ارمەنيانىڭ استاناسىنداعى ايقاي ءبىراز جەرگە ەستىلدى. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفىن كوتەرۋگە قارسى ەرەۋىلگە شىققانداردىڭ ارەكەتىن ۇلكەن ساياسي كۇرەستىڭ باسى دەپ ساۋەگەيلىك جاساعاندار دا بولدى. بىراق بىرەۋلەر كۇتكەندەي ول «مايدانعا» نەمەسە ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسياعا اينالعان جوق.
وسىدان تۋرا ەكى اپتا بۇرىن نەگىزىنەن ەرەۆاندىق جاستار كىرەتىن «توناۋعا – توسقاۋىل» قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرى ەل استاناسىندا ەرەۋىلگە شىعىپ, ەل باسشىلىعىنان ەلەكتر ەنەرگياسىنا ءتاريفتى كوتەرۋ تۋرالى شەشىمدى توقتاتۋدى تالاپ ەتكەن. اڭگىمە مىنادا: 17 ماۋسىمدا ارمەنياداعى قوعامدىق قىزمەتتى رەتتەۋ جونىندەگى كوميسسيا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفىن 16,7 پايىزعا كوتەرۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. ال «ارمەنيا ەلەكتر جەلىسى» كومپانياسى 40 پايىزعا كوتەرۋدى سۇراعان ەكەن. بۇل كومپانيا تولىعىمەن رەسەيلىك «ينتەر راو» فيرماسىنا كىرەدى. ءبىر جاعى باعانى سولار بەلگىلەيدى دەسە دە بولعاي.
ەرەۋىلشىلەر ءتاريفتىڭ ءوسۋىن جويۋ جونىندە شەشىم قابىلداۋدى پرەزيدەنت سەرج سارگسياننان تالاپ ەتتى. بيلىك تالاپقا قۇلاق اسقان جوق. پرەزيدەنت ءوز رەزيدەنتسياسىنىڭ الدىنا كەلگەن حالىققا شىعۋدان باس تارتتى. ال پوليتسيا 23 ماۋسىم كۇنى ەرەۋىلشىلەردى كۇشپەن تاراتپاق بولدى. ولاردى سۋمەن اتقىلاپ, 237 ادامدى قاماۋعا الدى. 20 ادام جاراقاتتاندى.
بىراق كۇش قولدانۋدان ەشنارسە شىقپادى. مۇنى, كەشتەۋ بولسا دا, بيلىك تە ۇقتى. قاماۋعا الىنعاندار بوساتىلدى. ءوز ارەكەتتەرى ءۇشىن پوليتسيا باسشىلارى ەرەۋىلشىلەردەن, جۋرناليستەردەن كەشىرىم دە سۇرادى. مۇنىڭ سوڭى كوشەگە شىققانداردىڭ تارقاپ, ءوز كۇرەستەرىن قۇقىقتىق سيپاتقا اۋىستىرۋعا ۇلاستى.
جالپى, ەرەۋىلشىلەر نە ۇتتى دەگەندە, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ناتيجە بار. ولار بيلىكتى جاي ۋادە بەرۋمەن شەكتەلمەي, ناقتى قادام جاساۋعا ماجبۇرلەدى. اتاپ ايتقاندا, «ارمەنيانىڭ ەلەكتر جۇيەسى» كومپانياسىندا اۋديت وتكىزىلەدى. بۇل التى ايعا سوزىلۋى مۇمكىن. وسى ۋاقىتتا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفى بۇرىنعى كۇيىندە قالادى.
ال «توناۋعا – توسقاۋىل» قوزعالىسىنىڭ بيلىكتى ەرەۋىلشىلەرگە راحمەت ايتۋعا ماجبۇرلەۋى, ءتىپتى, ۇلكەن ساياسي جەڭىس دەۋگە بولار ەدى. سيرەك كەزدەسەتىن جاي. بۇل قارسىلىق اكتسياسىن پرەزيدەنت سارگسياننىڭ دەموكراتياعا جول, ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋى دەپ سيپاتتاۋى دا كۇتپەگەن جاي. تەك قانا سول ەرەۋىلشىلەرگە العاشقى كەزدە-اق قوقان-لوقى جاساپ, كۇش كورسەتپەي-اق, كەلىسىمگە شاقىرىپ, پىكىر الىسۋلارىنا, سوعان سايكەس شەشىم قابىلداۋلارىنا بولاتىن ەدى عوي دەيسىڭ. اقىل تۇستەن كەيىن كىرگەندەي.
