كىرمە سوزگە كىرىپتارلىق ءتىل كوسەگەسىن كوگەرتپەيدى

تىلىمىزگە كىرمە سوزدەردى قابىلداۋ مەن قولدانۋ, ولاردى ورفوگرافيالىق نورمالارىمىزعا سايكەس جازۋ ماسەلەسى  ءبىر عاسىر بويى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. حح عاسىر باسىندا ارداقتى احاڭ (بايتۇرسىن ۇلى) «جات سوزدەردى باسقالار, ماسەلەن, ورىستار ءوز ءتىلىنىڭ زاڭىنا ۇيلەستىرىپ العاندا, سولاي الۋعا ءبىزدىڭ دە قاقىمىز بار» دەسە, الاش ارداقتىسى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى  «تىلگە كىرگەن جات سوزدەر دە ءسىڭۋ ءۇشىن, تىلگە «وزىلىك» بولۋى ءۇشىن سول ءتىلدىڭ زاڭىمەن وزگەرىپ, تانىماستاي حالگە كەلۋى كەرەك. بۇيتپەسە جات سوزدەر بۇرالقى بولىپ, ءتىلدىڭ شىرقىن بۇزادى, تىلگە زيان بەرەدى» دەپ, ولاردى تىلىمىزگە يكەمدەپ قولداندى. ولاردىڭ كوزى كەتكەننەن كەيىن ءبىز جات سوزدەردى قابىلداۋدىڭ جاڭا ءتارتىبىن بەلگىلەپ, كىرمە سوزدەردى وزگەرىسسىز الۋعا كوشتىك. سول جولمەن ءالى كەلەمىز. ءالى كۇنگە دەيىن قازاق قوعامىندا «وزگە ءتىل سوزدەرىن وزگەرتپەي العاننان تىلگە كەلەر زيان جوق, ولار سوزدىك قورىمىزدى بايىتادى» دەگەن پىكىر ۇستەم. بۇرىن ورىس ءتىلىنىڭ سوزدەرىن قاز-قالپىندا قابىلداپ كەلسەك, ەندى اعىلشىن سوزدەرىن  وزگەرتپەي الۋعا قۇمارلار ارتىپ كەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ قانىمىزعا سىڭگەن ادەت بولا باستادى. قيت ەتسە, «وزگەلەر دە شەت ءتىل سوزدەرى ەسەبىنەن سوزدىك قورىن بايىتىپ وتىر عوي» دەگەن ءۋاجدى كولدەنەڭ تارتامىز. ال شىن نەگىزىندە ءوز تىزگىنىنە يە بولا الماي قالعان كەيبىر حالىقتار بولماسا, كەز كەلگەن ۇلت ءتىلى وزگە تىلدەن ءسوز العاندا ونى ءوز ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا يكەمدەپ الادى. ءبىز وسى ماسەلەگە كوركەم شىعارمالارداعى  كىرمە سوزدەردىڭ قولدانىسى نەگىزىندە تالداۋ جاساپ, جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. كىرمە تەرميندەر مەن سوزدەر, اسىرەسە وزگە ءتىلدىڭ ورفوگرافياسى بويىنشا وزگەرىسسىز الىنعان اتاۋلار كوركەم شىعارما تىلىندە ەركىن قولدانىلىپ, قالىڭ وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولا ما؟ بىزدە «تەرميندەر مەن كىرمە سوزدەردى كوپ قابىلداعاننان, ولاردى وزگەرىسسىز العاننان ۇلتتىق ادەبي تىلگە, كوركەم شىعارما تىلىنە كەلەتىن زيان جوق» دەگەن پىكىردى قولدايتىندار, سونى دالەلدەپ جۇرگەندەر از ەمەس. الايدا, بۇل پىكىردىڭ شىندىقپەن ۇيلەسپەيتىنىن دالەلدەيتىن تىلدىك دەرەكتەر جەتكىلىكتى. شىعارمالارىن اعىلشىنشا جازاتىن ەرنەست حەمينگۋەي «مەن سونداي-اق التى كۇنگە سوزىلعان قىزىقتى ۆەلوسيپەد جارىسى مەن بيىك تاۋدىڭ تاس جولىنداعى ءدال سونداي قايتالانباس جارىستاردى دا سۋرەتتەپ جازار ەدىم. مۇنى تەك فرانتسۋز تىلىمەن عانا سۋرەتتەپ جازۋىما بولار ەدى, ويتكەنى ۆەلوسيپەد جونىندەگى تەرميننىڭ ءبارى فرانتسۋزشا بولىپ كەلەدى. بۇل جايىندا جازۋدىڭ قيىندىعى دا, مىنە, وسىندا جاتىر», («قىزىعى مول سول جىلدار») دەپ جازىپتى. قالا­مى­نان تۋىنداعان شىعارمالارىن بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى ءسۇيىپ وقيتىن قالامگەر, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ە.حەمينگۋەي ۆەلوسيپەدكە قاتىستى تەرميندەردىڭ ءبارى فرانتسۋز تىلىندە بولعاندىقتان ۆەلوسيپەد جارىستارى تۋرالى اعىلشىنشا جازا المايتىندىعىن ايتىپ قينالىپتى. ەگەر شىندىعىندا دا وزگە ءتىلدىڭ تەرميندەرى قابىلداعان ءتىلدىڭ بايلىعى بولسا, ولاردى وزگە تىلدەگىدەي جازعاننان تىلگە كەلەر زيان بولماسا, وندا نەلىكتەن ە.