ءىز كەسۋشى

...ءبىز كوگىلدىر ەكراننان وسى كۇنگە دەيىن تۇسپەي جۇرگەن “كەزدەسۋ ورنىن وزگەرتۋگە بولمايدى” كينوفيلمىن ءالى دە كورە بەرۋدەن جالىقپايمىز. ويتكەنى, وندا قوعامداعى تىنىش­تىق­تى قورعايتىن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءومىرى, جۇمىسى, سونداي-اق مىنەز-ق ۇلىقتارى شىنايى بەينەلەنەدى. اسىرەسە, ءبىزدى سول كينوداعى ءيى جۇمساق بولسا دا, ناعىز ەر مىنەزدى شاراپوۆتىڭ, ءوز ىسىنە شىن بەرىل­گەن – جەگلوۆتىڭ بەينەلەرى قاتتى ەلىكتىرەدى, سۇيسىنتەدى. سودان بو­لار وسى ءفيلمدى كورگەن سايىن: “شىركىن, ءبىزدىڭ قازاقتا دا وسى­لار سەكىلدى ەرجۇرەك, بىلگىر ىزشىلدەر بار ما ەكەن؟ بار بولسا نەگە ولار جايلى وسىنداي ءبىر جاقسى كينو ءتۇسى­رىلمەيدى؟..” دەگەن ويلار سانامىزدى شىرماپ, ماتاپ تاستاي­تىن. ارينە, شاراپوۆ, جەگ­لوۆتىڭ ويدان قۇراستىرىلعان جيىنتىق كوركەم بەينەلەر ەكەنىن, ال ناعىز ىزشىلەر ارامىزدا جۇرگەنىن ول كەزدە ءبىز قايدان بىلەيىك. مىسالى رەسپۋبليكاداعى قىل­مىستى ىزدەستىرۋ سالاسىندا كوپ جىل­دار بويى قىزمەت اتقارىپ, اتى اڭىزعا اينالعان ءىز كەسۋشى بولعان, قازاقستان ءىىم قىلمىستى ىزدەستىرۋ باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باستىعى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك عابدىراحىم مەڭدەشوۆ مىنە, سونداي ادام دەر ەدىك. وعان دالەل كەرەك پە؟ ايتايىق. قىلمىسكەرگە دە سوڭعى مۇمكىندىك بەرىلۋى ءتيىس ...وتكەن عاسىردىڭ 80-جىل­دا­رىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قارۋلى قاراق­شىلىق شابۋىلدار, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار, تاپسىرىسپەن كىسى ءولتىرۋ, ادام ۇرلاۋ سەكىلدى قىل­مىستىق ارەكەتتەر ىلۋدە ءبىر كەز­دەسەتىن. سول سەبەپتەن دە قوعامى­مىز­دا ولاردى “كاپيتاليستىك دۇنيە­گە ءتان قىلمىس” دەپ ءتۇسىنۋ بەكەم ورنىعىپ قالعان بولاتىن. بىراق تا 1989 جىلى الماتىدا بولعان كاسسيرلەر مەن تاكسيستەردى قاساقانا ءولتىرۋ وقيعاسى, بۇرىن-سوڭدى مۇندايدى ەستىپ كورمەگەن قوعامدى ءدۇر سىلكىندىردى. سوندىق­تان, اۋىر قىلمىستى اشۋعا رەس­پۋب­ليكانىڭ ەڭ ۇزدىك ءىز كەسۋشىلەرى تارتىلدى. ولاردىڭ اراسىندا عاب­دىراحىم مەڭدەش ۇلى دا بولدى. ءىز كەسۋشىلەر الدىمەن بارلىق كىل­تيپاندار مەن ايعاقتاردى ساراپتاي وتىرىپ, اقىرى باندالىق توپتىڭ بىرەۋىن قۇرىقتادى. سول-اق ەكەن, شيەلەنىسكەن ءىس تارقاتىلىپ قويا بەردى. بۇل رەتتە عابدىراحىم اعا باندانىڭ قولعا تۇسكەن ەڭ جاس, ءارى بۇرىن سوتتالماعان مۇشەسى الەك­ساندر سولۋيانوۆتى اشىق اڭگىمەگە تارتىپ, وعان بار ايىبىن مويىن­­داسا قىلمىستىق توپتىڭ باسقالا­رى­مەن بىرگە ءتونىپ تۇرعان ەڭ جوعارعى ۇكىمىنەن اراشالاپ قالۋعا تىرىسا­تىنىن ايتىپ, سوعان كوزىن جەتكىزدى. ارينە, مۇنداي جاعدايدا ۋادە بەرۋ وتە قيىن بولاتىن. ويتكەنى, سوڭعى ءسوزدى سوتتىڭ ايتاتىنى بەلگىلى. جانە ءىس جۇزىندە سولاي بولدى دا. سوت الەكساندرعا دا بار قىلمىسىن ءوز ەركىمەن مويىنداپ, بۇكىل بان­دانى ۇستاپ بەرۋگە كومەكتەسكەنىنە قاراماستان, اتۋ جازاسىن بەرگەن-ءدى. بىراقتا, ع.