ازاماتتىڭ اق جولى

1997 جىلعى قاراشا ايىنىڭ ور­تاسى ەدى. “اقيقات” جۋرنالىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمىز. كەشكى ساعات بەس پەن التىنىڭ ورتاسىندا ابىر-سابىر بولدىق تا قالدىق. سويتسەك جوعارعى جاقتان باسشىلار كەلمەكشى ەكەن. تۋرا ساعات التىدا مادەنيەت, اقپا­رات جانە قوعامدىق كەلىسىم ءمينيسترى التىنبەك سارسەنباەۆ, “قازاق ادە­بيە­تى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى احات جاق­سىباەۆ كەلىپ, ءبارىمىز باس رەداكتور جۇمابەك كەنجاليننىڭ كابينەتىنە جينالدىق. مينيستر جۋرنالعا جاقسى باعا بەرە سويلەدى, العان باعىتىنىڭ دۇ­رىس ەكەنىن, سۇيەكتى-سۇيەكتى ماتە­ري­ال­داردىڭ جاريالاناتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ەندى بۇل باسىلىمعا باس رەداكتور احات يمانتاي ۇلى جاقسىباەۆ بولا­تىنىن, ال جۇ­مابەك ومار ۇلى “قازاق ادەبيە­­تى­نە” باس رە­داك­تورلىققا تاعاي­ى­ندال­عا­نىن قاداپ-قاداپ ايتىپ, وتىر­عاندارعا كۇ­لىمسىرەي قارادى دا: “احاڭ­دى كوپ­شىلىك, اسىرەسە, ادەبيەتتى ءسۇيىپ وقيتىن قاۋىم جاقسى بىلەدى. سوندىقتان تانىستىرىپ, ءومىر­ دە­رەگىنەن حاباردار ەتۋ ارتىق”, دەپ قىسقا قايىردى. ەشكىم بەل­سەن­دىلىك تانىت­پاعان سوڭ مەن ورنىمنان كوتەرىلىپ: – التەكە, دۇرىس قوي ءبارى. كەت­كەن­گە دە كوڭىلىمىز توق, كەلگەنگە دە كو­ڭى­لىمىز توق, ءسىز ورىنتاقتا وتىرعاندا ءبىز­دە ۋايىم-قايعى جوق, – دەپ تاقپاقتاپ ەدىم, وتىرعانداردىڭ كوپشىلىگى دۋ ەتىپ كوڭىلدى قوزعالىسقا ءتۇستى. – بىراق, – دەدىم نە بولسا و بولسىنعا سالىپ, – باس رەداكتور اۋىسقان سايىن ورىن­باسار كۇپتى بولادى. مينيستر ءسال-ءپال جىميىپ: – ماكە, كۇدىكتەنبەڭىز, – دەدى. سونىمەن ەكى باس رەداكتوردىڭ قو­لىن كەزەك-كەزەك قىسىپ, ساتتىلىك ءتى­لە­دىك. “قۇداي قالاسا, سەگىزىنشى باس رە­داك­تورمەن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلىپ تۇر” دەپ ىشىمنەن وزىمە-ءوزىم سى­بىر­لادىم. مەنىڭ ءبىر ادەتىم, جۇمىسقا ەرتەرەك كەلىپ, ءوزىمنىڭ ونى-مۇنىمدى قارا­عىش­تاپ, قاققىشتايمىن. ويىما ورال­عان بىردەڭە بولسا, جازىپ تاستاۋعا ۇم­تىلامىن. جۇمىس ورنىم ءليفتىنىڭ قار­سى الدىندا ەدى, ساعات توعىزعا ون مي­نۋت قالعاندا احات كەلدى. اماندىق-ساۋ­لىق سۇراسقان سوڭ: “وسى قابات ءتۇ­گەلىمەن رەداكتسيانىكى مە؟” دەپ سۇرا­دى. “10 بولمەسى” دەگەن جاۋاپتان كەي­ىن, “16 ادامعا 10 بولمە... اپى­راي, عاجاپ ەكەن! بۇل نەتكەن كوممۋ­نيزم”, – دەدى ماعان قاراپ. – نارىق ساياسا­تىنان قالاي تىسقارى جۇرسىڭدەر؟ – دەگەندى قوسىپ قويدى. مەندە ءۇن جوق. ءۇستى-باسى مۇنتاز­داي احاڭ تىق ەتكىزىپ تاڭدايىن ءبىر قاقتى دا, دەنەسىن شيىرشىق اتتىرا قوزعاپ, كابينەتىنە قاراي بەت الدى. تاۋ سىلەۋسىنى سەكىلدى, اياق باسقانى ءبىلىن­بەيدى, ەدەندە ەمەس, اۋادا قالقىپ بارا جاتقانداي. ساعات 10 مەزگىلىندە باس رەداكتو­رىمىز وزىنە شاقىرىپ: – مەن ەرتەڭ, بۇرسۇگىنى جۇمىستا بولماسپىن. سونى ەسكەرتەيىن دەپ وتىر­مىن. ال مىنا ءنومىردىڭ ماتە­ري­ال­­دارى دايىن بولعاندا ماعان ءبىر كور­سەتىپ الارسىڭدار, – دەدى ول كىسى ناق-ناق سويلەپ. – احا-اۋ, بۇل ءنومىردىڭ كوررەك­تۋ­راسى وقىلىپ قويىلعان. كەلەسى ءنو­مىر­دى جوسپارلاپ, سوعان كىرىسىپ جاتىرمىز, – دەدىك ءبىز شاپشاڭداتا سويلەپ. – وندا مەن كەلگەن سوڭ جوسپاردى قايتا ءبىر قاراپ, اقىلداسارمىز, – دەپ باس رەداكتور ورنىنان كوتەرىلدى. بولمەگە كىرە بەرگەنىمدە, تەلەفون شىل­دىرلادى. “قازاق ادەبيەتى” گازە­تىنەن جازۋشى قۋانىش جيەنباەۆ ەكەن: – ماكە, قۇتتى بولسىن! رەدا­ك­تسيا­نىڭ ايى وڭىنان تۋدى. احاڭ ءبارىن ءوزى ىستەيدى. پوشتاعا دەيىن ءوزى اكەلەدى. كور­رەكتۋرانى ءوزى وقيدى, نومىرگە جىبە­رىلەتىن ماتەريالداردى باستان-اياق بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ءوزى قارايدى. قول­دارىڭ ۇزار­دى, باقىتتى ەكەنسىڭدەر, – دەدى ك ۇلىپ. – قوي, قالجىڭىڭ شىعار, – دەدىم مەن دە سۋىقتاۋ ءتىل قاتىپ. – ماكە, شىنايى شىندىعىم. احاڭدى سەنەن گورى قاراۋىندا قىزمەت ىستەگەن مەن جاقسى بىلەمىن عوي. وسىمەن ەكەۋارا ءسوزىمىز اياقتالدى. پاۆلودار قالاسىنان ورتا مەكتەپتى ۇزدىك تامامداعان احات يمانتاي ۇلى كومسومولدىق جولدامامەن ەكى جىل ەكىباستۇزداعى كومىر شاحتاسىندا جۇ­مىس ىستەيدى. جەر استىنداعى قيامەت-قايىم جۇمىس جاس جىگىتتىڭ شىڭدا­لۋى­نا, ونىڭ ءومىردى جان-جاقتى ءبىلىپ-تا­نۋىنا, ادامدارمەن ارالاسىپ, ءوزىنىڭ كۇش-جىگەرىن, وي-ساناسىن قالىپتاس­تى­رۋىنا كومەكتەسەدى. سول كەزدە عوي, احاڭا ءبىر تاجىريبەلى ماماننىڭ: “سا­عان قازىر ۇڭىلە قاراسام, كوز الدىما قاپ-قارا قابىلان ەلەستەيدى. ءجۇرىس-تۇرىسىڭ, قيمىل-قوزعالىسىڭ, شاپ­شاڭ­دىعىڭ, قايسار قايتپاس قايراتىڭ, تۋرا قابىلانعا ۇقسايدى”, دەپ زا­بوي­داعى جۇمىسشىلاردى كۇلدىرگەنى جانە سول جىلدار ىشىندە عوي, احاڭنىڭ “مەن جۇمىسشىمىن” دەگەن تاقىرىپ­تا پوەما جازامىن دەپ اۋرە-سارساڭعا تۇسكەنى. اقىرىندا ءوز جازعانى وزىنە ۇناماي, اقىندىقتان مۇلدەم سىرت اي­نا­لادى. ەكى جىلداي جۇمىسشى-كومىر­شىلىكتەن كەيىن احات قازمۋ-گە كەلىپ, وقۋعا قينالماي كىل بەستىكپەن تۇسەدى. جازۋشى احات جاقسىباەۆتىڭ شى­عار­مالارى جەتپىسىنشى جىلداردان باس­تاپ بيىك بەلەسكە كوتەرىلىپ, وقىرمان سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەنى بەلگىلى. ونىڭ “ەگەس”, “بوگەت” روماندارى جۇ­مىسشى ءومىرىن, ياعني سول كەزدەگى ەڭ وزەك­­تى تاقىرىپتى سۋرەتتەگەن ءساتتى تۋىن­دىلار ەدى. بۇل جونىندە مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتىندە پىكىرلەر جاريالانىپ, بەلدى-بەلدى سىنشىلاردىڭ نازارىنا ىلىك­تى. ءسال كەيىندەۋ “قورعان” رومانى جا­رىق كوردى. ال, “بوزارال” پوۆەسى جا­زۋشىنىڭ ءوز مۇمكىندىگىنىڭ وتە جوعارى ەكەنىن كورسەتەتىن كوركەم تۋىندى بول­دى. بىزگە دەيىن بەس جىلداي “قازاق ادە­بيەتى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن اتقارعان احاڭدى, وعان