ۇكىمەت “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” اپتالىق قوسىمشاسى

ءوندىرىستىك ورلەۋ ءورىسى يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىعىنىڭ قاناتقاقتى جىلى قارقىندى باستالدى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ تاريحىنىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا بەتى اشىلدى. 2010 جىل ەلىمىزدى يندۋستريا­لاندىرۋدىڭ شىن مانىندەگى بەتبۇرىس كەزەڭىنە اينالدى. وتكەن ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا الەم تانىعان رەفورماتور, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بالاماسىز باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق- يننو­ۆاتسيالىق دامۋ بەسجىلدىعى باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جالپى قۇنى 381 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 72 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. جىل اياعىنا دەيىن تاعى 72 جوبا ومىرگە جولداما الادى. ويلاپ قاراڭىزشى, ءبىر جىلدا 144 زاماناۋي ىرگەلى ءوندىرىس وشاعى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 20000 تۇراقتى جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ەل تاريحىندا مۇنداي ورلەۋ ءداۋىرى ىلگەرى-كەيىنگى زامانداردا بولىپ پا ەدى؟! قازاقستاندىقتار يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىعىنىڭ العاشقى جىلىندا ەكپىندى باستاۋ العان بۇل تاريحي وقيعالاردىڭ ماڭى­زىن ءالى دە جەتە سەزىنىپ, تولىق تۇسىنە قويعان جوق. جىلدار بويى شيكىزاتتان باسقا شەگە دە شىعارىپ كورمەگەن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جۇزدەگەن ءىرى ونەركاسىپ ورتالىعىمەن تولىعاتىندىعى اقيقاتتان گورى اڭىزعا جاقىنداۋ قۇبىلىس سياقتى. كەشەگى كەڭەس داۋىرىندەگى اتاقتى يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىقتارىندا دا مۇنداي ورلەۋ قۇبى­لىسى بولىپ كورگەن ەمەس. بىراق ورىندالعان ءىس –بۇلجىمايتىن قۇدىرەت! كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن “قۋاتتى قازاقستاندى بىرىگىپ قۇرامىز!” اتتى جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر شەڭبەرىندە ىسكە قوسىلعان ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالار سونىڭ ايقىن دالەلى. جوبا بولعاندا قانداي! ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ومىرگە كەلگەن 72 نىساننىڭ 68-ءى زامان تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن تۇبەگەيلى جاڭا ءوندىرىس وشاقتارى. اتاپ ايتقاندا, باۋتينا تەڭىز ايلاعىنداعى جاڭادان بوي كوتەرگەن كەمە جوندەۋ زاۋىتىن الايىق. قازاقستاندا تۇڭعىش رەت كەمەلەرگە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن اتقاراتىن ءىرى دە ىرگەلى بازا قۇرىلدى. بۇل زاۋىت كاسپي تەڭىزى باسسەينىندەگى مەملەكەتتەردىڭ ەشقايسىسىندا جوق كەمە كوتەرۋ قوندىرعىلارىمەن جابدىق­تالعان. “زيكستو” كومپانياسىنىڭ جاڭادان ىسكە قوسىلعان ۆاگون جاساۋ زاۋىتى ءونىم شىعا­رۋدىڭ بارلىق تسيكلدەرىن جۇزەگە اسىرادى. تۇتاس بولات قۇيمالاردان ۆاگونداردىڭ قابىر­عاسى, ولار قوندىرىلاتىن نەگىزگى تۇعىرى جاسالىپ, بەلگى بەرۋ جانە تەجەگىش تەتىكتەرىنە دەيىن ورناتىلادى. زاۋىت ءوز ءونىمىن شىعارۋ بارىسىندا سىرتتان ەشقانداي قوسالقى ءبول­شەكتەر الۋعا تاۋەلدى ەمەس. 2015 جىلى زاۋىت­تىڭ قۋاتى جىلىنا 1500 جوعارى ساپالى ۆاگوندار شىعارۋ مەجەسىنە جەتپەك. قازىر مۇندا 400-دەن استام ادام تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتىلعان. ءسۇت ونىمدەرىن تەرەڭدەتە وڭدەيتىن Danone Berkut زاۋىتى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ سالاسىنداعى وزىق تەحنولوگيالىق