مەڭدەشوۆ قىلمىس­كەر بولعانىنا قاراماستان ا.سو­لۋيا­نوۆقا بەرگەن ءوز ۋادەسىنە بەرىكتىگىن بايقا­تادى. ءسويتىپ, ۇكىم شىققان سوڭ سول كەزدەگى قاز كسر ىشكى ىستەر مي­­نيسترى, جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى اندرەي پلاتاەۆقا جولىعادى. ەكەۋى بىرلەسىپ جوعارعى كەڭەسكە حات جازا­دى. ءنا­تيجەسىندە, سوعان سايكەس حا­لىق دەپۋتاتتارى اتۋ جازاسىن 20 جىل­عا باس بوستاندىعىنا ايىرۋعا اۋىس­تىرۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. وسى ورايدا, كەيىن عابدىراحىم اعا – “سوسىن مەن ونىمەن قوستاناي وبلىسىنىڭ ءبىر كولونياسىندا جازا­سىن وتەپ جاتقاندا كەزدەستىم. قازىر ول بوستاندىققا شىققان, جۇرت قا­تار­لى قالىپتى ءومىر سۇرۋدە” – دەپ ەس­كە الادى. ءيا, قاتىگەزدىكپەن كۇ­رە­سىپ ءجۇرىپ, قايىرىمدىلىقتى دا ۇمى­تپاۋ-پولكوۆنيك ع.مەڭدە­شوۆ­تىڭ ومىرلىك باستى ۇستانىمى بولعان ەدى... ءۇش مينۋتقا سوزىلعان وپەراتسيا قازىر شەت ەل فيلمدەرىنەن ۇشاق­تاردى نەمەسە اۆتوبۋستاردى باسىپ الىپ, ادامداردى كەپىلدىككە العان لاڭكەستىك وقيعالاردى ءجيى كورىپ ءجۇرمىز. بىراق پولكوۆنيك ع.مەڭدەشوۆتىڭ مۇندايدى تىكەلەي باسىنان وتكىزگەنىن كوپشىلىگىمىز بىلە دە بەرمەيمىز. ارينە, ول كەزدە ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاڭا العاندىقتان, لاڭكەستىكپەن كۇرەسۋدە ءالى تاجىريبە جيناي قويماعان بولاتىن. دەگەنمەن دە, ول قازىر قازاقستان ءىىم اكا­دەمياسىندا ەلىمىزدەگى لاڭكەستىككە قارسى العاشقى وپەراتسيا رەتىندە وقىتىلىپ ءجۇر. بۇل وقيعا 1992 جىلى قىزىل­وردا وبلىسىندا بولعان ەدى. رەسەيدە جازاسىن وتەپ جاتقان ءبىر توپ قىل­مىسكەر وزبەكستانعا اۋىستىرۋ كە­زىندە پويىزداعى ارنايى ۆاگوننان قاشىپ شىعادى. بۇعان سوتتالعان­دار­دى كۇزەتكەن سولداتتار كىنالى بو­­لىپتى. ولار بىرنەشە كانىگى قىل­مىس­كەردىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ, ۆاگون­داعى توردىڭ ەسىگىن اشىپ جىبەرەدى. سول-اق ەكەن, سوتتالعاندار سولدات­تاردىڭ وزدەرىنە تارپا باس سالىپ, اۆتوماتتارىن تارتىپ الادى. ءسوي­تىپ, اۋدان ورتالىعى شيەلىدە “سا­رىاعاش” شيپاجايىنا قاتىنايتىن قاراپايىم اۆتوبۋستى باسىپ الىپ, ونىڭ ىشىندەگى ەم الۋعا بارا جاتقان ۇلكەندەر مەن بالا-شاعالاردى كەپىلدىككە الادى. العاشىندا جەرگىلىكتى ميليتسيا قىزمەتكەرلەردى ءوز كۇشىمەن ۇستاماق بولادى. اتىس بولىپ, ميليتسيا اعا لەيتەنانتى مەن ءبىر قىلمىسكەر قازا تابادى. جانە ەكى سوتتالۋشى قولعا تۇسەدى. بىراق, اۆتوبۋستا ءالى دە قارۋ­لى ەكى قىلمىسكەر مەن 11 جولاۋشى بولعاندىقتان, اۆتوبۋستى تىكە شابۋىلمەن باسىپ الۋ, بەيبىت ادام­دار ومىرىنە ۇلكەن قاۋىپ تۋعىزدى. سوندىقتان دا, ميليتسيا قىلمىس­كەر­لەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە ءماج­بۇر بولعان. قىلمىسكەرلەر تاش­كەنت­كە دەيىن ۇشاق تالاپ ەتتى. ءاري­نە, ول تالاپتى ورىنداماسا بول­ماي­تىن ەدى. مىنە, ءدال وسى كەزدە “ال­فا” جاۋىنگەرلەرى مەن ع.مەڭدەشوۆ باستاعان ارنايى توپ ۇشىپ جەتەدى. كەلىسىم بويىنشا قىلمىسكەر­لەرگە شىمكەنتكە دەيىن داڭعىل جول اشىلادى. ال بۇل كەزدە ارنايى توپ اۆتوبۋستى باسىپ الۋدىڭ جوسپارىن جاساپ جاتقان ەدى. ناتيجەسىندە, عاب­دىراحىم مەڭدەش ۇلى ۇسىنعان ستسە­ناري بويىنشا شىمكەنت اە­رو­درومىنىڭ ۇشىپ-قونۋ الاڭىنا ار­نايى قار تازالايتىن ماشينە اكە­لىنەدى. ونىڭ تاساسىنا “الفا” جاۋ­ىنگەرلەرى جاسىرىنىپ, قار تازا­لاعىش ماشينە اۆتوبۋس الدىن كەسە كولدەنەڭدەي وتە بەرگەندە “ال­فا­نىڭ” ءبىر جاۋىنگەرى قازاقشا “جا­تىڭدار!” دەپ ايقاي سالادى. كەپىل­دىكتە وتىرعاندار تۇگەلدەي قازاقتار بولعاندىقتان, ولاردىڭ ءبارى جاتا قالىسادى. ال, بۇل ءسوزدى تۇسىنبەگەن قىلمىسكەرلەر بولسا تۇرىپ قالادى. سول-اق ەكەن, ارنايى ءبولىم قىز­مەتكەرلەرى ونىڭ ەكەۋىن دە اتىپ ءول­تىرەدى. وسىلاي, ابدەن ويلاستى­رى­لىپ جاسالعان وپەراتسيا نەبارى ءۇش مينۋتقا قانا سوزىلىپ, بارلىق كەپىلدەگىلەر امان-ەسەن ءتىرى قالادى. “توعىسقان تاعدىرلار” تەلەفيلمىنىڭ كەڭەسشىسى مىنە, وسى قاۋىپتى وپەراتسيانىڭ ءساتتى وتكىزگەنى ءۇشىن پولكوۆنيك عابدىراحىم مەڭدەشوۆ سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ ەڭ جوعارى ناگراداسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسى مەن ماراپات­تال­دى. ارينە, بۇعان دەيىن عابدىراحىم اعا قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى كوپ جىلعى ەڭبەكتەرى مەن ءىز كەسۋشىلىك وپەراتسيالار بويىنشا جەتكەن جە­تىستىكتەرى ءۇشىن بۇرىنعى كسرو-نىڭ “قىزىل جۇلدىز” وردەنىمەن جانە بىرنەشە مەدالدارمەن, سون­داي-اق “كسرو ءىىم قۇرمەتتى قىز­مەت­كەرى” اتاعىمەن ماراپاتتالعان ەدى. ال قازىر عابدىراحىم مەڭدەش­ ۇلى قۇرمەتتى دەمالىستا. سوعان قاراماستان, بۇل كىسى ءوزىنىڭ ومىردەن جيعان مول تاجىريبەسىن, ءىز كەسۋشىلىك قىزمەتتىڭ قىر-سىرىن جاستارعا ۇيرەتۋدەن ءبىر جالىققان ەمەس. وسى رەتتە ول, ءىز كەسۋشى –قايىرىمدى, ادال, باتىل, شالت قيمىلداپ, جىل­دام شەشىم قابىلداي الاتىن ادام بولۋى كەرەك دەپ سانايدى. سونداي-اق ءىز كەسۋشىنىڭ تابيعاتىندا ىشكى سەزىم ينتۋيتسيا, قىلمىس جاساعان ادامدى جازباي كورە ءبىلۋ قاسيەتى ەرەكشە جوعارى بولۋى كەرەك ەكەنى. سول سەبەپتەن دە, كەزىندە عابدى­را­حىم اعا “حابار” ارناسى تۇسىرگەن “تو­عىسقان تاعدىرلار” تەلەسەريا­لىنا كەڭەسشى بولىپ شاقىرىلدى. ءويت­كەنى, سوعان دەيىن-اق, ول “پرو­فەسسيا – سىششيك” كىتابىندا ءىز كە­سۋشى كاسىبى تۋرالى مول دەرەكتەردى جۇرتقا ۇسىنىپ ۇلگەرگەن بولاتىن. ول كىتاپ قازىر جاس ءىز كەسۋشىلەرگە قىلمىستىق قايشىلىقتار مەن شىتىرمان وقيعالاردى اشۋدا ۇلكەن كومەك قۇرالى رەتىندە پايدالانىلادى. ءوز قىزمەتىن ءمىنسىز اتقارعان عاب­دىراحىم مەڭدەش ۇلى – جەكە ومىردە دە كىمگە بولماسىن ونەگە بولا الاتىنداي ابزال تۇلعا. ۇلىن-ۇياعا قوندىرىپ, قىزىن-قياعا ۇشىرعان اياۋلى اكە, نەمەرە سۇيگەن باقىتتى اتا. گۇلميرا مەرالينا. الماتى.