دەيىن جيىرما جىل “جۇلدىز” جۋرنالىندا جاۋاپتى حاتشى بولعان احاڭدى باسقا-باسقا, ال قالامگەر قاۋىم وتە جاقسى بىلەتىنى اقيقات. تالانتتى جازۋشى ورال­حان ءبو­كەيدەن كەيىن جابىق داۋ­ىسپەن “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنە باس رەداكتورلىق ورىنتاققا وتىرعان احات­تىڭ بەدەلى بيىك ەدى. ءومىردىڭ اششىسى مەن تۇششىسىنان ءدام تاتقان, سانالى ومىرىندە باردى دا, جوقتى دا كورگەن, قانداي نارسەنى دە وي ەلەگىنەن وتكىزىپ بارىپ, قولىنا ۇستاي­تىن قابىلەتتى دە, تالعام يەسى ەكەنىن كوپشىلىك باياعىدا-اق بىلگەن, شىعار­ما­لارىن وقىعان. ونىڭ جازۋشىلىعىمەن قاتارلاس-قا­پ­تالداس جۇرگەن جۋرناليست ماماندىعى دا احاتتى قاتپار-قاتپار مۇزى بار شىڭ­دار مەن قابات-قابات كومىرى مەن تە­مىرى, جەزى بار جەر استىنا دا جەتەك­تەپ تۇسىرگەنى شىندىق. ول – ەكى تىلدە بىردەي جازاتىن تياناقتى ءبىلىمدى, سونىمەن بىرگە قۇداي بەرگەن قابىلەتتى شاشاۋ شىعارماي ەل كادەسى مەن ءوز كادەسىنە پايدالانا بىلەتىن قوس قا­ناتتى ازامات ەكەنىن جالعىز مەن ەمەس, كۇللى وقىرمان قاۋىمنىڭ بىلەتىنىنە سەنىمىم نىق. كەشەگى سوتسياليزم كەزىندە قازاق­ستان جازۋشىلار وداعى كۇركىرەپ, ءدۇر­كىرەپ تۇردى. سول شىعارماشىل شا­ڭى­راقتاعى قايناعان قارا قازان ىشىندە احات جاقسىباەۆ كاسىپوداق كوميتەتىن باس­قارعانىن بىلەمىز. مۇنىڭ ءوزى جۇيكەگە مىقتاپ تيەتىن ايعاي-شۋى مول قوعام­دىق جۇمىس ەدى. احاڭ تالاي جازۋشى اعايىنداردىڭ پاتەرلى بولۋىنا تىكەلەي كومەكتەستى. مىسالى, مارات قابان­باەۆقا جۇگىرىپ ءجۇرىپ, ەكى بولمەلى پاتەر اپەرگەن وسى احاڭ بولاتىن. سول ۋا­قىت­تىڭ قات پروبلەماسى جەڭىل ءماشي­نەگە قول جەتكىزىپ, ونى كەزەكتەگى قا­لام­گەرلەرگە بەرۋدە دە احاڭ بەلسەن­دىلىك تانىتتى. كەشەگى 1994-95-96 جىلدارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى بىردە كەيىن, بىردە ىلگەرى ءجۇرىپ, قالتىلداعان قالتقىداي بولىپ تۇرعان كەزدە دە احات جاقسىباەۆ باسقارعان “قازاق ادەبيە­تى” گازەتىنىڭ ۇجىمى كۇيزەلىسكە ۇشى­راي قويعان جوق. گازەتتىڭ ءار ءنومىرى ءوز ۋاقىتىندا ءماندى دە ماعىنالى, ءارى مازمۇندى شىعىپ تۇردى. كەشەگى سوتسياليزم كەزىندە احاتتىڭ “ەگەس”, “بوگەت” رومانى مەن “بوزارال” پوۆەسى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, بۇكىل كسرو-عا تاراپ, اتى ءماشھۇر جازۋشى ەكەنىن دالەلدەدى. ەندى سول ءماشھۇر احاڭ, گ.حاگتاردىڭ “مارگارەت ارۋ” رومانىن, ر.مەدۆەدەۆتىڭ ء“ستاليننىڭ سەرىكتەرى” كىتابىن, ۆ.استافەۆتىڭ ء“ومىر وتكەل­­دەرى” پوۆەسىن قازاق تىلىندە سايراتقان اۋدارماشى احاڭ, ۇلتتىق قوعامدىق-ساياسي جۋرنال “اقيقاتقا” باستىق بوپ كەلە قالعانى توسىن وقيعا ەمەس ەدى. مارقۇم ورالحان بوكەي بۇل اعامىزدى احات دەپ اتاماي: ء“بىزدىڭ احاڭ”, دە­گە­نىن تالاي رەت قۇلاعىمنىڭ شالعانى بار. ...“قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەرسىڭ”, دەگەندەي, ءۇش كۇن ءوتىپ, ءتورتىنشى كۇنى ەرتەلەتىپ قىزمەتكە كىرىسكەن احات يمانتاي ۇلى توسىن مىنەز كورسەتتى. رەداكتسيا ۇجىمى ءتۇ­گەلگە جۋىق جينالعان باسقوسۋداعى كىرىسپە سوزدەن كەيىن: “بار بولعانى 96 بەت جۋرنالعا باس رەداكتوردىڭ ەكى ورىن­باسارى تىم ارتىق, ءارى ەرسى. سوندىقتان جانبولات اۋپباەۆ – ورىن­باسار, مارات ءماجيتوۆ – جاۋاپ­تى حاتشى­لىققا تاعايىندالادى. سو­سىن اياداي جۋرنالدا 16 ادام نە ىستەي­دى, ايتىڭ­دارشى؟ ءوزى ايىنا ءبىر رەت شىقسا, بۇل دەگەنىمىز كۋرورت ەمەس, قىز­مەت ورنى عوي. كەلەسى ايدان باستاپ, قو­سىمشا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن عا­ريفوللا ەسىموۆ پەن تالاس وماربەكوۆ وزدەرىنىڭ نەگىزگى قىزمەت ورنىنا بارسىن. زەينەتكەر سارباس اقتاەۆ پەن عا­لىم-تاريحشى ەسەنجان قۋاندى­قوۆ­تى الداعى ۋاقىت كورسەتەر. مۇرات كۇ­لىمبەتوۆكە ءبولىم بەرەمىن, ازىرگە وسى, تاعىسىن تاعى دا كورە جاتارمىز”, دەپ ءبىر تىنىستادى. “ماسساعان بەزگەلدەك, وسىندايعا كەز كەلدىك”, دەگەن ماتەل الدىمىزدان شىقتى. سونىمەن جاڭا باس رەداكتور­دىڭ جاڭاشا كوزقا­را­سىمەن ىسكە ك­ى­رىس­تىك. رەتىنە قاراي, بولمەلەر دە قىس­قار­تىلىپ, توپتاسىپ, شوعىرلانا باستادىق. احات يمانتاي ۇلىنىڭ اپتاسىنا ءبىر رەت, كەيدە ەكى اپتادا ءبىر رەت باسقوسۋدا الداعى جوسپار جونىندە, ورىندالعان جۇمىس, نە ىستەپ, نە قويامىز دەگەندەي ءاڭ­­گىمە وتكىزىپ, كەيدە ءسوز تاسقىنىنا بەرىلىپ ۇزاقتاۋ تولعاپ كەتەتىنى بار. ماتە­ريالداردىڭ ءبارىن ءوزى قاراپ, ەلەپ-ەكشەپ, تاقىرىپتارىنا قارشى­عاشا شۇيلىگىپ, ەرىنبەي-جالىقپاي, كەيدە كەشكى ساعات جەتىگە دەيىن وتى­رادى. ءبىز دايىنداعان دۇنيەلەرگە دە كوڭىلىنە جاق­پاسا “مەنىڭ كوزىممەن ءبىر قاراڭىزشى” دەپ قايتارىپ بەرەتىن. ءىشىڭ دۋىلداپ قىزاراسىڭ, بىراق, باس رەداكتورعا, ونىڭ ىشىندە, بالۋان ءارى كۋلتۋريست, بەس ادامعا جالعىز ءوزى قار­سى تۇراتىن, كۇرەستىڭ نەشە ءبىر ءتاسىلىن بىلەتىن احاتقا باس كوتەرۋ قايدا؟ ايدىڭ ءجۇزى وتپەي احاڭ جۋرنالعا بىرنەشە جاڭالىق ەنگىزەدى. ءبىرىنشى, بەل­­­­­گىلى سۋرەتشى-گرافيككە جۋرنالدىڭ ءىشى-سىرتىن جاڭاشا قالىپقا (ستان­دارت­قا) كومپيۋتەر ارقىلى ءتۇسىرىپ, اسىرەسە, مۇقاباسى ەرەكشەلەندى. ەكىنشى, ماتە­ريالدار جۇيە-جۇيەگە ءبولىنىپ, ءار ءنومىر جاقسىلاپ سارالاندى. مىسالى, ءبىر نومىردە ساياسات كوبىرەك بەرىلسە, كەلەسى ءنو­مىردە ەكونوميكا نەمەسە تا­ريح-مۇ­راعات ماتەريالدارى جاريا­لان­دى. “قوعامدىق باسىلىم بولعان­دىق­تان, قوعامداعى وزگەرىس-جاڭا­لىق­تاردى قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتى­رۋىمىز ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز”, دەي­تىن احاڭ ءوزى باس بولىپ جوسپار جا­ساي­تىنى جانە بار. ۇشىنشىدەن, جۋر­نال­داعى ماتە­ري­ال­دار­دىڭ ءارى ساۋاتتى, ءارى قاتەسىز شى­عۋىنا كۇش سالىندى. گرامماتيكانى وتە جاقسى بىلەتىن ول – ءۇتىر, سىزىقشا, نۇك­تەلى ءۇتىر, قوس نۇكتە, جالعاۋ, جۇر­ناق­تاردى (جانبولاتتان باسقامىزعا, ويتكەنى, جانبولات ول جاعىنان مىقتى ەكەن) ايتەۋىر, گرام­ما­تيكالىق ەرەجە-ەملەنى بىزگە ۇيرەتتى. ءسويتىپ, ساۋاتى­مىز اشىلىپ قالدى. تورتىنشىدەن, ءبىز­گە دە تىنىم بەرمەي, ءوزى دە تىنىم كور­مەي, رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىن ۇدايى ىزدەنىسكە جەتەلەپ, جەتەكتەپ وتىردى. مەنىڭ ءبىر تاڭعالعانىم, احات يمانتاي­ ۇلىنىڭ الەم حالىقتارى تا­ريحىن وتە تەرەڭ بىلەتىنى. دۇنيە­ ءجۇ­زىندە نەشە ۇلت, نەشە ۇلىس بارىن, ولاردىڭ تەگى قايدان شىققانىن, جەر كولەمى, حالقىنىڭ سانى, كوسەمدەرى كىمدەر, ولار كىمگە يەك سۇيەپ, تابى­نا­دى, ولاردىڭ ءتىلى, ءدىنى مەن ءدىلى كو­كى­رە­گىندە سايراپ تۇر. ال ورىس كنيازدارى مەن پاتشا­لارى, قازاق حان­دارى مەن بيلەرى تۋرالى مەن ەستىمەگەن دەرەكتەر ايتقاندا, ءوز ءورىسىمنىڭ قىس­قالىعىنا ۇيالعاننان باسىم اينالىپ, قۇلاعىم شۋىلدايدى. كەيدە ماعان مىناداي وي كەلەتىن. وسى احاڭا “پروفەسسور” دەگەن قۇر­مەت­تى اتاقتى بەرە سالىپ, ۋنيۆەرسيتەتكە ۇستازدىققا قىزمەتكە السا, شاكىرت-ستۋدەنتتەردىڭ مەرەيى ءبىر قانار ەدى-اۋ, شىركىن! مەن بىلەتىن احاڭنىڭ ماتە­ماتيكا, فيزيكا, حيميا عىلىمىنان دا بىلىگى وتە جوعارى... ءسويتىپ, “اقيقات” جۋرنالى وزگەشە مازمۇن, وزگەشە تىنىسپەن شىعا باس­تادى. باسىلىمنىڭ ازاماتتىق جانە تاريحي-تانىمدىلىعى ەرەكشەلەنە قو­عامدىق مانگە يە بولىپ, ساياسي سيپاتى كەڭ ايماقتى قامتىپ, ءورىسىن سەرپىلتە ءتۇستى. وقىرماندارمەن ارا-قا­تىنا­سىمىز بۇرىنعىدان دا جاقسار­عانىن بايقادىق. بىراق, پەندەمىز عوي, احات يمانتاي ۇلىنىڭ كەيدە “وسى جۋرنال­دى ءۇش قىزمەتكەر دە شىعارا الادى, ال ءبىزدىڭ سانىمىز كوپ” دەپ شەگەلەپ ايتۋى باسقانى قايدام, وزىمە ۇناماي تىستەنىپ قالاتىنمىن. “وسى ۇجىمدى ءوز قارجىسىمەن اسىراپ وتىرعانداي, مۇنىسى نەسى, مەملەكەتتىڭ قاراجاتىن قىزعانا ما؟” دەگەن وي مەنى تورلاپ تاستايتىن. باياعىدا ءبىر قويشى ۇيىندە شاي ءىشىپ وتىرىپ: “ويباي, قا­تىن, ەندى ويلاسام, ول قاسقىر ەكەن عوي”, – دەپ اتىنا ءمىنىپ تۇرا شاۋىپتى دەگەندەي, ەندى وي تارازىسىنان وتكىز­سەم, احاڭ­دىكى دۇرىس ەكەن. نارىق سايا­ساتى بىزگە باردىڭ ءوزىن باعامداۋعا, وزىڭدەگى ءمۇم­كىندىكتى مەيلىنشە پاي­دالانۋعا, بۇگىن­گىنى ەرتەڭ, ەرتەڭدى ءبۇر­­سۇگىنى دەمەۋگە, جالپاقشەشەيلىكتەن مۇلدەم ارىلۋعا, ءار ساعاتىڭدى ءمول­شەر­لەپ, ءار ءىسىڭدى ۋاقتىلى پايىم­داۋ­عا ۇيرەتە باستادى عوي. احات جاقسى­باەۆتىڭ ءىش قىزعا­نى­شى جوق, ادامعا دا, قوعامعا دا بولسىن دەيتىن سۇتتەن اق, سۋدان تازا ازامات ەكە­نىن كوپ كە­شىك­­پەي ۇقتىم. ۇقتىم دا وسى ءبىر تاس ءتۇيىن, ەكى سويلەمەيتىن, قىز­مەتىنە اسا بەرىك, جاقسىنى دا, جا­ماندى دا ءدال ۋاقىتىندا اجىراتا ءبى­لە­تىن, جاۋىنا قاتال, دوسىنا ادال ات­پال ازاماتتى شىن پەيىلمەن جاقسى كوردىم. احات يمانتاي ۇلى باس رەداكتور بولعان جىلداردا ۇجىم ەجەلدەگىدەي ء“بىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شى­ع­ار­دى” دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اركىم ءوز ىسىنە جاۋاپ بەردى. بوس ءسوز, سىبىر-كۇبىر بولعان ەمەس. جۋرنالعا كە­لەسى جىلعا جازىلۋ كەزىندە, شىنىم­دى ايتسام, باس رەداكتوردىڭ بەدەلىن پايدالانىپ, ونى العا سالدىق. 