ءوندىرىس ورتالىعى بولىپ تابىلادى. مۇندا جىلىنا 12000 توننا ءسۇت تەرەڭدەتىلگەن تەحنولوگيا بويىنشا قايتا وڭدەۋدەن وتكىزىلەدى. زاۋىتتان شىعارىلاتىن ونىمدەر حالىقارالىق ستاندارتتارعا لايىقتالىنعان. “قازاقستاندىق جىلىجايلار تەحنولوگياسى” شەڭبەرىندە اقمولا وبلىسىندا ىسكە قوسىلعان نىساندار تولىق كومپيۋتەرلەندىرگەن ادىسپەن جۇمىس ىستەيدى. ال الماتىدا بوي كوتەرگەن فارماتسەۆ­تيكا ءوندىرىسىنىڭ تەحنولوگيالىق قارۋلانۋى جاعىنان ورتالىق ازيادا بالاماسى جوق. مەتاللۋرگيا سالاسىندا ەلىمىزدە بيىلعى جىلى جالپى قۇنى 300 ملرد.تەڭگەدەن اساتىن نىساندار بوي كوتەرمەك. ولاردىڭ قاتارىندا پاۆلودار ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى, بولات رادياتورلار مەن اليۋميني يلەكتەرى ءوندىرىسى سياقتى الىپتار بار. ەسكە سالا كەتسەك, 2007 جىلى قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتىندا جىلىنا 62,5 مىڭ تون­نا اليۋميني شىعاراتىن ءبىرىنشى وندىرىستىك كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلگەن بولاتىن. ال 2008 جىلدىڭ تامىز ايىندا قۋاتى جىلىنا 125 مىڭ توننا اليۋميني شىعارۋعا نەگىزدەلگەن زاۋىتتىڭ ءبىرىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلسا, ءۇستىمىز­دەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا تاعى دا 125 مىڭ توننا اليۋميني شىعاراتىن زاۋىتتىڭ ەكىنشى كەزەگى پايدالانۋعا بەرىلدى. ءسويتىپ, قازىر بۇل ءوندىرىس ورتالىعى جىلىنا 250 مىڭ توننا جوعارى ساپالى اليۋميني شىعاراتىن دارەجەگە جەتتى. سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىندە مەتاللۋرگيا سالاسىن شيكىزات شىعارۋدان مەتالل ونىمدەرىن وندىرەتىن ونەركاسىپتىك نە­گىزگە اۋىستىرۋ جولىندا تۇبەگەيلى بەتبۇرىستار جاسالىپ, كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. مىنە, وسى كوكەيكەستى ماقسات اياسىندا “سسكوب” اكتسيونەرلىك قوعامى مەتالل پروكاتى زاۋىتىن ىسكە قوستى. مەتالل پروكاتى ءوندىرىسىنىڭ قۋاتى جىلىنا 75 مىڭ توننا ءونىم شىعارۋعا نەگىزدەلگەن. بۇرىن “سسكوب” اكتسيونەرلىك قوعامى جىل سايىن رەسەيدەن 100 مىڭ تونناعا دەيىن مەتالل پروكاتىن ساتىپ الىپ, قىرۋار قارجى شىعىنداپ كەلسە, ەندىگى جاعداي تۇبىرىمەن وزگەردى. يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىعى اياسىندا اتقارىلعان شارالار ارقاسىندا سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى كەن بايىتۋ كاسىپورىنىنان مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىس ورتالىعىنا اينالدى. كەز كەلگەن نارسەنىڭ قۇندىلىعىنا سالىس­تىر­مالى تۇردە كوز جەتكىزۋ تاجىريبەدە سىنال­عان تۇجىرىم. بيىلعا بەلگىلەنگەن يندۋستريا­لىق جوبالاردىڭ ارتىقشىلىقتارىن اڭعارۋ ءۇشىن الىسقا بارماي-اق, وتكەن جىلدىڭ جەتىس­تىكتەرىمەن سالىستىرىپ كورەيىك. ماسەلەن, 2009 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن 180 نىسان­نىڭ 69-ىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا 1 ملن. اقش دوللارىنا جەتپەيتىن ەدى. ال 2010 جىلى ىسكە قوسىلاتىن 144 جوبانىڭ ارقايسىسىنا 1 ملن. دوللاردان ارتىق ينۆەستيتسيا قۇيىلىپ وتىر. ەلباسىنىڭ بالاماسىز باستاماسىمەن قولعا الىنعان 2020 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جوسپارىن جۇيەلى تۇردە ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن ۇلكەن مولشەردە ينۆەس­تيتسيا تارتىلۋى قاجەت. جاھاندىق قارجى داعدارىسىنان كەيىن حالىقارالىق كاپيتال رىنوگىنداعى قارجىلىق رەسۋرستاردى الۋعا شەكتەۋ قويىلىپ, الەمدە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارعا دەگەن كۇرەس كۇشەيە ءتۇستى. الداعى ۋاقىتتا قازاقستانعا كەلەتىن تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تاسقىنىن تولاستاتپاۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىر­ما­سىمەن ينۆەستيتسيا تارتۋ شارالارىنا مەم­لەكەت تاراپىنان ناقتى قولداۋ كورسەتۋ شارا­لارى بەلگىلەندى. بۇل رەتتە مەملەكەت تاراپى­نان ينۆەستيتسيا تارتۋعا فيسكالدىق, قارجىلىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق كومەك كورسەتىلەتىن بولدى. “ينۆەستيتسيا تۋرالى” زاڭعا سايكەس قولدانىلىپ كەلگەن ينۆەستيتسيالىق پرەفە­رەنتسيالار ساقتالادى جانە ودان ءارى كەڭەي­تىلەدى. سونىمەن بىرگە, ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاردا, كەيبىر جەكەلەگەن ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەر بويىنشا سالىق جەڭىلدىكتەرى ساقتا­لادى. قازاقستاندىق تاۋارلارعا باسىمدىق بەرۋ جونىندەگى كوميسسيا ارقىلى كەيبىر شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تومەنگى دەڭگەيدە كەپىلدىك بەرىلەتىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس جانە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ تاپسىرىستارى بەرىلەتىن بولادى. سونداي-اق “بيزنەستىڭ جول كارتاسى- 2020” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا پايىزدىق ستاۆكالاردى سۋبسي­ديالاۋ, نەسيەلەرگە ءىشنارا كەپىلدىك بەرۋ سياقتى وڭىرلىك جەڭىلدىكتەر جاسالادى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا سايكەس ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋشى وتاندىق ينۆەستورلارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىلەدى. بۇل رەتتە تاۋار ەكسپورت­تاۋشى وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ 50 پايىزعا دەيىنگى شىعىندارىنا مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىك بەرۋ كومەگى قاراستىرىلعان. بيىلعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بولاتىن جاڭا بيزنەس باستامالاردى قولداۋعا 11,2 ملرد. تەڭگە, كاسىپكەرلىك سالانى ساۋىقتىرۋعا 16 ملرد. تەڭگە, ەكسپورتقا ءونىم شىعاراتىن ءوندىرىستى قولداۋعا 2,8 ملرد. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. مىنە, يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىعىنىڭ العاشقى جىلىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالارعا مەملەكەت تاراپىنان وسىنداي سەنىمدى قولداۋ كورسەتىلگەندىگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. سوندىقتان دا بيىلعى جىلى ىسكە قوسىلاتىن ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى 144 نىساننىڭ بارلىعى دا قا­جەتتى قارجىلىق رەسۋرستارمەن تولىق قامتاما­سىز ەتىلگەن. سونىمەن بىرگە, بۇل جوبالاردىڭ بارلىعى بۇرىنعى جىلداردا ىسكە قوسىلعان نىساندارعا قاراعاندا, ءارى ساپالى, ءارى اۋقىمدى جانە ينۆەستيتسيا قۇيۋعا تارتىمدى. ءيا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا باسشىلىعى مەن ەكونوميكالىق بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ءوندىرىستى ورلەۋ ورىسىنە نىق قادام باستى. يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىعىنىڭ العاشقى جىلىندا ومىرگە جولداما الاتىن بۇل ماڭىزدى وندىرىستىك نىساندار ۇلى بەتبۇرىس كوشىنىڭ باستاۋى عانا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بەلگىلەنگەن قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جالپى قۇنى 7,26 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 237 ءىرى ينۆەستي­تسيالىق جوبالاردان تۇرادى. بۇل جوبالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ بارىسىندا ەلىمىزدە 240 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلىنگەن. اتاپ ايتقاندا, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ قۇرىلىسىن سالۋ بارىسىندا 150 مىڭ ۋاقىتشا جۇمىس ورنى اشىلسا, جوبالار تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەي باستاعان كەزدە 90 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتىلماق. جوعارىدا ايتىلعان جوبالاردان باسقا 2010 جىلى تاعى دا 47 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ قۇرىلىسى باستالادى. ەلىمىزدى يندۋستريالان­دىرۋ بەسجىلدىعىنىڭ شەڭبەرىندە كولىك ين­فراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماقساتىنداعى عاسىر جوبالارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاعاندىعىن دا اتاپ كورسەتۋىمىز كەرەك. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىمەن قايتا جاڭعىراتىن “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” حالىقارالىق ترانزيتتىك كولىك ءدالىزى ەل ەكونوميكاسىن جاڭا بەلەسكە كوتەرەتىن كۇرەتامىر بولماق. سول سياقتى قۇرىلىسى باستالعان “جەتىگەن – قورعاس” جانە “وزەن – تۇركىمەنستان مەملە­كەتتىك شەكاراسى” تەمىر جول توراپتارى ەلى­مىزدىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىنداعى ستراتە­گيالىق قۋاتىن ەسەلەيتىن عاسىر قۇرىلىستارى ەكەندىگى اقيقات. قازىردىڭ وزىندە وسى قۇرىلىس نىساندارىندا 12 مىڭنان استام قازاقستاندىق جۇمىسپەن قامتىلعان. جالپى العاندا, يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىعىنىڭ العاشقى جىلىندا باستاۋ الاتىن يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق جوبالاردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جۇمىستارىنا ەلىمىز بويىنشا 110 مىڭنان استام ادام جۇمىسقا تارتىلماق. ءيا, 2010 جىل ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق- يننوۆاتسيالىق دامۋ بەسجىلدىعىنىڭ العاشقى قاناتقاقتى كەزەڭى بولىپ تابىلادى. ومىرشەڭ ماقساتتاردى ورىنداۋ جولىنداعى وسى بەتاشار جىل شىن مانىندەگى وندىرىستىك ورلەۋمەن باس­تالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپ­سىر­ماسىمەن ەل ۇكىمەتى جاساعان “يندۋستريا­لاندىرۋ كارتاسىنا” ەنگىزىلگەن يندۋستريالىق ءىرى جوبالاردان رەسپۋبليكامىزدىڭ بىردە-ءبىر ءوڭىرى سىرت قالماعان. بۇل – ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىر­لە­رىندە بەسجىلدىق بارىسىندا ىرگەلى ەكونوميكالىق تابىستارعا قول جەتكىزىلەدى دەگەن ءسوز. ەلباسىنىڭ بالاماسىز باستاما­سىمەن باستاۋ العان 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ بەسجىل­دىقتارى – ەلىمىزدىڭ ءححى عاسىرداعى ورلەۋ بيىگىن انىقتايتىن تۇعىرلى بەلەس. جۇك اۋىرىن ارقالاعان قارا نار ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداعان كەزەكتى جولداۋىندا ەرەكشە باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ كورسەتىلگەن “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسىنىڭ رەسپۋبليكا جۇرت­شىلىعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى دا قاجەتتى وسى مەكەمەلەر قۇرىلىسىنىڭ وزگەشە سەرپىن الىپ, جاڭا قارقىنمەن بوي كوتەرە باستاۋىنا تۇرتكى بولعانى راس. سوناۋ كەڭەس وكىمەتىنىڭ داۋىرلەپ تۇر­عان شاعىندا سالىنعان مەكتەپ, اۋرۋحانا عيماراتتارىنىڭ كوپشىلىگى ابدەن ەسكىرىپ, پايدالانۋعا جارامسىز بولا باستاعانى كوپ كوڭىلىندە الاڭ تۋعىزعانى  شىندىق. جولداۋدا جوس­پار­لانعان باعدارلاما جاي ايتىلعان ءسوز بولىپ قالعان جوق. تيىسىنشە قار­جى ءبولىنىپ, جەر-جەردە كوركەم دە ەڭ­سەلى, زاماناۋي عيماراتتار سالىنا باس­تادى. ارينە, بۇل جاۋاپتى جۇمىستىڭ تىزگىنىن كىم كورىنگەنگە ۇستاتا بەرۋگە بولمايتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان دا ءوزىنىڭ قارىم-قابىلەتىنە, ۇيىمداستى­رۋ­شىلىق شەبەرلىگىنە سەنگەن, وزگەلەر دە سەنەتىن جاۋاپتى ادامدار الگىندەي ماڭىزدى شارۋانى اتقارۋعا بەل شەشە كىرىستى. كۇرشىم اۋدانىندا بارلىق تالاپقا ساي جاڭا ءتيپتى مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى الدىمەن زايسان كولىنىڭ جاعالاۋىن­داعى امانات اۋىلىندا بوي كوتەرۋگە ءتيىس بولعان-دى. “ال ونى قولعا الۋعا كىم تاۋەكەل ەتەر ەكەن؟” – دەگەن ساۋال اركىمنىڭ-اق كوڭىلىندە تۇرعان ەدى. كوپ ۇزاماي بۇل مەردىگەردىڭ ەسىمى دە كوپكە ءمالىم بولدى, قۇرىلىس جۇمىسىن بەلگىلى كاسىپكەر ەرجان سقاقوۆ اتقار­ماق ەكەن. “اۋ, ونىڭ ما­مان­دىعى زوو­تەح­نيك قوي, اناداي كۇردەلى شارۋانى قاپىسىز اياقتاپ شىعۋعا شاماسى كەلە مە؟” – دەگەن ساۋال تاعى دا كوپ كو­كەيىن تەستى. ەرجان وقا­ ۇلى جۇمىسقا ەش قو­بالجۋسىز, سەنىممەن كىرىستى. ول بۇعان دەيىن بىرقاتار قۇرىلىس نىساندارىن سالىپ, ءبىرشاما تاجىريبە جيناقتاپ قال­عان بولاتىن. الدىمەن قولعا العانى بەلوۋسوۆكا كەنتىندەگى ءتار­بيەلەنۋى قيىن بالالارعا ارنالعان ارنايى مەكتەپ-ينتەرنات ەدى, ونى ە.سقاقوۆ مەرزىمىنەن بۇرىن ءارى بارشا تالاپقا ساي دەڭگەيدە سالىپ ءبىتىردى. – ول كەزدە تاجىريبەمىز دە ازداۋ ەدى, – دەيدى ەرجان, – جانە قازىرگىدەي تەحنيكامىز دا جوق بولاتىن. اننان-مۇننان جيناعان ەسكى تەحنيكامىز بەن اركىمدەردەن جالعا العان قۇرىلىس ماشينەلەرى سول نىساندى اياقتاۋعا شىداپ شىقتى. بىراق, مەن سول جولى سەنىمدى دە جاڭا تەحنيكاسىز قۇرىلىس جۇمىسىنا تاۋەكەل ەتۋگە بولمايتىنىن ايقىن ۇعىندىم. بۇدان سوڭ كاتونقاراعاي اۋدانىن­داعى جاڭاۇلگى ورتا مەكتەبىن سالۋعا كىرىسكەن ە.سقاقوۆ ونىمەن امانات مەك­تەبىنىڭ قۇرىلىسىن قاتار جۇرگىزۋگە بەل بايلاعان ەدى. ەرجان وقا ۇلىنىڭ ۇجىمى ەكى مەكتەپتى ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرىن لايىقتى دەڭگەيدە تابىس ەتىپ, تالايدان بەرى جاڭا عيماراتقا قولدارى جەتپەي جۇرگەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەسەپسىز العىسىنا يە بولدى. ال 2008 جىلى قولعا الىپ, 2009 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە ءتامامداپ شىققان تە­رەك­تىبۇلاق ورتا مەكتەبىنىڭ اشىلۋىنا وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ ارنايى كەلىپ, اتقارىلعان جۇمىسقا جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن. سول جولى بەر­دىبەك ماشبەك ۇلى ارنايى تاعايىن­داعان “وزات” سىيلىعىنىڭ تۇڭعىش يەگەرى بولۋى دا كوپ جايدى اڭعارتىپ تۇرعانداي. بۇل – بۇگىندە اتاعى اۋدان, وبلىس شەڭبەرىنەن اسىپ, كوپكە ايگىلى بولعان  “وسكەمەن-قۇرىلىس” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ العاشقى قا­دامدارى بولاتىن. تۇڭعىش قادامىنىڭ ءوزىن ساپا بەلگىسىمەن اياقتاعان سە­رىك­تەستىككە ارتىلار سەنىم مەن جۇكتەلەر مىندەت اۋقىمى ۇلعايا ءتۇستى. وعان ءارتۇرلى ۇيىمداردان, مەكەمەلەردەن تاپسى­رىستار كوپتەپ تۇسە باستادى. مۇنىڭ ايقىن ايعاعى رەتىندە سە­رىكتەستىكتىڭ تەندەرلەردە جەڭىسكە جەتىپ, اسا اۋقىمدى جوبالاردى دا ۇتىپ العانىن ايتۋعا بولادى. سونىڭ ءبىرى – قۇرىلىسى وسى جازدا باستالاتىن كۇرشىم مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ عيما­راتى. ەكى جىلدا سالىنىپ بىتۋگە ءتيىس بۇل عيماراتتا كەلەشەكتە 600 بالا ءبى­لىم الماق. اتال­مىش  مەرزىم ىشىندە 1 ملرد. تەڭگەگە جۋ­ىق قارجى يگەرىلەتىن بولادى. وسىنىڭ ءوزى-اق بۇل ۇجىمعا قانداي سەنىم ارتى­لىپ وتىرعانىن پاش ەتىپ تۇرعانداي. ال ازىرشە ۇجىم باراق باتىر اۋىلىنداعى ورتالاۋ مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن شاپشاڭ دا ساپالى تۇردە جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل مەكتەپ الداعى قىركۇيەك ايىندا ەسىگىن جاس ورەنگە ايقارا اشپاق. سونىمەن بىرگە, سارىولەڭ اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە دە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىپ, ونىڭ بۇرىن جۇمساق جابىنمەن جابىلعان توبەسىن قايتا شاتىرلاپ جاتىر. ال كۇرشىم اۋىلىنىڭ ورتالىق كوشە­سىندەگى كۇرە جولدىڭ شەتىن جيەكتاسپەن كومكەرىپ, تروتۋار سالىپ جاتقان دا وسى سەرىكتەستىكتىڭ جۇمىسشىلارى. – سونىمەن بىرگە, – دەيدى ەرجان وقا ۇلى, – ورتالىق ساياباقتىڭ قورشاۋىن دا اۋىستىرىپ جاتىرمىز. جانە قاراتوعاي اۋىلىندا سالىنىپ جاتقان جاڭا ۇيلەر قۇرىلىسىنىڭ باس مەردىگەرىمىز. وسىنداعى اۋىلدىق ءدارى­گەرلىك امبۋلاتوريا عيماراتىنىڭ قۇرىلىسىن ءوزىمىز سالىپ شىعاتىن بولامىز. تاعى ءبىر ايتارىم, كۇر­شىمدە تالاپقا ساي مەشىتتىڭ جوق ەكە­نىن بىلەسىز, بۇل دا ءوزىم دەگەن ادامنىڭ قابىرعاسىنا باتىپ, كوڭىلىن الاڭ­داتاتىن جاي ەمەس پە. اللا قوسسا, وسى كۇزدە ىرگەلى مەشىت ءۇيىنىڭ قۇرىلىسىن باستاماقپىن. ول مەنىڭ اۋىلداس­تا­رىما جاساعان ارنايى سىيىم بولماق. قۇرىلىس جۇمىسىنا كەدەرگى بولاتىن نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى  قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ جەتىسپەۋى دەسەك, سەرىكتەستىكتە بۇل ماسەلە ءوز شەشىمىن تاۋىپ قويىپتى. كۇرشىم اۋىلىنىڭ ورتا  تۇسىنان ورىن تەپكەن ە.سقاقوۆتىڭ قۇرىلىس فيرماسىنىڭ ىشىنەن بىرنەشە شاعىن زاۋىت ورىن تەپكەن ەكەن. مۇندا ءبىر مەزەتتە قۇمدى بلوك دەپ اتالاتىن ءىرى كىرپىشتەر, جيەكتاستار (بورديۋر), توبەلىك شا­تىر­لار (چەرەپيتسا), پلاستيك تەرەزەلەر, تروتۋار پليتالارى جانە ەسىك-تەرە­زەلەرگە قويىلاتىن كولدەنەڭ بلوكتار (پەرەمىچكا) شىعارىلىپ, وزدەرى سالىپ جاتقان قۇرىلىس نىساندارىنا جەتكى­زىلىپ وتىرادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جۇمىس ۇدەرىسىندە كىدىرۋ, توقىراۋ دەگەندەر ورىن العان ەمەس. كەز كەلگەن شارۋانىڭ تەحنيكاسىز العا باسپايتىنى اقيقات. سەرىكتەستىك­تىڭ 24 اۋىر تەحنيكاسى مەن 15 جەڭىل اۆتوكولىگى ساقاداي ساي ءارى توقتاۋسىز جۇمىس ۇستىندە. ونىڭ 90 پايىزى جا­ڭا­دان الىنعان ەكەن. مۇندا وسى يگى­لىكتى پايدالانا وتىرىپ, 120 ادام تابىستى ەڭبەك ەتۋدە. ولاردىڭ ورتاشا ايلىق تابىستارى 80-90 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. سەرىكتەستىكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك كودەكسىنىڭ تالاپ­تارى تولىق ساقتالادى. ەڭبەك دەمالى­سىنىڭ, ۋاقىتشا ەڭبەككە جارامسىز­دىق پاراعىنىڭ وتەماقىلارى, ىنتا­لاندىرۋ, كوتەرمەلەۋ سىيلىقتارى ءجۇ­يەلى تۇردە تولەنىپ, سانيتارلىق جانە قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى شارالارى ءجىتى نازاردا ۇستالادى. مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى تولىق تولەنىپ وتىرادى. كۇرشىمنەن تىس جەردە جۇمىس ىستەگەندە جۇمىسشىلارعا ءۇش ۋاقىت تاماق پەن جاتار ورىن تەگىن. ال كۇرشىمدە تۇسكى اس تەگىن بەرىلەدى, سونداي-اق, جۇمىسشىلار ارنايى كيىممەن قامتاماسىز ەتىلىپ وتىرادى. – باسشىمىزعا ايتار وكپەمىز جوق, – دەپ پىكىر بولىسەدى – ول الدە­قانداي  كومەككە ءزارۋ ادام جاردەم سۇراپ كەلسە, باس تارتقانىن كورگەن ەمەسپىز. سونىمەن قاتار ەر­جان اۋ­داندىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى كوركەم­ونەرپازدار بايقاۋلارىنا, سپورت جارىستارىنا باراتىن جاستار­عا ۇدايى دەمەۋشىلىك جاساپ وتىرادى. 2009 جىلى ءبىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ تامىز كەڭەسى كەزىندە ەرجان وقا­ ۇلىنىڭ ون مۇعالىمگە 5000 دوللار كولەمىندە اقشالاي سىيلىق تابىس ەتكەنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. بۇدان باسقا ول يماندىلىق باعىتىنداعى بارلىق شارالارعا ۇزبەي اتسالىسادى. جىل سايىن قۇربان ايت مەيرامى كەزىندە ارنايى مال شالىپ, كوپ ادام شاقىرىپ اس بەرۋدى ادەتكە اينال­دىرعان. بىرنەشە جىل قاتارىنان “يسلام نۇرى” گازەتىنىڭ 100-120 داناسىن اۋداندىق مەشىت ارقىلى اۋىلداستارىنا تەگىن جازدىرىپ بەرىپ ءجۇر. سوناۋ البىرت كەزىندە الماتى­نىڭ زووۆەتينستيتۋتىن زووينجەنەر, بەرتىن شىعىس قازاقستان مەملەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ فاكۋلتەتىن ەكونوميست-مە­نەد­جەر ماماندىعى بويىنشا ءتامام­داعان ەرجان سقاقوۆتىڭ قاي سالادا بولسىن سۇرىنبەيتىن سۇڭعىلالىعىنا جۇرت كوزى باياعىدا جەتىپ بولعان. ەرجان ءوزىنىڭ وتكەنىنە دە, قازىرگى تىرلىگىنە دە ەش وكىنىشىنىڭ جوق ەكەنىن ءجيى ايتىپ, پىكىر ءبولىسىپ وتىرادى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قازىر­گى قوعامدى بىردەن-ءبىر دۇرىس دامىپ كەلە جاتقان قوعام دەپ پايىمدايدى. – پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ ساياساتىن اسا كورەگەن دە سارابدال ساياسات دەپ باعالايمىن, – دەيدى ول, – ەڭ باستىسى, ەلىمىزدەگى باياندى تى­نىشتىق پەن تۇسىنىستىك دەپ بىلەمىن. اتام زاماننان بەرى بۇقارانى اقىل­دى دا ءبىلىمدى, ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن ساياساتكەرلەر بيلەگەندە مامىراجاي تىرلىك ورناپ, حالىق تۇرمىسىنىڭ وڭ باعىتتا دامىپ وتىرعانى بەلگىلى. مەن قوعامدى ءمولدىر ساۋىت رە­تىندە ەلەستەتەمىن. ال جاستار سونىڭ ىشىندەگى سۋ ءتارىزدى. سۋ قاشاندا ءوزى قۇيىلعان ىدىستىڭ ءتۇسى مەن پىشىنىنە سايكەس ءتۇس الىپ وتىرادى. سوندىق­تان, كەلەشەكتە جاس بۋىننىڭ قانداي تۇسكە, قانداي پىشىنگە ەنەتىنىن ەرە­سەكتەردىڭ كۇنىبۇرىن ويلاپ, لايىقتى تاربيە بەرىپ وتىرۋى اسا ماڭىزدى. ەندەشە, ءبىزدىڭ, ۇلكەندەردىڭ وزىمىزگە ءاردايىم سىن كوزبەن قاراپ, ادەپتەن تىس قادامداردان اۋلاق بولۋعا تىرى­سىپ وتىرعانىمىز دۇرىس بولماق. ەسىمى وبلىسقا ايگىلى كاسىپكەر, بەلگىلى مەتسەنات, اۋداندىق ءماسلي­حاتتىڭ دەپۋتاتى ەرجان سقاقوۆ وسىلاي دەپ تولعانادى. قىسى-جازى ارقانى كەڭگە سالىپ, ەمىن-ەركىن دەمالۋ دەگەندى بىلمەيتىن تىنىمسىز ازاماتتىڭ كەي-كەيدە فيلوسوفيالىق تولعامدارعا دا بويۇرىپ, كوڭىلگە تۇيگەندەرىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ وتىراتىن ادەتى بار. جانە ونىڭ مۇنداي عيبراتتى وي-تولعامداردى بىرەۋگە ۇيرەتۋدەن گورى ءوزى ۇستانىپ, سول باعىتتان اينىماۋعا كۇش سالاتىنى قۇپتارلىق. حاسەن زاكاريا. شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۇرشىم اۋدانى. ءونەركاسىپ ءوندىرىسى ءوسىمى – 11 پايىز يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وندا مينيسترلىكتىڭ بيىلعى جىلدىڭ العاشقى 6 ايى بارىسىندا اتقارعان جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى جاريالاندى. بۇل جاڭا مينيسترلىكتىڭ قايتا جاساقتالعاننان كەيىنگى جاڭا قۇرامداعى ءبىرىنشى كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسى. وندا ەكى ماسەلە قارالدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى وتكەن جارتىجىلدىق قورى­تىن­دىلارى مەن ەكىنشى جارتىجىلدىق جوسپارلارى بولسا, ەكىنشىسى – مينيسترلىك جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەم­قورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ پر­و­فيلاكتيكاسى جانە الدىن الۋ.  الدىمەن مينيسترلىك باسشىسى اسەت يسەكەشوۆ سالاداعى اتقارىلعان جۇمىستار بويىنشا 6 اي قورىتىندىسى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە يجتم-ءنىڭ قىزمەتى بارىسىندا ول ەلىمىزدىڭ 2 ملن. تۇرعىنىنا ءوز اسەرىن تيگىزەدى ەكەن.  ەلىمىزدەگى 11 مىڭ كاسىپورىننىڭ 6 مىڭى ءبىزدىڭ مينيسترلىككە قاراستى سالالاردا جۇمىس جاسايدى. بۇل كاسىپورىنداردا 600 مىڭعا جۋىق قىزمەتكەر جۇمىسپەن قامتىلعان. وتباسىنداعى جان باسىن ورتاشا ەسەپپەن 3 ادام دەپ ەسەپتەسەك, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز 2 ملن. قازاق­ستان­دىقتىڭ ومىرىنە ىقپال ەتەدى, دەدى ول. اسەت ورەنتاي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىك اتاۋىنداعى “جاڭا تەحنولوگيالار” ءسوزىنىڭ قولدانىلۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. مۇنداي تىركەس  تمد ەلدەرىندەگى مينيسترلىكتەر اراسىندا تۇڭعىش رەت بەرىلىپ وتىر. بۇل بەلگىلى ءبىر دارەجەدەگى جاۋاپكەرشىلىك, وعان قوسا بۇل اتاۋعا بايلانىستى اتقاراتىن قىزمەتتەردى قايتا قاراستىرۋعا تۋرا كەلەدى. مۇنداي اتاۋمەن اتالعان مينيسترلىك  كانادا, كورەيا ەلدەرىندە عانا بار. ال تمد ەلدەرىندە ءبىرىنشى بولىپ ەلىمىزدە “جاڭا تەحنولوگيالار” ءسوزى تۇتاس مينيسترلىك اتاۋىندا  قولدانىسقا ەندى. اسەت يسەكەشەۆ جاڭا يندۋستريالدىق ساياساتتىڭ باستاۋ الۋىن ەڭ ماڭىزدى وقيعا رەتىندە اتاپ ءوتتى. وعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇدەمەلى يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا قول قويۋى, ەل ۇكىمەتىنىڭ ونى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى مەن قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن بەكىتۋى دالەل. وسىندا ايتىلعانداي, ءبىرىنشى جارتىجىلدىق ىشىندە 2010 جىلعا جوسپارلانعان 144 كاسىپورىننىڭ 72-ءسى پايدالانۋعا بەرىلىپتى. 12 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 5,5 ترلن.تەڭگەگە ارتىپتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ ءدال وسى كە­زەڭىمەن سالىستىرعاندا 11 پايىزعا جوعارى. ءوندىرىس كولەمىنىڭ ۇلعايۋى ەسەبىنەن تاۋ-كەن ونەركاسىبىندەگى فيزيكالىق كولەمنىڭ يندەكسى 106,3 پايىز, وڭدەۋشى ونەركاسىپ 118,3 پايىز  ءوسىمدى كورسەتكەن. اتاپ ايتساق, مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى, فەرروقورىتپالار 36,7 پايىزعا, ءتۇرلى ديامەتردەگى قۇبىرلار شىعارۋ 2 ەسەگە, رادياتور شىعارۋ 4,5 ەسەگە ۇلعايدى. ماشينە جاساۋ سالاسىندا تراكتورلار 61,5 پايىز, اككۋمۋلياتورلار جاساۋ 79,3 پايىزعا وسكەن. سونداي-اق العاشقى 5 وتاندىق لوكوموتيۆ شىعارىلدى. فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىندە دارىلەر شىعارۋ 36,2, پرەپارات ءوندىرىسى 85,3 پايىز ءوسۋدى كورسەتكەن. ونەركاسىپ سالاسى رەسپۋبليكالىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30 پايىزىن قۇرايدى, ال ونىڭ تەڭ جارتىسى وڭدەۋشى ونەركاسىپكە كەلەدى. ءىجو-ءنىڭ قالعان بولىگىنىڭ  50 پايىزدايى مۇناي مەن گازعا تيەسىلى ەكەن. اسەت يسەكەشەۆ ءوز بايانداماسى سوڭىندا مينيس­ترلىك الدىندا تۇرعان ەكىنشى جارتىجىلدىقتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى تۋرالى ءسوز قوزعادى. ونىڭ ىشىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە تاعى 72 ءوندىرىستى پايدالانۋعا بەرۋ, “اقپاراتتىق تەحنولوگيالار پاركى” ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن جانە “قورعاس” شمحو ينفرا­قۇرىلىمىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن سالۋدى اياقتاۋ بار. سونداي-اق ينۆەستيتسيا, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا يندۋستريالىق ساياسات, ارنايى ەكونوميكالىق اي­ماقتار, اتوم ەنەرگياسىن پاي­دالانۋ تۋرالى 5 زاڭ جو­باسى ازىرلەنبەك. مي­نيسترلىك جە­تەكشىلىك ەتەتىن سالالار مەن ەكونوميكا اياسىن دامىتۋدا 13 سالالىق باع­دار­لاما مەن 2020 جىلعا دەيىنگى سالاارالىق عى­لىمي-تەحنولوگيالىق دا­مىتۋ جوسپارى بە­كىتىلەتىن بولادى. ۆەنەرا تۇگەلباي.