حەمينگۋەي سەكىلدى الەمگە ءماشھۇر قالامگەر ءوز شىعارماشىلىعىندا ولاردى پايدالانا الماعان؟ وسى ءبىر عانا «ۆەلوسيپەد» ءسوزى توڭىرەگىندە وي ءوربىتىپ كورەلىكشى. اعىلشىندار «ۆەلوسيپەد» ءسوزىن 1819 جىلى فرانتسۋزدىڭ vélocipède سوزىنەن العان. فرانتسۋزدار بۇل ءسوزدى جوعارىدا ايتىلعانداي لاتىننىڭ velox (velocis) – تەز; جىلدام, pes (pedes) – اياق دەگەن ەكى ءسوزىن قوسۋ ارقىلى جاساعان. ياعني, قازاق تىلىنە سوزبە-ءسوز اۋدارعاندا «جىلداماياق» نەمەسە «جىلداماياقتار» بولادى. اعىلشىندار «velocipede» ءسوزىن ءبىرشاما ۋاقىت قولدانىپ, 1849 جىلى ۆەلوسيپەدتىڭ جاڭا, جەتىلدىرىلگەن ءتۇرى شىققان كەزدە ونى bicycle [‘baisikl] – /بايسيكل/ دەپ اتاپ, بۇل ءسوزدى وسى كۇنگە دەيىن قولدانادى. قازىرگى اعىلشىن تىلىندە «bicycle» ءسوزى بەرىك ورنىققان. بۇل ءسوز لاتىننىڭ bi «ەكى» جانە گرەكتىڭ kyklos «دوڭگەلەك, شەڭبەر» دەگەن سوزدەرىنەن جاسالعان. كالكا جولىمەن قازاقشالاساق «ەكىشەڭبەر», «قوسدوڭعالاق» بولىپ شىعادى. قازىرگى فرانتسۋز تىلىندە باستاپ­قىدا وزدەرى جاساعان «vélocipède»-ءنىڭ vélo-سى عانا قالعان. ياعني, «ۆەلو» تۇرىندە ىقشامدالعان نۇسقاسىن قولدانادى. «ۆەلو­سيپەد» ءسوزى ورىس تىلىنە XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا فرانتسۋز تىلىنەن كىرگەن بولسا, ال ءبىزدىڭ تىلىمىزگە XX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ورىس تىلىنەن «ۆەلوسيپەد» تۇرىندە ەش وزگەرىسسىز الىنعان. فرانتسۋزدار – «ۆەلو», اعىلشىندار – «بايسيكل», ورىستار – «ۆەلوسيپەد» دەپ ارقايسىسى وزىنشە جاساپ نەمەسە ءوز تىلدەرىنىڭ تابيعاتىنا قاراي بەيىمدەپ قابىلداعان وسى ءسوزدى ءبىز كورشىمىزدەن اينا-قاتەسىز كوشىرە سالىپپىز. تۋىستاس سلاۆيان تىلدەرى توبىنا جاتاتىن, ورىستاردىڭ ىرگەلەس كورشىسى بەلورۋستاردا بۇل كولىكتىڭ اتاۋى رەتىندە «روۆار» جانە «ۆەلاسىپەد» دەگەن ەكى ءسوز قاتار قولدانىلادى. تىلدەرىنىڭ تەگى مەن ءتۇبى ءبىر ەكەندىگىنە قاراماستان بەلورۋس­تار دا باسقا بالاما العان جانە كىرمە ءسوزدى ءوز تىلىنە يكەمدەپ قابىلداعان. ال بىزدە ءدال ورىس تىلىندەگى قالپىن ساقتاپ قابىلدانعان سوزدەر جالعىز «ۆەلوسيپەدپەن» شەكتەلمەيتىنى بارشامىزعا ايان. ولار جۇزدەپ, مىڭداپ سانالادى. كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان شەت تىلدەرىنىڭ سوزدەرىن ورىس تىلىندەگىدەي ايتىپ-جازىپ, تىلىمىزگە سولاي قابىلداۋ ءداستۇرىن بۇگىن دە جالعاستىرىپ كەلەمىز. سوعان قاراعاندا ءبىز ءالى جاسامپازدىق پەن كوشىرىمپازدىقتىڭ اراجىگىن اجىراتۋعا, ءوز ءتىلىمىزدىڭ تابيعاتى مەن ىشكى زاڭدى­لىقتارىن ساقتاۋعا اسا ق ۇلىقتى ەمەس تە سياقتىمىز. وسى اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان «ۆەلوسيپەد» ءسوزىنىڭ تىلىمىزدەگى قولدا­نىسىنا نازار اۋدارساق, مىنا ءبىر مىسالدى اتتاپ ءوتۋدىڭ رەتى جوق. بەلگىلى جازۋشى مارحابات بايعۇت ءبىر اڭگىمەسىنىڭ اتاۋىن «بەلەسەبەت پەن بايلىق» دەپ اتاپتى. وسى ءبىر بۇگىنگى قوعامدى جايلاعان دەرتتى ارقاۋ ەتكەن مازمۇندى دا شىپ-شىمىر, شاعىن اڭگىمەسىنىڭ «– بالا كەزىڭدە بەلەسەبەت ۇرلاعانىڭ ءتىزىمنىڭ باسىندا تۇر, – دەدى بىرەۋى» دەپ باستالاتىن سوڭعى تورتتەن ءبىر بولىگىندە عانا اۆتور «بەلەسەبەت» ءسوزىن 21 رەت قولدانىپتى. قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى بۇل ءسوزدى ورفوگرافيالىق سوزدىكتەگىدەي ەتىپ «ۆەلوسيپەد» دەپ نەگە جازباعان؟ الدە وعان ساۋاتى جەتپەدى مە؟ جوق, مۇلدە ولاي ەمەس. بۇل – ماقساتتى قولدانىس. ەگەر قازاقتىڭ تىلىندە, قازاق ءۇشىن جازىپ وتىرعان اڭگىمەسىندە قالامگەر «ۆەلوسيپەد» ءسوزىن 21 رەت قولدانعاندا, بۇل اڭگىمەنىڭ ءتىلى وسى ءبىر سوزگە بولا اۋىرلاپ, وقىرمان ءوزىن تاس ارالاسقان كۇرىشتى شاقىرلاتىپ شايناپ وتىرعانداي سەزىنەر ەدى. قالامگەر وسىنى جاقسى سەزىنىپ, وقىرمانىنا تاس شايناتقىسى كەلمەگەندىكتەن سانالى تۇردە «بەلەسەبەت» ءسوزىن قولدانعان. ءبىر قاراعاندا, «ۆەلوسيپەد» ءسوزى تىلىمىزگە ەندى عانا كىرگەن «مونيتور», «بلوگگەر», «ريەلتور», «پاركومات», «پرايم-تايم» سياقتى جاڭا اتاۋلار ساناتىنان ەمەس. بۇل ءسوزدىڭ تىلىمىزدە قولدانىلىپ كەلە جاتقانىنا شامامەن 70-80 جىل بولدى. جۇرتشىلىقتىڭ كورە-كورە كوزى دە, ەستي-ەستي قۇلاعى دا, جازا-جازا قولى دا ۇيرەنەتىن ۋاقىتى بولدى. قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنە دە, ورفوگرافيالىق سوزدىگىنە دە «ۆەلوسيپەد» تۇرىندە ەنگىزىلگەن. ياعني, كىرمە ءسوزدىڭ تىلىمىزدەگى قولدانىلۋى لەكسيكوگرافيالىق تۇرعىدان زاڭداستىرىلعان. بىلاي قاراساڭىز, ونى بۇرمالاپ جازۋعا ەشقانداي نەگىزىمىز جوق سياقتى. سوعان قاراماستان, جازۋشى ونى «بەلەسەبەت» دەپ جازادى دا, ەلىمىزدىڭ ەڭ كوپ تارالىممەن شىعاتىن باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستاندا» م.بايعۇتتىڭ اڭگىمەسىنىڭ اتاۋى ۇلكەن ارىپتەرمەن «بەلەسەبەت پەن بايلىق» (28.01.2015) دەپ بەرىلەدى. نەگە؟ ونىڭ سەبەپتەرىن ىزدەي باستاساق, ەڭ باستى سەبەبى – بۇل ءسوز و باستا ءتىلىمىزدىڭ فونەتيكالىق, مور­فو­­لوگيالىق زاڭدىلىقتارىنا ءساي­كەس, وزگەرىسكە ۇشىراماي, ءدال ورىس ءتىلىن­دەگى قالپىن ساقتاپ قابىلدانعان. احاڭشا ايتقاندا «قازاقتىڭ شاپانىن جامىلىپ, تىماعىن كيمەي», ءتىلىمىزدىڭ زاڭدىلىقتارىنا باعىنباي ەنگەندىكتەن, ءبىر عاسىرعا جۋىق قولدانىپ جۇرسەك تە, جاتتىعىن جاسىرا الماي, تىلگە سىڭبەي, كىرمەلىگى كوزگە ۇرىپ تۇر. ال «بولىس», «ساماۋرىن», «باتىڭكە», «بوتەلكە» نەمەسە اراب تىلىنەن ەنگەن «قالام», «داپتەر», «الەم» سياقتى جۇزدەگەن سوزدەر تىلىمىزگە سۋداي ءسىڭىپ, تاستاي باتىپ كەتتى. مۇنداي سوزدەردى بۇگىنگى ءتىل تۇتىنۋشىلارى جات ءسوز دەپ جاتسىنبايدى, ءتول سوزدەرىمىزبەن تەڭ كورەدى. كوركەم ادەبيەت تىلىندە دە, ءباسپاسوز بەتىندە دە, وقۋلىق پەن عىلىمي ماتىندە دە بىردەي جازامىز, بىركەلكى قولدانامىز. ويتكەنى, ولار ءتىلىمىزدىڭ زاڭدارىنا باعىندىرىلىپ الىنعان, كىرگەن ءتىلىنىڭ ءتول تابيعاتىنا سايكەستەندىرىلىپ قابىلدانعان سوزدەر. ال ەندى «ۆەلوسيپەد» سوزىنە كەلسەك, بىرىنشىدەن, وسى ءسوزدىڭ باسىندا تۇرعان «ۆ» تىلىمىزگە وتكەن عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى قابىلدانعان كىرمە دىبىس. قازاق تىلىندە «ۆ» دەگەن دىبىس بولماعان, سوندىقتان ءالىپبيىمىزدىڭ باسىنان ورىن بەرىپ, 70-80 جىل ىشىندە ونى بىرنەشە ۇرپاقتىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ, ساناسىنا ءسىڭىرىپ, قانشا جەردەن جاتتاپ الساق تا, ودان باستالعان ءسوزدىڭ بوتەندىگى سەزىلىپ تۇرادى. تىلدىك سەزىمى بار ادام «ۆ» ارپىنەن ءسوز باستاۋدىڭ تىلگە جاتىق, قۇلاققا جاعىمدى بولا المايتىنىن بىردەن اڭعارادى. ەكىنشىدەن, قازاق سوزدەرىندە «و» دىبىسى (ويشىل, وشاق, بوستاندىق, جولاۋشى, تورسىق جانە ت.ب.) ءسوزدىڭ باسىندا نەمەسە ءبىرىنشى بۋىندا قولدانادى. كىرمە سوزدەردە بولماسا, ءتول سوزدەرىمىزدىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى بۋىندارىندا نەمەسە ءسوز سوڭىندا «و» دىبىسى كەزدەسپەيدى. «ۆەلو» دەگەندە ول ەكىنشى بۋىندا تۇر. ۇشىنشىدەن, قازاق ءتىلىنىڭ ەڭ نەگىزگى زاڭدارىنىڭ ءبىرى ۇندەستىك زاڭى بويىنشا ءسوز قۇرامىنداعى بۋىندار بىركەلكى جىڭىشكە (بەرەكە, كورىك, شۇمەك, ت.ب.) نەمەسە بىركەلكى جۋان (اعايىن, قاراعاي, تۇمار ت.ب.) بولادى. ال ارالاس بۋىندى «ۆەلوسيپەد» قازاق ءسوزىنىڭ تابيعاتىنا بۇل جاعىنان دا ۇيلەسپەي تۇر. تورتىنشىدەن, قازاق تىلىندە «د» دىبىسىنا ءسوز اياقتالمايدى. «برەند», «جيھاد» سىندى كىرمە سوزدەردە بولماسا, قازاق ءسوزى «د»-عا بىتپەيدى. جالپى, كوپشىلىك ءۇشىن بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىنىڭ كۇڭگىرتتىگىن ايتپاعاندا, جوعارىدا اتالعان سەبەپتەردىڭ ءوزى ونىڭ تىلىمىزدە ەركىن قولدانىس تابۋى ءۇشىن از كەدەرگى ەمەس. مىنە, وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى م.بايعۇت «ۆەلوسيپەد» ورنىنا «بەلەسەبەت» دەپ سانالى تۇردە قولدانعان. سول سەبەپتەن دە ءبىز اۆتورعا جانە ونىڭ «بەلەسەبەت پەن بايلىق» دەگەن اڭگىمەسىنىڭ تاقىرىبىن ءىرى ارىپتەرمەن كوزگە ۇرىپ تۇراتىنداي ەتىپ بەرگەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگى مەن تۇسىندىرمە سوزدىگىن باسشىلىققا المادىڭىزدار دەپ كىنا ارتۋدان اۋلاقپىز. كەرىسىنشە, ورىس تىلىندەگى ق الپىن ساقتاي وتىرىپ قابىلداپ الىنعان ءسوزدى سول سىرەسكەن كۇيىندە بەرمەي, قازاق ءتىلىنىڭ ءۇن-ىرعاعىنا كەلتىرىپ ۇيلەستىرىپ قولدانعان قالامگەر مەن ونى تۇزەتپەي بەرگەن گازەت ۇستانىمىنا ءبىز دە قوسىلامىز. «ۆەلوسيپەد» دەگەن كىرمە ءسوزدى سول قالپىندا وزگەرىسسىز پايدالانا الماي جۇرگەن جالعىز مارحابات بايعۇت قانا ەمەس. «بەلەسەبەت» دەپ قولدانىپ جۇرگەن قالامگەرلەر مەن جۋرناليستەر جەتەرلىك. ماسەلەن, ارامىزدان جۋىردا عانا كەتكەن اسا بىلىكتى ازامات, كورنەكتى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي «ومىردە ادامداردىڭ ءبارى دە – اكتەر» دەپ اتالعان سۇحباتىندا «بەلەسەبەت, گارمون, ماندولينالار دا ءبىرىنشى بولىپ مەنىڭ قولىما ءتيىپ جاتتى» («جۇلدىزدار وتباسى», 2011.№8) دەسە, بەلگىلى قالامگەر نۇرعالي وراز «بۇلاقتان باستالعان ءومىر» دەگەن ماقالاسىندا «بەردىبەك سوقپاقباەۆ شىعارمالارى سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ىشىندە, شولەيت ايماقتاعى شاعىن اۋىلداردا دوپ ويناپ, بەلەسەبەت تەۋىپ, قوي باعىپ, شاڭ-توپىراققا باتىپ ءجۇرىپ بالالىق شاقتىڭ بال كۇندەرىن كەشكەن ءبىزدىڭ بۋىنعا ارناپ جازعانداي كورىنەتىن-ءدى», («الماتى اقشامى», 08.10.2014) دەپ جازادى. قازاقتى, قازاق ءتىلىن ءبىر قازاقتاي بىلگەن, ۇلت زيالىلارى گەراعا اتاپ كەتكەن گ.بەلگەر بىلاي دەپ جازادى: «ا ۆوت سلوۆا «تيۋرما» نەت ۆ كازاحسكوم يازىكە. نەت ي ۆسە تۋت! كاك-تو وبحوديليس ۆولنىە سىنى ستەپەي بەز ەتوگو اتريبۋتا تسيۆيليزاتسي. ا كوگدا پونادوبيلوس, پريبەگلي ك يسكاجەننومۋ «تۇرمە». تاكجە پريسپوسوبيلي ي درۋگيە سلوۆا: زاۋىت (زاۆود), تاۋار (توۆار), ساماۋىر (ساموۆار), ەكۋاتر (ەكۆاتور), كامپەسكە (كونفيسكاتسيا), پىركانشىك (پريكازچيك), بەلەسەبەت (ۆەلوسيپەد), كامونەس (كوممۋنيست), اۋىلناي (پرەدسەداتەل اۋلنوگو سوۆەتا), بipگادىر (بريگادير) ي ت. د». ءبىر سوزگە وسىنشا نەگە قادالدى ەكەن دەيتىندەر تابىلىپ جاتسا, ءبىر ءسوزدى تاراتىپ ايتۋ ارقىلى ونىڭ ارعى جاعىندا بۇرالقى سوزدەردىڭ از ەمەستىگىن اڭعارتۋ. بارلىق بۇرالقى سوزدەردى تاراتىپ ايتا بەرۋگە ماقالا كولەمى كوتەرە بەرمەسە كەرەك. بەلگىلى اۋدارماشى بەكبولات ادەتوۆ­تىڭ مىنا تومەندەگى پىكىرى ءسوز بو­لىپ وتىرعان ماسەلەگە تىكەلەي قاتىس­تى. ول دجەك لوندوننىڭ جيناعىنا ەنگەن ەكى اڭگىمەسى مەن «تەڭىز قورقاۋى» رومانىنىڭ اۋدارمالارى