەسكەن جاتتىعۋ كەي­ىن بىتىمگەرشىلىك وپە­را­تسيالاردى بىرگە ورىنداعان كەزدە ءىس-قيمىلدى ساباقتاس­تى­را ۇيلەستىرۋگە الدەقايدا زور سەپتىگىن تيگىزەرى انىق. قازاقستان بىتىمگەرشىلىك بريگا­داسىنىڭ كومانديرى پولكوۆنيك قانات اۋباكىروۆ: ء“بىزدىڭ ماڭىزدى ماقساتىمىز – جانجالدى ايماق­تاردا بىرلىك پەن كەلىسىمدى قالىپ­تاستىرۋ ورايىنداعى بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارعا قاتىسۋ. مەن بريگادا كومانديرى رەتىندە كەلەشەكتە قا­زاقستاننىڭ بىتىمگەرشىلىك بري­گاداسى ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ العا قويعان بارلىق تاپسىرمالارىن ورىندايتىنىنا سەرت ەتەمىن” دەدى. اشىلۋ ءراسى­مىنەن كەيىن ق.اۋباكىروۆ الداعى وقۋ-جاتتىعۋدىڭ ماقسات-ماعىناسى جايىنان مازمۇندى بريفينگ بەر­گەنىن ايتا كەتكەنىمىز ابزال بولار. ...“دالا قىرانى-2010” حالىق­ارا­لىق ارنايى تاكتيكالىق جاتتى­عۋىنا قاتىسۋشى اسكەري بولىمشە­لەر سالتاناتتى شەرۋمەن ءوتىپ جا­تىر. ونىڭ الدىندا يراك جەرىندە بىتىمگەرشىلىك ميس­سياسىن ابىروي­لى اتقارعان پودپولكوۆنيك قانات اسە­نوۆ باسقاراتىن اەروۇت­قىر اسكەرلە­رىنىڭ قولباس­شى­لى­عى. ودان سوڭ پود­پولكوۆنيك تيمۋر المازوۆ باستاعان قازاقستان ءبىتىم­گەر­­شىلىك بريگاداسىنىڭ باس­قارماسى, قر قورعانىس مي­نيسترلىگى اسكەري ينستي­تۋ­تىنىڭ كۋر­سانت­تارى, مايور شايحيس­لام جازىقباەۆ باس­تاعان “قازبات” بىتىمگەر­شى­لىك با­تالونى. ودان سوڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىن­شى دەسانت­تىق شابۋ­ىل­داۋشى روتالا­رى. جاس جاۋىنگەر­لەردىڭ ءورشىل دە قايسار ءجۇز­دەرىنە قاراپ شاتتانا ءسۇي­سىن­گ­ەن­دەيمىز. سەنىمدى ءار­ىپ­تەسكە اينالعان امەريكالىق جانە ۇلىبريتانيالىق ءاس­كە­ري قىزمەتشىلەر دە شە­رۋ­لەتىپ وتۋدە. الەمنىڭ بىزبەن ساناساتىن­دى­عىنىڭ ءبىر اي­قىن بەلگىسى وسى ەمەس پە. ال­دا – ءاس­كەري وقۋ-جاتتى­عۋدىڭ قيىن دا كۇردەلى كۇن­دەرى. ول بولاشاعىمىزعا قىزمەت ەتپەك. وسىعان قاراپ سامعا “دالا قىرانى-2010” دەگىڭ كەلەدى. قورعانبەك امانجول, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن  اناتولي ۋستينەنكو.