1999 جىلى ءبىر عانا الماتى وبلىسىنان ءبىر مىڭعا جۋىق وقىرمان جۋرنالعا جا­زىل­سا, ول – احاڭنىڭ بەدەلى ەدى. ۇجىم بولعان سوڭ, ونىڭ ۇستىنە رەس­پۋبليكالىق باسىلىمدى شىعارىپ وتىر­عان سوڭ باس رەداكتوردىڭ ماتە­ريال­عا اسا قاتال تالاپپەن قاراۋى – ءومىر زاڭى. ويتكەنى, ونىڭ ارتىندا مىڭ­­داعان وقىر­مان, الدا سارابدال حا­لىق تۇر. تالاي ما­تەريالدار قايتا قا­رالىپ, ءبىر جازعاندى ەكى جازۋ بولماي قالعان جوق. اسىرەسە, ەكونوميكا ءبو­لىمى, قوعام, ساياسات ءبولىم­دەرىنىڭ ما­تە­ريالدارى كەي كەزدە وسىنداي جايعا كەزىگىپ قالىپ وتىردى. 1998 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا استا­نا­نىڭ تۇساۋكەسەرىنە قوماقتى ماتە­ريال جازۋعا رەداكتسيا مەنى جۇمسادى. ءبىر جەتىدەي بولىپ كولەمى 25 بەتتەي ماتە­ريال جازىپ ۇسىندىم. احاڭ ري­زا­شى­لىق كەيىپ تا­نىت­ىپ, ول سول جىل­دىڭ 5-ءشى ءنو­­­مىرىندە جارىق كوردى. رە­داك­تسيادا – سار­باس اق­تاەۆ, مۇرات كۇ­لىم­بەتوۆ, نۇرا­قىم رايحان, قى­دىرالى قويتاي, باتىق ءماجيت ۇلى سەكىل­دى تاجىريبەلى جۋرنا­ليس­تەر جۇمىس جا­سا­دى. ال تاريح عىلى­مدارىنىڭ كاندي­داتى ەسەن­جان قۋان­دى­قوۆتىڭ مامان­دىعى جۋر­­ناليست بول­ماسا دا قالامى جۇيرىك ەدى. 1998 جىلعى ناۋرىزدا جانبولات اۋپباەۆ استاناعا جۇمىسقا اۋىسىپ, مەن باس رەداكتوردىڭ ور­ىن­­باسار­لى­عىنا تاعايىندالدىم. جاۋ­اپتى حاتشى­لىققا باس رەداكتور قى­دىرالى قوي­تاي­ ۇلىن ماقۇل كوردى. احات يمانتاي ۇلىمەن قويان-قولتىق قىزمەت ىستەۋ ءارى وڭاي, ءارى قيىنداۋ. وڭاي دەيتىنىم, جوسپارعا ءوزى باسشى­لىق ەتەدى, نومىرگە باراتىن ماتەريال­داردىڭ ءبارىن شاعىن حابارعا دەيىن ءوزى قارايدى. زاپاستا ماتەريالدار جەتكى­لىكتى, ونى ءوزى اپتا سايىن قاراپ, قادا­عالاپ وتىرادى. قولى اشىق, مەيرام-مەرەكەلەردە قالتاسىنان سۋىرىپ تەڭگە تاستايدى دا دەرەۋ ۇيىمداستىرادى. ءبىر بوتەلكە قىزىل شاراپتى ۇستەل باسىندا وتىرعاندارعا جەتكىزەدى. ال, اق اراقپەن جانى قاس. “احا-اۋ, ءبىر بوتەلكە شاراپ كۇللى رەداكتسيا ۇجىمىنا نە بولادى” دەسەڭ, ء“سىمىرىپ ءىشۋ مۇرات ەمەس, ءدامىن الىپ قانا وتىرۋ كەرەك”, دەيدى. شا­راپتى ءوزى قۇيادى. ال قيىنداۋى قاتال ءتارتىپتى جانى سۇيەدى. كەي-كەيدە ءنو­مىرگە “توسىننان كەلگەن” ماقالانى تىعىپ جىبەرەيىن دەسەڭ, “قويا تۇرىڭىز, اۋەلى جوسپارعا كىرگىزەيىك, سوسىن ول بىزگە قاجەت پە, جوق پا, تالقىلايىق, ودان كەيىن مەن وقىپ شىعايىن, ءسۇي­تەي­ىك” دەپ باقىرايا قالادى. ء“ا, ءنومىر­دە ورىن بولسا, ءوزىڭ دۇرىستاپ وقى دا, سالىپ جىبەرسەيشى” دەپ ءبىر ايتپايدى. سوسىن ءبىر تاپسىرما بەرسە. “تاك, ور­ىن­داپ, جا­زىپ تاستادىڭ با؟” دەپ كۇ­نارا سۇراپ مە­زى ەتەدى. تەز ورىنداما­ساڭ, بەتى بۇلك ەت­پەي كەلەسى نومىرگە قالدىرا سالادى. ء“الى ۋاقىت بار عوي, اسىقپاي-ۇسىكپەي, وي­لانىپ جاز”, دەپ قاراۋىنداعى قىز­مەت­كەرگە جىلىلىق تانىتپايدى. “جۋر­نا­ليست تەز جازۋى كەرەك” دەپ شالقايادى. احاڭ رەداكتسيانىڭ قات-قابات جۇ­مىسىمەن قاتار, اتاقتى پارتيزان, ۇل­تىمىزدىڭ ماقتانىشى, حالىق قاھار­مانى قاسىم قايسەنوۆ جونىندە رو­مان-ەسسە جازىپ, ونىڭ ەكى-ءۇش تاراۋ­ىن “اقيقاتتا” جاريالاپ ەدى, وقىرمان جىلى قابىلدادى. كەيىن بۇل شىعارما “قايتپاس قايسار” دەگەن اتپەن كىتاپ بوپ شىقتى. كىتاپ ءبىر عانا قاسىم قايسەنوۆ تۋرالى ەمەس, ۇلى وتان سو­عى­سىنداعى مايدانگەر­­لەردىڭ اسقان ەرلىگىن سيپاتتايتىن تولىمدى شىعار­ما. مەن ءۇش ءجۇز بەت رومان-ەسسەنى ءبىر كۇن, ءبىر تۇندە وقىپ شىعىپ كوكىرە­گىمدى كەرنەگەن شىنايى العىسىمدى اۆتورعا سىي رەتىندە تارتۋ ەتتىم. ءويت­كەنى, بۇعان دەيىنگى مەن بىلەتىن قاسىم قايسەنوۆ باسقا دا, شىعارماداعى قا­سىم قايسەنوۆ باسقا, ياعني, مۇلدەم ءبو­لەك. بولەك دەيتىنىم, پارتيزان قازاق­تىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوزى قاعازعا تۇسىرمەگەن ادام جۇرەگى شىمىرلايتىن سوعىستاعى كورىنىستەردى اۆتور كەيىپ­كەر­گە ناقتى دا توسىن سۇراق قويۋ ارقىلى ەرىكسىز سويلەتىپ, ءسوزدى ەرىكسىز ج ۇلىپ الىپ وتىرعان سەكىلدى كورىنەدى ماعان. قۇداي-اۋ, ساقتاي گور, تالاي رەت اجال اتتى تاجالدىڭ اۋزىنا ءتۇسىپ بارىپ, شاينالماي ءتىرى قالعان پارتيزان اعامىزدىڭ جان كۇيزەلىسىن جازۋشى قالاي سويلەتە بىلگەنىنە تاڭىم بار. “قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى”, “ولمەگەنگە ءولى بالىق جولى­عادى”, “اجال ادامدى ىزدەمەيدى, ادام اجالدى ىزدەپ بارادى”, دەگەن ماقال-ماتەلدەردىڭ توبىعىنان قان كەشىپ جۇرگەن قاسىم اعاعا قاتىسى جوق سەكىل­دى. قاسىم اعا بىلاي دەيدى: “بۇل 1942 جىلى بولعان وقيعا ەدى. سول جولى جا­نىمنىڭ قىسىلعانى سونداي, جاۋدىڭ قولىنا تىرىدەي تۇسكەنشە ءوزىم­دى-ءوزىم اتىپ تاستاۋعا از-اق قال­دىم. “مىنە, قا­زىر ولەمىن”, دەپ پيستولەتىمدى شەكە­مە تىرەپ, اقىرعى وعىمدى وزىمە جۇم­ساماق بولدىم. باسقا امالىم قالمادى. الدىمدا دا, ارتىمدا دا – جاۋ. مەن جالعىزبىن, ەندى مەنى ءولىم كۇتىپ تۇر...” بۇل كىتاپتا اجال الدىن­داعى پارتيزان قايسەنوۆ پەن جازۋشى قايسەنوۆ بەت­پە-بەت كەلىپ, ءبىر-بىرىمەن ەگەسىپ, ءبىر-بىرىمەن ءسۇحبات, قۇرىپ وتىرعانداي اسەر­دە بولاسىڭ. شىعار­ماداعى وربىگەن وقيعا شىپ-شىمىر, وقۋشىنىڭ بەلىن بوساتپايدى, كوزىن شارشاتپايدى, كەيىپكەر – اۆتوردىڭ اراسىنداعى اڭگىمە ۇزىك-سوزىق, ءبىرىنىڭ اياعى, ءبىرىنىڭ باسى ەمەس, ءبىر كورگەنگە كوگەندەلىپ, ءومىر جەلىسىن قۇراستىرادى. بۇل كىتاپ­تىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا بەرەتىن تاريحي-تاعىلىمى مول. وسى رومان-ەسسەنى باتىر اعامىز, مارقۇم قاسىم قايسە­نوۆ­كە كوزى تىرىسىندە سوزبەن سوم­دالعان ەسكەرتكىش دەۋگە ابدەن بولادى. احات يمانتاي ۇلى جۋرناليستىك جولىن قاسيەتتى شاڭىراق “لەنينشىل جاس” گازەتىنەن باستاعان. جاستار باسى­لىمى احاڭدى شىڭداپ شىنىقتىردى, تالاي-تالاي ءىسساپاردا بولىپ, تاجىريبە جيناقتاپ بارىپ, “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنە ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىنە اۋىستى. وتىز جىل بويىنا قازاقستان جازۋ­شى­لار ۇيىندە “جۇلدىز” جۋرنالى, “قا­زاق ادەبيەتى” باسىلىمىندا قىز­مەت ىستەگەنى كوپشىلىككە ايان. 2006 جى­لى ء“بىلىم” باسپاسىنان جارىق كورگەن “جانى جايساڭ جاقسىلار” اتتى كىتابى ءوزى ساپارلاس, قاناتتاس بولعان اكا­دە­ميك-جازۋشى, قازاق-كەڭەس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءسابيت مۇقانوۆ, جازۋشىلار – عابيدەن مۇستافين, قاسىم قاي­سە­نوۆ, ءانۋار ءالىمجانوۆ, بەكەجان ءتى­لە­گەنوۆ, ورالحان بوكەەۆ, سونىمەن قا­تار, اكادەميك الكەي مارعۇلان, حالىق سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆ جونىندەگى وي-تولعامدارى, قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆپەن بىرگە فرانتسياعا ساپارى تۋرالى ماتەريالى قىزىقتى وقىلادى. وسى كىتاپتاعى “سابەڭمەن بولعان سول ءبىر كەز” جازباسى اسا تارتىمدى. ول ۇلى جازۋشى جونىندە: “سابەڭدى قانشا تىقپالاساڭ دا ءبىر قالىپقا, ءبىر ارناعا سىيعىزا المايسىڭ. شىنداپ قاراساق, جۇرتتان اسقان جازۋشىلىعى بار, تىنىمسىز كۇرەسكەرلىگى, قايسار قاي­­رات­كەرلىگى بار, تىندىرعان ىستەرى, جو­مارت كوڭىل, كەڭ مىنەزى بار – وسىنىڭ ءبارى سان-سالا, سان تاراۋعا جەتەلەيدى”, دەيدى. كوڭىلگە قونىمدى, جۇرەكتەن-جۇرەككە جەتەتىن ءسوز ەكەنىن مويىن­داي­سىڭ. جالپى العاندا, احات يمانتاي­ ۇلى نە جازسا دا وقىرماندى سەندىرىپ, يلاندىرىپ, شىنايى شىندىقتىڭ ءوزىن نۇرلاندىرىپ جازاتىنى, باسقانى قايدام, ءوزىمدى ءتانتى ەتەدى. مەن احاتپەن سىرلاس, مۇڭداس بول­دىم, ونىڭ ىشكى-سىرتقى وي-ورىمدەرىن جەتىك بايقايمىن, وتباسىمەن ارالاس-قۇرالاس بولدىم دەپ ايتا المايمىن. بىراق وي-ءورىسى كەڭ, ازاماتتىعى دا, بول­مىس-ءبىتىمى, ادامگەرشىلىگى دە جو­عارى, ۇلت جاناشىرى, ەڭبەكقورلىعى, وزىنەن وزگەنى بيىك قويا بىلەتىن مارتتىگى مەنى قاتتى قىزىقتىرعانى راس. اقان سەرى قورامسا ۇلىنىڭ: ...ناركەسكەن قايىرىلمايتىن قىلىش بولسا, مىنەزى, اقىل, ونەرى, دۇرىس بولسا... اقىلدى, سابىرلى ەر دەپ سونى ايتامىز, ەتكەنى بەرەكەلى جۇمىس بولسا, – دەپ تولعانعانى وسىنداي ازامات­تارعا ارنالسا كەرەك. ...احاڭ “يسا اقىن” اتتى رومان جا­زۋ­عا كىرىسىپ, كولەمى 500 بەتتەي ءبىرىنشى كى­تابىن اياقتاپ, ونىڭ 250 بەتتەيى “جۇل­دىز” جۋرنالىنىڭ 6-7 سانىندا جا­رىق كورمەكشى. اتاقتى ونەر يەسى ءجو­نىندەگى بۇل دۇنيە اقىن ءومىرىن تو­لىق­تاي قامتيتىن سىڭايلى. ءبىز جا­زۋ­شىنى قوماقتى شىعارماسىمەن قۇت­­تىق­­تاپ, تابىس ءارى ساتتىلىك تىلەيمىز! مارات ءماجيتوۆ, جازۋشى.