مارش ەكپىندى ساپارلار

قوستاناي وبلىسىندا باستالعان پرەسستۋر ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالدى رۋدنىي قالاسىندا وتكەن پرەس­ستۋر شاراسىنا قاتىسۋشى جۋرنا­ليس­تەردىڭ ءبىرى سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىندەگى جاڭا مە­تالل زاۋىتىنا كەلگەندە “مارش ەك­پىندى رۋدنىي” دەگەن ەدى. ەلۋ جىل­دان استام ۋاقىتتان بەرى كەن ءون­دى­رىپ كەلە جاتقان الىپ كاسىپورىن­نىڭ ەندى مەتالل قورىتۋ زاۋىتى بار. كەن الىبىنىڭ ىشكى قاجەتىنە مەتالل كوپ كەرەك. ونىڭ بارلىعىن كاسىپورىن ءوزى كەن جىبەرىپ وتىرعان رەسەيدەن ميلليونداعان تەڭگەگە كە­رى ساتىپ الاتىن. زاۋىتتىڭ اينا­لا­سى اتشاپتىرىم تسەحىندا جۋرنا­ليس­تەر قورشاپ تۇرعان ديرەكتور فار­حات شاكاسىموۆتىڭ داۋسى موتورلار گۇرىلىنەن زورعا ەستىلەدى. – زاۋىت تولىق كۇشىنە ەنگەندە جىلىنا 75 مىڭ توننا تەمىر بەرە­تىن بولادى, – دەيدى فارحات اكبار­ ۇلى. قالدىق تەمىرلەردى سىناپتاي اعىزىپ جىبەرەتىن پەشتەر قىزۋى­نىڭ كۇشى 1500 گرادۋسقا جەتەدى. كەن­شى كاسكاسىن كيگەن جىگىتتەر قىپ-قىزىل شوق بولىپ كەلگەن سوم تە­مىردى شىمشۋىرمەن ءارى-بەرى اۋ­دا­رىس­تىرىپ, سۋىتاتىن ساتىعا ءجى­بەرۋدە. ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا, قا­زىر مۇندا 250 ادام جۇمىس ىستەيدى. تامىز ايىندا جۇمىسشىلاردىڭ سانى 550-گە جەتپەك. نەگىزى زاۋىت تولىق كۇشىندە جۇمىس ىستەگەندە 650 رۋدنىيلىق ناپاقاسىن وسى زاۋىت­تان تاباتىن بولادى. جۇمىسشى­لار­دىڭ جالاقىسى 75 مىڭ تەڭگە, ال وسى زاۋىت تسەحتارىنىڭ بارلىعىن بەس ساۋساقتاي بىلەتىن جاس مامان­داردىڭ ەڭبەكاقىسى مۇنان ەكى ەسە جوعارى. – قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاس مامانداردىڭ بارلىعىنا دا بيىل پاتەر بەرىلدى. سولاردىڭ اراسىن­دا­عى 22 جاستاعى قوناي جۇنىسبەك ءون­دىرىس تسەحى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. ءوزى موڭعو­ليا­دان قونىس اۋدارعان ورالمان. ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز – وسى جىگىت­تەر, – دەيدى فارحات اكبار ۇلى. مۇنان كەيىن جۋرناليستەر سو­كولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەس­تىگىندەگى جىلۋ-ەنەرگەتيكا ورتالى­عىن ارالاپ كوردى. بۇل ەلەكتر ەنەر­گياسىن وندىرەتىن ورتالىق كەن ءون­دىرۋ بىرلەستىگىنىڭ بارلىق تسەحتارىن جارىق­پەن, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇر. سونىمەن قاتار رۋدنىي قا­لا­سىن جىلىتۋ دا وسى كاسىپ­ورىننىڭ موينىندا. ەگەر وسى ەنەر­گەتيكا كوزى بولماعاندا ونسىز دا الىستاعى ەكىباستۇزدان تاسىمال­دايتىن ەلەكتر ەنەرگياسى كەن الى­بى ءۇشىن وتە تاپشى بولار ەدى. قا­زىردىڭ وزىندە وبلىستا ەلەكتر ەنەر­گياسىنا تاپشىلىق ەداۋىر بىلىنەدى, ال رۋدنىي جىلۋ-ەنەرگەتيكا ورتا­لىعى بۇل پروبلەمانى شەشىپ تاس­تاماسا دا, جىل سايىن كورسەتكىشتى جوعارىلاتىپ كەلەدى. مۇنان كەيىن جۋرناليستەر “جاس قانات-2006” دەپ اتالاتىن قۇس فابريكاسىنا دا سوق­تى. بۇل دا بيىلعى جىلدىڭ ينۆەستيتسيالىق جوباسىنا كىرگەن كاسىپورىن. تاۋلىگىنە 115 