تۋرالى ايتا كەلىپ, بىلاي دەپتى: «بىردەن ايتايىق: اۋدارما ءساتتى, تولىمدى. كەي تۇستارىنداعى كەدىر-بۇدىرلارى بولماسا, ءسوز ارناسى ءتول شىعارماداعىداي-اق ەركىن جوسىلىپ وتىرادى. ال بويىنداعى كەزدەسە بەرەتىن تەڭىز تەرميندەرىنىڭ كوپتىگى مەن «برەزەنت», «موكاسين», «فاكت», «پوسەلكا», «مورج», «لاسوس» (دۇرىسى – لوسوس – ارقانبالىق), «كورم», (دۇرىسى – كورما, ال «كورم» دەپ مالدىڭ جەمىن ايتسا كەرەك), «گۋدوك», «شتورم», «تروپيكا» (دۇرىسى – «تروپيك»), «ينديۆيدۋاليست», «ۆيۆيسەكتور», «شكۆال» سەكىلدى سان-ساپا سوزدەردى ايتپاسقا امال جوق. رومان – عىلىمي ەڭبەك ەمەس ەكەنىن ەسكەرىپ, وسىلاردىڭ ءبىرازىن جايداقتاتىپ, جالپاق تىلمەن-اق السا بولماس پا ەدى دەگەن وي كەلەدى» («قا»,6.06.2014). اڭگىمە كولىك, قاراپايىم تەحنيكا اتاۋى تۋرالى بولىپ وتىرعاندىقتان, وسى تاقىرىپقا قاتىستى عانا ءسال وي وربىتە باستاساق تا تالاي ماسەلەنىڭ شەتى قىلتيادى. ماسەلەن, «سامولەتتى» – «ۇشاق», «راكەتانى» – «زىمىران» دەگەن بالامالارمەن الماستىردىق. ال ورفوگرافيالىق سوزدىكتە «پوەزد» ءسوزىن – «پويىز», «ماشينانى» – «ماشينە» دەپ جازۋدى زاڭداستىردىق. سولاي جازىپ, قولدانىپ تا ءجۇرمىز. ەندەشە, نە سەبەپتى «ۆەلوسيپەد», «موتوتسيكل», «ترامۆاي», «اۆتوبۋس» سوزدەرىن «پويىز» ءتارىزدى تىلىمىزگە يكەمدەپ, وزگەرتىپ جازا المايمىز؟ وزگە دە مىڭداعان كىرمە سوزدەر تۋراسىندا دا وسىنى ايتۋعا بولادى. ياعني, بۇل ءبىزدىڭ كىرمە سوزدەرگە, تەرميندەرگە بالاما ۇسىنۋ, ولاردى جازۋ, جالپى تىلىمىزگە قابىلداۋ ماسەلەسىندە بەرىك ۇستاناتىن ورتاق قاعيداتتارىمىزدىڭ بولماي وتىر­عانىن, بارىنىڭ سولقىلداق, وسال ەكەندىگىن كورسەتەدى. بەس ءسوزدى وزگەرتىپ جازىپ, بەس مىڭىن وزگەرتپەي قالدىرۋ تىلدىك رەفورما بولا المايدى. بارلىق كىرمە ءسوز ءبىر قاعيداعا باعىنىپ جازىلىپ, بەلگىلى ءبىر تىلدىك زاڭدىلىقتارعا سايكەس قابىلدانۋعا ءتيىس. بىزدە بىرقاتار عالىمدار, كەيبىر ءتىل ماماندارى, كوركەم ءماتىننىڭ عىلىمي ماتىنگە, تەرمين شىعارماشىلىعىنىڭ كوركەم ادەبيەتكە ەشقانداي قاتىسى جوق دەپ سانايدى. «تەرمينجاسام كور­كەم ادەبيەت تىلىنەن بولەك عىلىم ءتىلى اياسىندا دامي بەرۋى ءتيىس» دەگەن سىڭاي­لى كوزقاراستارىن ءبىلدىرىپ جاتادى. تەرميندەردى شەت تىلدەرىنەن وزگەرىسسىز الا بەرۋدەن دە جالپىۇلتتىق تىلگە كەلە­تىن ەشقانداي زيان جوق دەپ تۇسىنەدى. بۇل بىرجاقتى, جاڭساق پىكىر. ولاي بولاتىنى جالپى قولدانىستاعى سوزدەردىڭ تەرميندەنۋى مەن عىلىم تىلىندەگى ارناۋلى تەرميندەردىڭ بەيتەرميندەنۋ ۇدەرىسى ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتادى. جالپىلەكسيكالىق ءورىس پەن تەرمينولوگيالىق ءورىستىڭ اراسىن مۇلدەم ءبولىپ تاستاۋ مۇمكىن دە, قاجەت تە ەمەس. ماسەلەن, سوعىس تاقىرىبىنا جازىلعان كوركەم شىعارمالاردى اسكەري اتاقتار مەن شەندەر, اسكەري تەحنيكا اتاۋ­لارى مەن اسكەري بۇيرىقتار, كوماندالارسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. مۋزىكا, مەديتسينا, سپورت تاقىرىبىنا قاتىستى جازىلعان شىعارمالار تۋرالى دا سونى ايتۋعا بولادى. سونداي-اق, كوپتەگەن كور­كەم شىعارمانىڭ كەيىپكەرلەرى بەل­گى­لى ماماندىق يەلەرى. شىعارماعا سولار­دىڭ كاسىبي ءتىل ەلەمەنتتەرىن ەنگىزىپ, ءوز سالاسىنىڭ ارناۋلى سوزدەرىن, تەرمين­دەرىن ماقساتتى قولدانۋ ارقىلى قالام­گەرلەر سول كەيىپكەرلەردىڭ وبرازىن, كور­كەم بەينەسىن اشا تۇسەدى. مىنە, سوندىقتان دا تەرميندەردىڭ بارلىعىن كوركەم شىعارما تىلىنەن وقشاۋلاپ ۇستاپ, ولاردى تەك عىلىم ءتىلى مەن تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر شەڭبەرىمەن شەكتەپ تاستاۋ مۇمكىن بولمايدى. ەندەشە, تەرميندەردى شەت تىلدەرىنەن العاندا, اۋدارعاندا, ءتۇرلى تاسىلدەردى پايدالانا وتىرىپ جاساعاندا ادەبي ءتىل نورماسىن, ءتىلىمىزدىڭ فونەتيكالىق, مورفولوگيالىق جانە باسقا دا زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋدى ەستەن شىعارماۋعا مىندەتتىمىز. جالپى, ءوز ءسوزىن وگەيسىنىپ, جاتسوزقۇمارلىق جەتەگىندە جۇرگەندەر وسىنى تۇسىنسە ەكەن دەيمىز. كوركەم شىعارمالارداعى تەرمين قولدانىسى تۋرالى ءسوز ەتكەندە ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا بولمايتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. ول – جاڭا تەرميندەر مەن اتاۋلاردىڭ, كىرمە سوزدەردىڭ ۇلت تىلىنە ءسىڭىپ, قالىپتاسۋىنداعى كوركەم ادەبيەتتىڭ ءرولى. بۇگىنگى ۋاقىتتا كوركەم شىعارمانىڭ تارالىمى شەكتەۋلى, وقىرمانى ازداۋ بولعانىمەن ول بۇكىل حالىققا, جالپاق جۇرتقا باعىتتالىپ, جالپىعا ورتاق ادەبي تىلدە جازىلادى. ونى حات تانيتىن بالادان باستاپ, بارلىق جاستاعى ادامدار وقىپ, تۇسىنە الادى. ارينە, ادامنىڭ ءبىلىم-پاراساتى مەن ۇلت ءتىلىن مەڭگەرۋىنىڭ دەڭگەيىنە قاراي شىعارمانىڭ يدەياسى مەن كوتەرگەن ماسەلەسىن اركىم ءارتۇرلى دەڭگەيدە قابىل­دايدى. ال شىعارمانىڭ جالپى مازمۇنى مەن وقيعا جەلىسىن ادەبي ءتىلدى ورتاشا مەڭگەرگەن وقىرمان قاۋىم تۇسىنەتىندىگىنە كۇماندانباۋعا بولادى. كوركەم شىعارما بەلگىلى ءبىر ما­مان­دىقپەن شەكتەلمەيتىندىگىمەن ەرەك­شەلەنەدى. مىنە, بۇل جاعىنان كەلگەندە قانشا جەردەن كىتاپ وقيتىندار ازايدى دەگەنمەن, كوركەم شىعارمانىڭ ءسوز قالىپتاستىرۋداعى ورنى ەرەكشە. كوركەم شىعارما ءۇشىن ءار ءسوزدىڭ قولدانىسىنا, سينونيمدەردىڭ تاڭدالۋىنا, سوزدەردىڭ تىركەسىمدىلىگىنە ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. سونىسىمەن دە ول كوركەم ادەبي ءتىل دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. جاڭا اتاۋلار مەن تەرميندەردىڭ, تىلىمىزگە ەنىپ جاتقان كىرمە سوزدەردىڭ كوركەم شىعارماعا ەنۋى, كوركەم پروزا مەن پوەزيادا قولدانىلۋى – ولاردىڭ ادەبي تىلگە قابىلدانۋىنىڭ ءبىر شارتى ىسپەتتى. سول سەبەپتەن دە ادەبي ءتىلدىڭ سوزدىگىن جاساۋ بارىسىندا مىسالدار نەگىزىنەن كوركەم ادەبيەتتەردەن, بەلگىلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعار­مالارىنان الىنادى. ورىنبوردا وتكەن «قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سيەزىندەگى» بايانداماسىندا ەلدەس ومار ۇلى دا, 1926 جىلعى باكۋدە وتكەن «ءبىرىنشى بۇكىلوداقتىق تۇركولوگيا قۇرىلتايىندا» جاساعان بايا­ن­- داماسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى دا «قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا سايكەسپەيتىن بارلىق وزگە تىلدەردىڭ سوزدەرى ءدال قازاقتىڭ ايتۋىنا سايكەس وزگەرتىلۋى كەرەك» دەگەن قاعيداتتى ۇسىنعان ەدى. بۇل قاعيداتتى ءبىز ۇستانا المادىق. ۇزاق مەرزىمدىك بوداندىق بىزگە وزگەنىكىنىڭ ءبارىن زور, وزىنىكىن قور ساناۋ پسيحولوگياسىن ءسىڭىرىپ تاستاعان. ءتاۋ­مەندىلىكتەن, قۇلدىق سانانىڭ سار­­قىن­شاقتارىنان ءالى ارىلا الماي كەلەمىز. ونىڭ كورىنىستەرى تىلدەن دە ايقىن اڭعارىلادى. شەت تىلدەرىنەن ءسوز قابىلداۋعا ەشكىم قارسى ەمەس. بۇل تىلدەر اراسىندا بولاتىن تابيعي قۇبىلىس. بىراق وزگە ءتىلدىڭ سوزدەرىن ءوز ءتىلىڭدى بۇزبايتىنداي ەتىپ يكەمدەپ, قورىتا الاتىنداي مولشەردە الا ءبىلۋ ماڭىزدى. ولاي ەتە الماعان تىلدەر ءوز زاڭدىلىقتارىن كۇيرەتىپ, وزگە ءتىلدىڭ ۇستەمدىگىنە جول بەرەدى. پولياك عالىمى, تۇركىتانۋشى حەنريك يانكوۆسكي «بارلىق تىلدەردە دە كىرمە سوزدەر بار, ال قازاق تىلىندە مولشەرسىز», دەيدى. ءبىز ونى تەرىسكە شىعارا المايمىز. زەرتتەۋشىلەر قازىرگى زامانداعى ەڭ كەڭ تاراعان ءتىل اعىلشىن ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىنىڭ 75-80 پايىزىن نەگىزىنەن لاتىن مەن فرانتسۋز تىلىنەن ەنگەن كىرمە سوزدەر قۇرايدى دەپ كورسەتىپ ءجۇر. بۇل شىندىقتان الشاق ەمەس. ورىس تىلىندەگى جاعداي دا سوعان ۇقساس. ءبىزدىڭ كەيبىر عالىمدار مەن ازاماتتار وسى تىلدەردى ۇلگى رەتىندە ۇسىنىپ, «ءبىز ولاردان اۋليەمىز بە» دەگەندى ايتىپ ءجۇر. بۇل تۇبىرىنەن قاتە پىكىر. قاتە بولاتىن سەبەبى, ول تىلدەر كىرمە سوزدەردى تۇگەلدەي دەرلىك ءوز تىلدەرىنە يكەمدەپ الدى. ماسەلەن, اعىلشىن تىلىنە فرانتسۋز تىلىنەن ەنگەن كوپتەگەن كىرمە اتاۋلاردى ولاردىڭ ەتيمولوگياسىن ارنايى زەرتتەپ بارىپ قانا انىقتاۋعا بولادى. ويتكەنى, ولار ادام تانىماستاي, دالىرەك ايتقاندا, فرانتسۋزدار ءوز ءسوزىن ءوزى تانىماستاي قالىپتا وزگەرىسكە ۇشىرادى. قىتاي مەن ورىس تا سولاي ىستەدى, وزگەلەر دە سويتەدى. سوندىقتان مىڭداعان, ميلليونداعان «كىرمەلەر» ولاردىڭ تىلىنە كىرىگىپ, ءسىڭىپ كەتتى. ال ءبىز اراب پەن پارسى سوزدەرىن عانا سولاي يگەردىك تە, ال ورىس سوزدەرىن وزگەرتپەي الۋعا كوشتىك. كەڭەستىك كەزەڭدە نەگىزى قالانعان وسى ەرەجەنى ءالى باسشىلىققا الىپ كەلەمىز. وسىنى ايتساڭ, ءتىل تابيعاتىن ساقتاپ, عىلىمعا سۇيەنۋدىڭ ورنىنا ورىس ورفوگرافياسى بويىنشا جازىپ, ورىس ورفوەپياسى بويىنشا ايتا ءبىلۋدى بىلىمدىلىك, قازاقتىڭ جەتىلگەندىگى دەپ سانايتىندار پايدا بولدى. ولاردىڭ ورىس تىلىنە ەنگەن تۇركى سوزدەرىنىڭ قالاي وزگەرىپ كەتكەنىن نەگە كورمەيتىنىنە قايران قالامىز. سونداي-اق, ورىس تىلىنە ءتان دىبىستار مەن ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىن, ورفوگرافياسى مەن ورفوەپياسىن ءوز ەرەجەمىزدەي قابىلداپ, بىزگە ونى سانالى تۇردە تاڭعىسى كەلەتىندەر دە بار. بۇيتە بەرسەك, ءسوز مادەنيەتى, ءتىل تازالىعى دەگەن ۇعىمدار قايدا قالادى؟ ورىس ءتىلى جات سوزدەردى جاتسىنبايدى دەپ ويلايتىن كەيبىر اعايىنداردىڭ ورىس ءتىلى ماماندارىنىڭ دا قازىر شەت تىلدەرىنىڭ سوزدەرىن قابىلداۋعا شەكتەۋ قويماسا, ورىس ءتىلى, ورىس مەنتاليتەتى زارداپ شەگەتىنىن ايتىپ, دابىل قاعىپ جاتقانىن بىلە بەرمەيتىن سياقتى. ايتپەسە, ءتىلىمىزدىڭ جاسامپازدىق قابىلەتىن ارتتىرۋدىڭ ورنىنا, ءتاپ-ءتاۋىر جاسالعان قازاق سوزدەرىن قومسىنىپ, كىرمە سوزدەرگە كىرىپتارلىقتى دارىپتەمەس ەدى. شەت ءتىلى سوزدەرىن شەكسىز كوپ قابىلداۋدىڭ, وزگەنىڭ ءسوزىن وزگەرتپەي الۋدىڭ تىلگە ۇلكەن زيان كەلتىرەتىنىن, ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى, الەمنىڭ ۇلتتىق تىلدىك بەينەسىن لايلايتىنىن تۇسىنبەۋ – ۇستەم مادەنيەت, ۇستەم ءتىل جەتەگىندە كەتكەندىكتىڭ بەلگىسى. مۇمكىن ءوزىمىز ايتساق, جۇرە تىڭ­دايتىن كەيبىر اعايىندار, ورىس ءتىلى ماماندارىنىڭ سوزىنە قۇلاق قويار. سولاردىڭ ايتقانىن اۋدارماي, قاز-قالپىندا بەرەيىك. ماسەلەن, س.م.ترەبلەر مەن و.گ.