العاشقى كۇننەن باستاپ-اق ەرەۆانداعى وقيعاعا بايلانىستى باسقا دا ءبىر داۋىستىڭ ەستىلگەنى دە شىندىق. كەيبىر باق, ساياساتشىلار ودان شەتەلدەردىڭ ارالاسۋىن ىزدەپ, ارانداتۋشىلىق ويلار تاستاعان. ءبىرازى مۇنى ارمەنيانىڭ ەۋرازيالىق وداققا كىرۋىمەن بايلانىستىرىپ, سوعان قارسى باتىستىڭ ارەكەتىنە بالاعان. سوعان وراي بۇل بوي كورسەتۋدىڭ اياعى ۋكرايناداعىداي «مايدانعا» جالعاسادى دەپ ساۋەگەيلىك جاساعان. اۋىز وزدەرىنىكى, ءبىراز كوبىك شاشقان.
ەرەۆانداعى ەرەۋىلدىڭ باسقا دا تاعىلىمى بار. باستى تاعىلىم دەپ قارسىلىقتى دا تاياق ۇستاپ باقىرماي, دۇنيەنى قيراتپاي, تازا جەردى قوقسىقپەن لاستاماي, ءبۇتىن نارسەنى بۇلدىرمەي, ادەپتى جولمەن دە جۇرگىزۋگە بولاتىنىن كورسەتكەنىن ايتساق ءجون شىعار. اڭگىمە كوپتىڭ كوڭىلىن ءبىلدىرىپ, بيلىكتىڭ نازارىن اۋدارۋدا. نيەت ءتۇزۋ بولسا, ءتىل تابىسۋعا جول تابىلادى.
پۋەرتو-ريكو قانداي مەملەكەت؟
اقش-تى جامانداۋعا قۇمارلاردىڭ جانى كىرىپ قالدى – اقش-تىڭ 51-شتاتى بانكروت بولدى دەپ شۋلاپ جاتىر. بىراق بۇل ەلدە 50 عانا شتات بار. ايقايلاپ جاتقانداردىڭ ايتىپ وتىرعانى – پۋەرتو-ريكو.
راس, بۇل مەملەكەت كوپتەن بەرى اقش-قا 51-شتات بولىپ كىرگىسى كەلەدى. بىراق قۇراما شتاتتار ونى ءبىر شتات رەتىندە قوسىپ العىسى جوق. كىرەمىن دەگەندەرگە ەسىگىن اشىپ قويسا, اقش-تىڭ بۇگىنگە دەيىن كولەمى قازىرگىدەن كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتىپ كەتەر ەدى عوي. ۆاشينگتون پۋەرتو-ريكوعا تەك اسسوتسياتسيالانعان ەرىكتى مەملەكەت رەتىندە عانا كىرۋگە رۇقسات ەتتى.
مۇنىڭ ءمانى قانداي؟ رەسمي انىقتامالىققا جۇگىنەيىك. «پۋەرتو-ريكو – اقش-تىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلەستىگىنىڭ قۇقىنداعى ءوزىن ءوزى باسقاراتىن اۋماق. اقش-پەن بايلانىستىعى – ورتاق ازاماتتىعى, ورتاق ۆاليۋتا, ورتاق قورعانىس. مەملەكەت باسشىسى – اقش پرەزيدەنتى. ۇكىمەت باسشىسى – گۋبەرناتور. مينيسترلەر كابينەتىن پۋەرتو-ريكو زاڭ شىعارۋ جينالىسىنىڭ كەلىسىمىمەن گۋبەرناتور تاعايىندايدى. جوعارى زاڭدىق بيلىك اقش كونگرەسى بيلىگىندە, سىرتقى ساياسات, قورعانىس, زاڭ شىعارۋ سونىڭ قۇزىرىندا. ىشكى باسشىلىق پۋەرتو-ريكو زاڭ شىعارۋ جينالىسىنىڭ قۇزىرىنا كىرەدى».