مىڭ دانا جۇمىرتقا وندىرەتىن فابريكاداعى جابدىقتاردىڭ بارلىعى شەتەلدەن الدىرىلعان. جۇمىرتقالايتىن تاۋىقتاردىڭ جاسىنا قاراي ءارتۇرلى قوسپا-ازىق ءتۇرىن دايىندايتىن جەم تسەحىنىڭ ءوزى كەلگەن ادامعا تاڭداي قاقتىرماي قويمايدى. جۋرناليس­تەر­مەن بىرگە ساپارلاس بولعان پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ولگا كيكولەنكو قۇس فابريكاسى وكىلىنەن جاڭا كاسىپورىنداعى جۇمىس ورنىن, جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن سۇ­را­دى. قازىر سەكسەن ادام جۇمىس ءىس­تەيدى, جالپى 200 ادام جۇمىس ءىس­تە­ۋى كەرەك. بۇل الداعى كۇننىڭ ەن­شىسى. قازىر ءار جۇمىسشى 40 مىڭ تە­ڭ­گەدەن تابىس تابادى. وبلىستىق ىشكى ساياسات ءبولىمى ۇي­ىمداستىرعان پرەسستۋر شاراسىنا وبلىستاعى بارلىق ساياسي پارتيالار فيليالدارىنىڭ وكىلدەرى دە شاقى­رىلعان بولاتىن. مۇندا جاقىن كۇن­دەرى العاشقى كەلۋشىلەردى قا­بىل­­دايتىن اۋرۋحانا كىمدى دە بولسا ساپاسىمەن تاڭعالدىرار ەدى. – ءبىزدىڭ بالالارىمىز وسىنداي اۋرۋحانالاردا ەمدەلۋى كەرەك. وتە ىجداعاتتىلىقپەن, وتە ۇقىپتىلىق­پەن سالىنعان. مىنە, بارلىعى دا وسى­لاي بولۋى كەرەك, – دەدى جاقسى­نىڭ ءبارىن دە وتكەن كۇننەن ىزدەپ, كوپ ىسكە كوڭىلى تولا بەرمەيتىن كوم­­­­مۋ­نيستىك پارتيانىڭ وبلىستىق فيليا­لىنىڭ جەتەكشىسى ليۋدميلا گوربەنكو. قالالىق بالالار اۋرۋحاناسى مۇندا “100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ” باعدارلاماسى بويىنشا سالىنعان. قازىر قۇرىلىسشىلار سوڭعى جۇ­مىس­تارىن ءبىتىرىپ, “ينە, جىپتەن شى­عارۋعا” دايىنداپ جاتىر. مۇندا بالالاردى ەمدەيتىن بارلىق ءبولىم­شەلەر ورنالاسادى, مەديتسينالىق جابدىقتار دايىن. اۋرۋحانانىڭ باسسەينى دە بار. وندا ومىرتقاسى زا­قىمدانعان جانە مەشەل اۋرۋىنا شال­دىققان بالالارعا جاتتىعۋلار جا­سايتىن بولادى. سونىمەن قاتار انا­سى ناۋقاس سابيىمەن بىرگە جا­تاتىن پالاتالار دا جابدىقتالادى. اۋرۋحانا 360 توسەككە ارنالعان. – مۇنداي اۋرۋحانا ەلىمىزدە نە­كەن-ساياق ەكەنىن قازىردەن باستاپ ماق­تانىپ ايتۋىمىزعا بولادى, – دە­ي­­­دى قالالىق بالالار اۋرۋحانا­سى­نىڭ باس دارىگەرى ناتاليا پارا­تي­كوۆا. ال رۋدنىيداعى 900 بالاعا ار­نالعان قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ عي­ماراتى وقۋ جىلىنىڭ اياعىندا پاي­دالانۋعا بەرىلگەن. بۇل مەكتەپتىڭ قولايلىلىعى مەن ءسان-سالتاناتىن كورگەن دە, كورمەگەن دە ارماندا دە­­­سە بولار. كومپيۋتەر سىنىبى, ين­تەر­اك­تيۆتى تاقتا, ينتەرنەت, اكت زا­لى, سپورت زال, بەس جولاقتىق باس­سەين, قوس-قوس كىتاپحانا كەز كەلگەن مەك­تەپتە بار دەۋ ءالى ەرتە. بۇل مەك­تەپ­­تىڭ دە قۇرىلىسىنىڭ ساپالى ءجۇر­گىزىلگەنى كورىنىپ-اق تۇر. جۋر­نا­ليس­تەر مەكتەپ ديرەكتورى قايىرجان نۇرمۇحامبەتوۆتەن جاڭا ءبىلىم ور­دا­سىنىڭ مۇعالىم كادرلارمەن جاب­دىقتالۋى جايلى سۇرادى. – تاجىريبەلى مۇعالىمدەر بار­شى­لىق. سونىڭ سىرتىندا جاس ما­مان­داردى الۋدى ويلاستىرىپ وتىر­مىز. تىلەك بىلدىرگەندەردىڭ بارلىعى دا بايقاۋ ارقىلى ىرىكتەلەدى,–دەيدى قايىرجان