مۋسالاەۆا بىلاي دەپ جازادى: «ۆەدەنيە ۆ اكتيۆنوە ۋپوترەبلەنيە ينويازىچنىح سلوۆ (وسوبەننو چەرەز رەچ مولودەجي) پريۆوديت ك ۆىتەسنەنيۋ كورەننىح رۋسسكيح سلوۆ, ا ۆمەستە س نيمي ي سنياتيۋ ۆاجنىح ناتسيونالنىح وبرازوۆ ميرا, تراديتسيوننو پريسۋششيح رۋسسكوي مەنتالنوستي ي سوحرانياەمىح ۆنۋترەننەي فورموي سلاۆيانسكوگو سلوۆا. پروبلەما ەتا ناستولكا ۆاجنا, چتو منوگيە گوسۋدارستۆا زاپرەتيلي بەزدۋمنوە ۋپوترەبلەنيە انگليتسيزموۆ ۆ سيستەمە ناتسيونالنىح يازىكوۆ». ورىس ءتىلىنىڭ ماماندارى كوپتەگەن مەملەكەتتەر اعىلشىن سوزدەرىن كوزسىز قابىلداي بەرۋگە تىيىم سالعانىن ايتا وتىرىپ, ولار بايىرعى ورىس سوزدەرىن شەتتەتىپ, ورىس دىلىنە ءتان الەمنىڭ ماڭىزدى ۇلتتىق وبرازدارىن جويۋعا اپارادى دەيدى. وسى ماقالانىڭ «زايمستۆوۆاننوە سلوۆو: سلوۆو پوكۋشەنيە نا رۋسسكۋيۋ مەنتالنوست» دەگەن اتاۋىنىڭ ءوزى بىردەن نازار اۋدارتادى. ءبىزدىڭ كەيبىر ماماندار دا, مامان ەمەستەر دە كىرمە سوزدەردى ەش نەگىزسىز قورعاشتاپ, ولاردى وركەنيەت جارشىسى ساناسا, ورىس ءتىلىنىڭ مىنا ماماندارى «كىرمە ءسوز – ورىس دىلىنە جاسالعان قاستاندىق» دەپ سانايدى. انشەيىندە وسى ءتىلدى ۇلگى تۇتاتىندار, ولاردىڭ دا كىرمە سوزدەردى قۇشاق جايىپ قارسى العىسى كەلمەيتىنىنە كوڭىل اۋدارعانى ءجون بولار. جالپى, بىزگە كىرمە سوزدەردى قابىلداۋ, تىلگە سىڭىرۋدە كەشە باسشىلىققا الىنعان, بۇگىن جانە ەرتەڭ تابان تىرەۋگە ءتيىستى قاعيدا, ەرەجەلەرىمىز جونىندە شىنداپ ويلانۋعا تۋرا كەلەتىنى بايقالادى. وسىنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە, وتىزىنشى جىلداردان باستاپ سوڭعى 80-85 جىل كولەمىندە كىرمە سوزدەردى تىلىمىزگە دۇرىس سىڭىرە الماي, ولاردى ورىندى-ورىنسىز قابىلداپ جانە ۇلت تىلىندەگى سوزجاسامعا تۇساۋ سالىپ كەلگەنىمىزدىڭ سالدارى. باسقا تۇك تە ەمەس. بىزدىڭشە, و باستا «ۆەلوسيپەدتى» قازاقشالاپ ۇندەستىك زاڭىنا سايكەس «قوسدوڭعالاق» نەمەسە «قوسدوڭگەلەك» دەپ الساق تىلگە ءبىر جاڭا اتاۋ باياعىدا-اق ءسىڭىپ كەتەر ەدى. تىلگە سىڭبەي جۇرگەن وسى اتاۋدى قازىر دە جاڭاشا اتاۋىمىزعا بولادى. ءتىل وزىمىزدىكى, سوعان قاقىلىمىز. تەك ءبىر قازاق ءبىر جاڭا اتاۋ ۇسىنسا, ەكىنشىسى «بەلەسەبەتتى قايتا جاساپ قاجەتى قانشا؟» دەگەن جاتتاندى, داياردى عانا الىپ ۇيرەنگەن تۇتىنۋشى پسيحولوگياسىن جەڭىپ, ءوز قولىمىزبەن دە جاساپ ۇيرەنۋگە ۇمتىلعانىمىز ءجون شىعار. اعىلشىندار وتىز جىل فرانتسۋز ءسوزىن قولدانىپ, سودان سوڭ وزگەرتىپ الدى عوي. ولار وزىنە كەلگەندە وزگەگە جالتاقتاي بەرمەيدى. احاڭدار امان بولسا, مىڭداعان كىرمە سوزدەردىڭ ورنىنا «باستاۋىش» پەن «بايانداۋىش» سياقتى تاماشا قازاقشا بالامالار جاسالىنار ەدى-اۋ! وزگەنى قۇرمەتتەپ ۇيرەنگەن ادەتىمىزدەن جاڭىلماي, «قوسدوڭگەلەكتى» تىلىمىزگە ءسال عانا يكەمدەپ «بەلەسەبەت» دەپ قابىلداساق تا قازاق بەلەسەبەت تەبە الماي قالماس ەدى عوي. بۇدان فرانتسۋز بەن ورىس ءتىلى زارداپ شەگەدى دەۋ, ءتىپتى اقىلعا سىيمايدى. اتتەڭ, تاريحي سانامىز تارىلىپ, ۇلتتىق سانامىز ۇيىقتاپ, تىلدىك سانامىز تىزەرلەپ قالماعاندا, باي دا قۇنارلى قازاق ءتىلى قابىلدامپازدىققا ۇرىنباي ءوزىنىڭ جاسامپازدىعىن ايداي الەمگە پاش ەتىپ تۇرماس پا ەدى؟ بۇعان ءالى دە كەش ەمەس. ءۇمىتىمىز زور. ول ءۇشىن الدىمەن ورتايىپ كەتكەن ۇلتتىق سانا, تاريحي سانا, تىلدىك سانالارىمىزدى تولتىرۋمەن قاتار عىلىمي سانامىزدىڭ دا دەڭگەيىن كوتەرۋىمىز كەرەك. ەلى ەرىكتى, جەرى كورىكتى, مەملەكەتتىلىگى مىزعىماس, ازيا بارىسى, ماڭگىلىك ەل بولۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان قازاقتىڭ وعان بۇگىن قارىم-قابىلەتى دە, ەرىك-جىگەرى دە, اقىل-پاراساتى دا جەتەدى دەپ بىلەمىز. سابىرلى شەشىم, سانالى ارەكەت جاساپ, بايىپتى باعىت ۇستانا الساق, قازاقتىڭ بار قاسيەتىن ساقتاپ تۇرعان ءتىلىنىڭ دە بايلىعىن ەسەلەپ, اۋەزدىلىگى مەن ءتول ەرەكشەلىكتەرىن جوعالتپاۋعا نەگىز قالاي الامىز. شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى. الماتى.