بۇدان اقش-قا نە پايدا؟ ەشقانداي دا پايدا جوق. جانە زيان دا جوق. ۆاليۋتاڭدى بىرەۋلەر پايدالانعىسى كەلسە, پايدالانسىن. زاڭدى پايدالانعىسى كەلسە, پايدالانا بەرسىن. قورعانىسقا كەلسە, باسقالار اقش-تان اسىپ بارىپ, بۇل ەلگە تيىسە قويمايدى. ارتىق كۇش جۇمساپ تا جاتقان جوق. ال پۋەرتو-ريكو ءۇشىن اقش-قا بىلايشا كىرىگۋدىڭ پايداسى شاش-ەتەكتەن دەسە بولار: ەڭ الدىمەن – قورعانىسقا قىرۋار قارجى جۇمسامايدى; ءوز ۆاليۋتاڭ بولۋ دا تەگىن نارسە ەمەس, قوسىمشا قارجىنى تالاپ ەتەدى; سىرتقى ساياساتپەن باس اۋىرتىپ جاتپايسىڭ, ىشكى شارۋاڭمەن ەمىن-ەركىن, الاڭسىز اينالىسۋعا بارلىق مۇمكىندىك بار. ءوس, وركەندە.
پۋەرتو-ريكو سول مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي وتىر. دۇيسەنبى كۇنى «نيۋ-يورك تايمسقا» بەرگەن سۇحباتىندا ەل گۋبەرناتورى الەحاندرو گارسيا پاديليا ەلدىڭ بانكروتقا ۇشىراعانىن مويىنداعانداي بولدى: «قارىزدان قۇتىلاتىن جول جوق. بۇل – ساياسات ەمەس. كادىمگى جاي ەسەپ قانا!» – دەپ شاعىندى. قارىز 72 ميلليارد دوللار بولىپتى. قارىز بەرگەندەردەن ەندى ءبىر بەس جىلعا كۇتە تۇرىڭدار دەۋدەن باسقا امال جوق.
ال اقش شە؟ – دەيدى عوي جۇرت. بۇل ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ ءتونىپ جاتسا, ۆاشينگتون قاراپ قالماس ەدى. وزىنەن مىڭ شاقىرىم الىستاعى كاريب تەڭىزىنىڭ ۇلكەن انتيل ارحيپەلاگىندا جاتقان ەلدىڭ ىشكى شارۋاسىنا ارالاسپايدى. ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورۋگە ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە الەمدىك سۋ جولىنىڭ ۇستىنە ورنالاسقان ارال-مەملەكەتتىڭ تابيعاتى دا جۇماق دەسە بولارلىق. كەن بايلىعىنان دا كەندە ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعى دا دامىعان. تۋريزم كەڭ ورىستەگەن. سونىڭ بارىنەن شارۋا قۇراي الماسا, وبالدارى وزىنە دەرسىڭ.
سوڭعى كەزدە جۇرتتىڭ ءبىرىن ءبىرى جامانداۋى كوبەيىپ كەتتى. ءبىر ايماقتا كەلەڭسىز وقيعا بولسا, سول ماڭداعى ۇلكەن ەلدى ايىپتاي جونەلەدى. ەۋروپادا ءبىر كەمشىلىك كەزىكسە, وعان ەۋرووداق, اقش كىنالى بولىپ شىعادى. گرەكيا قيسايىپ قالىپ ەدى, كىناسى ەۋرووداققا جۇكتەلدى. قايتا سول قيسايعان گرەكيانى سۇيەمەلدەپ وتىرعان سولار عوي. ايتپەسە ول الدەقاشان ەتپەتىنەن تۇسەر ەدى. رەسەيدى دە باسقالار ءۇشىن كىنالاپ جاتادى. ال اركىمنىڭ ءوز كۇنىن ءوزى كورۋى كەرەكتىگىندە جۇمىستارى جوق جۇرتتىڭ. ۇشان-تەڭىز مۇمكىندىگى بار پۋەرتو-ريكو قارىزعا باتسا, ونى كەيبىرەۋلەر اقش-تان كورەدى. وۋ, ادىلەتتىلىك قايدا؟ – دەگىڭ كەلەدى سوندا.
ارينە, اقش-قا كىنا ارتار تۇستار دا جوق ەمەس. اسىرەسە, وسىدان ونشاقتى كۇن بۇرىن فرانتسياداي وركەنيەتتى ەلدىڭ سوڭعى ءۇش بىردەي پرەزيدەنتىنىڭ (جاك شيراك, نيكوليا ساركوزي جانە قازىرگى پرەزيدەنت فرانسۋا وللاند) وزدەرىن تىڭداپ كەلگەنى, جۇمسارتىپ ايتقاندا, دوسىنان دا جاۋ ىزدەگەندىك. بۇل جايت, ارينە, فرانتسيا تاراپىنان ورىندى نارازىلىق تۋعىزدى...
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.