راحىمجان ۇلى. – مۇنداي مەكتەپ رەسپۋبليكا­نىڭ باسقا شالعايىندا بار شىعار, بىراق وبلىستا ءالى كەزدەستىرگەنىم جوق. بالالارعا ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن جۇم­سالعان قارجى قاسيەتتى دەسە بو­لار. مىنا مەكتەپتى كورگەندە پار­تاعا ءوزىم­نىڭ وتىرعىم كەلدى, – دەپ تاڭ­دان­ىسىن جاسىرا المادى قا­زاق­ستاننىڭ جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق “ازات” پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ وكىلى گەن­نادي ۆلاسوۆ. جۋرناليستەر مەن ساياسي پارتيا­لار فيليالدارى وكىلدەرى ءۇشىن ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنان باستالعان پرەسستۋردىڭ بۇل تەك رۋدنىيعا سا­­­پا­رىنداعى مالىمەتتەرى عانا. ال ءبۇيى­رىنە “بىرلىگىمىز جاراسقان!”, “اۋ­ىلدىڭ كوركەيۋى – قازاق­ستان­نىڭ كوركەيۋى” دەگەن جازۋى بار پلا­كات جاپسىرعان اۆتوبۋس مەڭدىعارا, قارابالىق, قوستاناي اۋداندارىنا دا ساپارلاعان. وندا جۋرناليستەر مەن ساياسي پارتيالار وبلىستىق فيليالدارىنىڭ وكىلدەرى جەتكەن جەتىستىكتەرىن, اسىرەسە, سوڭعى جىل­دا­رى “جول كارتاسى”, “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلامالارىنىڭ, ينۆەستيتسيالىق-يننوۆاتسيالىق جو­بالاردىڭ جۇزەگە اسۋىن كوزدەرىمەن كوردى, ماماندار مەن باسشىلاردى تىڭدادى. مىسالى, مەڭدىعارا اۋ­دانىندا بوكس جانە گرەك-ريم كۇرە­سىنە ارنالعان سپورت زال جانە ورتا­لىق ستاديون كۇردەلى ءجون­دەۋدەن ءوت­كىزىلدى. “تىڭ-2009” جازعى سپارتا­كيا­داسى دا وسى مەڭدىعارادا ءوتتى. مۇنداعى كوپتەگەن يگى ىستەر بيۋد­جەتتىڭ قالتاسىنا سالماق سال­ماي, ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ كو­مە­گىمەن اتقارىلادى. اۋداندا 500 اگرونىسان بار. “كوپ تۇكىرسە – كول” دەگەن ەمەس پە, ولاردىڭ بار­لى­عى دا اۋ­ىلدى كوركەيتۋگە شاما-شار­قىن­شا ۇلەس قوسىپ وتىر. اۋ­دان­داعى قىرىقشاقتى مەكتەپتىڭ, ءدال سونداي ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ جوندەۋ جۇمىستارى وسىنىڭ ايعاعى. اۋداندىق اۋرۋحانانى جەرگىلىكتى باسشىلار پرەسستۋرعا قاتىسۋشى­لار­عا ماقتانا كورسەتتى. بۇل تولى­عىمەن كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, ءبى­رىڭ­عاي ۇلتتىق جۇيەنى اۋىلدىق جەر­دە مەڭگەرە باستاعان مەديتسي­نا­لىق مەكەمەنىڭ ءبىرى. اۋرۋحانانىڭ وزىندە قان قۇيۋ, تەلەمەديتسينا ورتالىقتارى, مامموگراف جۇمىس ىستەيدى. سوڭعى جىلدارى كەلگەن جاس دارىگەرلەر ماتەريالدىق مۇقتاجدىق سەزىنبەيدى. قارابالىق اۋدانىندا پرەسستۋر مۇشەلەرىن اۋدان اكىمى فەدور في­ليپپوۆتىڭ ءوزى قارسى الىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلگەن الەۋمەتتىك نىساندار, قۇس فابريكاسىنىڭ قۇ­رىلىسى جانە جاڭادان پايدالانۋعا بەرىلگەن ساۋىقتىرۋ كەشەنى تۋرالى بايانداپ بەردى. مۇنداعى بۇرىنعى كومسومول قۇس فابريكاسى تۇگەلدەي جاڭا سيپات الماق. بۇرىن ۇيرەك وسىرەتىن كاسىپورىن جاڭا جوبا بوي­ىنشا قايتا سالىنىپ, قوڭدى با­لاپان ءوسىرىپ, قۇس ەتىن دايىندايتىن بولادى. ال “عاشۋرا انا” مەشىتى – قارابالىق اۋدانىنىڭ ماقتانى­شى. مۇنداي ساۋلەتتى يماندىلىق ءۇيى وبلىستىڭ باسقا شالعايى تۇگەل, ورتالىعىندا دا جوق. 400 ادام نامازعا قاتار تۇراتىن بۇل مەشىتتە نەكە قيۋ زالى, 250 ورىندىق اس­حانا, كىتاپحانا بار. ال قوستاناي اۋدانىندا جۋرنا­ليستەر مەن ساياسي پارتيالار بە­ل­سەندىلەرى ساپارىن جاڭادا عانا جۇمىسىن باستاعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ارالاۋدان باستادى. “سادچيكوۆ” جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋ­لى سەرىكتەستىگىندە 400 باس سيىرعا ارنالعان ساۋىن فەرماسى اشىلدى. مۇندا جۇمىستىڭ بارلىعى دا كوم­پيۋتەرلەندىرىلگەن. ساۋىندى بىرنە­شە ادام عانا ساۋادى. سونى­مەن قاتار كەشەننىڭ وزىندە سۇتپەن قاتار قايماق, ماي, سۇزبە وندىرىلەدى. “قا­راسۋ-ەت” قاساپحانا جانە وڭدەۋ كەشەنى بازاردى ەتپەن عانا ەمەس, شۇجىقتىڭ بىرنەشە تۇرىمەن بايىتا تۇسەتىن بولادى. “جاس قانات” قوڭدى تاۋىق فابريكاسى وندىرگەن ءونىم دە نەگىزىنەن جەرگىلىكتى بازارعا شىعا­رىلادى, ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋعا ۇلەس قوسپاق. وسى ايتىلعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ بارلى­عى دا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشى­لۋى­مەن دە قۇندى. جۋرناليستەر تەك جەتىستىكتەردى تىڭداپ قانا قويعان جوق. كاسىپ­­­ورىن مەن اۋدان باسشىلارىنا پروبلەمالاردىڭ قالاي شەشىمىن تاۋىپ جاتقاندىعى جونىندە دە ءتۇرلى سۇراقتار قويىپ, جاۋاپتار الدى. – پرەسستۋر قازاقستان تاۋەلسىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالادى. تاۋەلسىزدىك العالى ەلىمىز ەكونومي­كاسى نارىق قيىندىقتارىن دا, قارجى داعدارىسىن دا باستان كەشىرىپ كەلەدى. بۇرىن كەڭەس وداعى كەزىندە شيكىزات وندىرۋمەن شەكتەل­گەن قازاقستان 20 جىلدىڭ ىشىندە دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. قازىر ەكونوميكالىق بايلانىستار اۋقىمى وتە كەڭ, دامىعان, موينى وزىق ەلدەر قولدانعان تەحنولو­گيا­لار مەن وزىق ۇلگىدەگى جابدىقتار قا­زىر ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر مەن تاۋار ءون­دىرۋشىلەرگە جات بولماي قالدى. مۇنىڭ بارلىعى دا تاۋەلسىز­د­ى­گىمىزدىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى. ءبىز پرەسستۋر ارقىلى وسىنىڭ بارلى­عىن دا ناسيحاتتاۋدى ءجون كوردىك, – دەيدى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقار­­ماسى ساياسي پارتيالار جانە ۇكىمەت­تىك ەمەس ۇيىمدارمەن جۇمىس ءبو­لى­مىنىڭ باستىعى گۇلپارا جۇماعۇلوۆا. پرەسستۋرعا قاتىسۋشىلار ەندى جىتىقارا اۋدانىن بەتكە الدى. سا­پار مۇنىمەن توقتالماق ەمەس, ال­داعى ۋاقىتتا وبلىستىڭ باسقا اۋ­داندارىن دا ارالايتىن بولادى. ينۆەستيتسيالىق جوبالار­دى, سونى­مەن قاتار “جول كارتاسى”, “100 مەك­تەپ, 100 اۋرۋحانا” باع­دارلا­ما­لارىن جۇزەگە اسىرىپ جات­قان جانە يگىلىكتى ىستەر باستاۋ العان اۋداندار پرەسستۋردىڭ كەلۋىن كۇ­تە­دى. جاقسى ءىس ءداستۇر بولىپ جال­عا­ساتىن ءتۇرى بار. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي.