دۇبىرگە تولى دۇنيە

ونىڭ تۋعان كۇنى – حالىقارالىق كۇن وتكەن جەكسەنبى كۇنى بۇكىل الەمگە بەلگىلى ساياسي قايراتكەر, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ (وار) بۇرىنعى پرەزيدەنتى نەلسون ماندەلانىڭ 92 جاسقا تولعانى اتاپ ءوتىلدى. بۇۇ-نىڭ باستاماسىمەن بۇل كۇن حالىقارالىق نەلسون ماندەلانىڭ كۇنى دەپ اتالدى. جەكە ءبىر ەل­دەردە وزدەرىنىڭ ايتۋلى قاي­رات­كەر­لەرىنە ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, ولاردىڭ مە­رەي­تويلارىنا باي­لانىستى ءبىر جىل­دى سوعان ار­ناپ جاتادى. ال ءبىر ادامنىڭ تۋ­عان كۇنىن حالىقارالىق كۇن دەپ اتاۋ بۇعان دەيىن بولماعان ەكەن. مۇنداي كۇندى جەكە ەل ەمەس, ەڭ ۇلكەن حالىقارالىق ۇيىم – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى عانا بەلگىلەي الادى. بۇل رەتتە سول بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ءسوزىن كەلتىرگەن ءجون بولار. “ماندەلا – تاريحتاعى الىپ تۇلعا, ول قايىرىمدىلىق پەن بۇۇ يدەيالدارىن بويىنا دارىتقان ادام, – دەدى ول. – العاشقى حالىقارالىق نەلسون ماندەلا كۇنىن اتاي وتىرىپ, ازاتتىق, ادىلدىك جانە دەموكراتيا جولىندا اتقارعان جۇمىسى ءۇشىن وعان العىس ايتامىز”. ماندەلا قازىر ۇلكەن ساياساتقا ارالاسپايدى. بىراق جۇرت ونىڭ كەشەگى ءىسىن ۇمىتپايدى. ونىڭ ونەگەلى ءومىرى بولاشاققا قىزمەت ەتىپ جاتىر. قۋعىن-سۇرگىننەن كوز اشپاي, ونىڭ 27 جىلىن تۇرمەدە وتكىزسە, سونىڭ ءبارى حالىققا قىزمەت ەتۋگە ارنالدى. جۇرت سول جىلداردى دا ىجداعاتتىقپەن ەسەپكە الىپتى. ءتىپتى بۇۇ-نىڭ ءوزى حالىققا جولداۋىندا, وسى حالىقارالىق ماندەلا كۇنى وار-دىڭ ءاربىر ازاماتىنان ءوز ۋاقى­تىنىڭ 67 ءمينوتىن ەل يگىلىگىنە, بالالارعا, كەدەي-كەپشىككە ار­ناۋىن وتىنگەن. ماندەلانىڭ حا­لىققا قىزمەت ەتكەن 67 جىل­ى­نىڭ ءار جىلى ءۇشىن ءبىر ءمينوتتى عانا قايىرىمدىلىق ىسكە ارناۋ كوپ ەمەس شىعار, بىراق جاقسى نيەت. ءوز ەلىندە حالىق ماندەلانى ماديبا دەيدى ەكەن. بۇل ەسىمدى ۇلكەن دە, كىشى دە قۇرمەتتەيدى. سول ماديبا ءوزىن قۇرمەتتەگەندە, استاتوك توي جاسا دەمەيدى, قايتا بۇل كۇندى ءوز وتباسىندا, بالا-شاعاسىنىڭ ورتاسىندا وتكىزۋدى قالاعان. حالىق بۇل كۇندى وزدەرىنىڭ ۇلت­تىق مەيرا­مىن­داي, افريكالىق قىزۋ قان­دى­لى­ق­پەن اتاپ وتكەن. وڭ­تۇستىك اف­ري­كا رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ قازىرگى پرە­زي­دەنتى دجەيكوب زۋما حالىق كو­سەمىن “ناعىز گۋمانيست, قال­تاسىندا كوك تي­ى­نى جوق, تەك حالىقتىڭ عانا قامىن ويلاعان, وڭتۇستىك­افري­كالىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن, ولاردى الەم حالىقتارىنىڭ قاتارىنا قوسقان ۇلى قايراتكەر” دەپ سيپاتتاپ, ونىڭ قىزمەتىن جوعارى باعالاعانى ءۇشىن الەمدىك قاۋىمداستىققا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ماندەلا – الەم تانىعان جانە مويىنداعان قايراتكەر. وعان نوبەل سىيلىعى بەرىلدى. حالىقارالىق باسقوسۋلاردا وعان توردەن ورىن تيەتىن. نە ءۇشىن؟ وسى جەردە ازىراق تاريحقا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. وار سوناۋ 40-شى جىلدىڭ اياعىنان باستاپ, ناسىلشىلدىكتىڭ ەڭ سوراقى ءتۇرى ورنىققان ەل بولدى. وندا اق ءناسىلدى ازشىلىق, قارا ءناسىلدى كوپشىلىكتى بيلەپ-توستەپ قانا قويعان جوق, ولاردى ادامي قۇقىقتىڭ بارىنەن ايىردى. قارا ءناسىلدى ادامدى اق ناسىلمەن بىرگە جۇرۋگە تىيىم سالۋعا دەيىن باردى. بۇل سوراقىلىق جارتى عاسىرداي ۋاقىتقا سوزىلدى. بۇل ەلدە دەموكراتيالىق احۋال ورنىقتىرۋ ءۇشىن تالاي قاندى شايقاس وتەر دەگەن جۇرت. ال نەلسون ماندەلاداي ۇلى قايرات­كەر ونى كادىمگى پار­لامەنتتىك سايلاۋ جولىمەن عانا جۇزەگە اسىردى. قانتوگىس تە, توڭكەرىس تە بولعان جوق. وار – قازىر الەمدەگى قۋاتتى ەلدەردىڭ ءبىرى. ءبىر كەزدە ناسىلدىك ساياساتى ءۇشىن بۇل ەلدىڭ سپورت­شىلارىن ەشقانداي جارىسقا قاتىستىرمايتىن. ال ەندى وسى تاياۋدا وندا فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى ءوتتى. ءبارى دە ماديبا دەيتىن ابىز قارتتىڭ ارقاسى. ول قازىر سول ەلدە مۆەزو دەيتىن شاعىن ەلدى مەكەندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. اپتاپ ىستىق تا جاۋدان جامان “تابيعاتتا جامان اۋا رايى جوق”, دەگەن ءسوز بار. قالاي بولعاندا دا, سول تابيعات قۇبىلىسىن دۇرىس قابىلداۋ قاجەتتىگى ايتىلادى. سويتسە دە بيىلعى اپتاپ ىستىق كوپ جەردە ۇلكەن قيىندىق تۋدىردى. اسىرەسە, رەسەيلىكتەر بۇل ەلدە بۇرىن بولماعان اپتاپتان قاتتى زارداپ شەگىپ وتىر. قازىر بۇل ەلدىڭ اقپارات قۇرالدارى سول اپتاپ ىس­تىق­تىڭ زاردابىن ايت­پاي كەتە ال­مايدى. ەڭ ال­دىمەن قۇر­عاقشىلىق ەگىن شارۋاشىلىعىنا قاتتى اسەر ەتكەن. ەلدىڭ ورتالىق اۋداندارىندا كوپتەگەن القاپتىڭ ەگىنى كۇيىپ كەتىپ, جينالاتىن استىقتىڭ مولشەرىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتپەك كورىنەدى. الدىن الا جاسالعان بولجام بويىنشا, ادەتتەگىدەن 10 ميلليون تونناداي استىق كەم جينالماق. كەي­بىرەۋلەردىڭ پىكىرىنشە, ودان الدە قايدا كوپ دەلىنەدى. وسى جايدان ءبىراز جۇرت ساياسات تا جاساعىسى كەلەدى. ءتىپتى استىق ونىمدەرىنىڭ باعاسى ارتىپ, ول حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا اسەر ەتەدى دەگەندى ايتسا, رەسمي ورىنداردىڭ وكىلدەرى ونداي قاۋىپتىڭ جوق­تىعىن, ەلدىڭ قامباسىندا وتكەن جىلدان قالعان 20 ميلليون تونناداي استىق قورى بارلىعىن العا توسىپ, جۇرتشىلىقتى جۇباتىپ وتىر. قالاي بولعاندا دا جاز بويعى قۇرعاقشىلىق, مىنە ءبىر ايدان اسا ۋاقىت باسىلماي تۇرعان, قايتا كوتەرىلە تۇسكەن اپتاپ ىستىق ەلدىڭ ەسىن شىعارىپ-اق تۇر. ارينە, ول الدىمەن ەگىنشىلىككە قاتتى تيسە, مال شارۋاشىلىعى دا ودان از زارداپ شەكپەيدى. مال ازىعى از دايىندالىپ, ونىڭ مال باسىن وسىرۋگە دە زاردابى بولاتىنى ءوز الدىنا, جەر-جەردە وزەن-كول سۋالىپ, قۇدىقتىڭ سۋى تارتىلىپ, ءتىپتى جاز ورتاسىندا مال شىعىنىنا جول بەرىلىپ جاتقان كورىنەدى. قۇرعاقشىلىقتان كەلەتىن زارداپ كوپ. سونىڭ ءبىرى – ءورت. رەسەيدە ورمان كوپ, سول ورتەنىپ جاتىر. سول ءتىلسىز جاۋدى ءسون­دىرۋگە جارتى ميلليونداي حالىق جۇمىلىپ, قىرۋار قارجى جۇم­سالۋدا. داعدارىستىڭ قيىندىعىن كورگەن ەلگە بۇل دا قوسىمشا اۋىرتپالىق. اپتاپ ىستىق پەن قۇرعاقشىلىق زاردابى تەك قۇرعاق جەردە عانا ەمەس, سۋدا دا بار ەكەن. سول سۋدىڭ جىلىپ كەتۋىنەن اسا قۇندى بەكىرە سياقتى بالىقتاردىڭ, اسىرەسە ولاردىڭ تۇقىمدارىنىڭ شىعىن بولىپ جاتقانى جۇرتتى الاڭداتۋدا. شارۋاشىلىققا كەلگەن شىعىنىڭ ورنى تولار, بۇل اپتاپ ادامدارعا دا قاتتى ءتيىپ وتىرع­ان كورىنەدى. بۇ­رىن بولماعان ىستىققا كەزىككەن قوڭىر سالقىن ءوڭىردىڭ ادامدارى اپ­تاپ ىستىقتا اۋزىن اشىپ, ءبى­رازى دارىگەردەن كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر. كەيدە سول دارىگەرلىك كومەكتىڭ ءوزى كومەكتەسپەيتىنى بار. ىستىقتاعان جۇرت سۋ جاعالايدى. ال سول سۋ سالقىنداتىپ قانا قويماي, كەيدە تۇبىنە تارتىپ كەتەدى. ەلدە سۋعا كەتكەندەر سانى ەكى ەسە ءوسىپتى. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرىپ, رەسەيلىكتەر اپتاپ ىستىقتى جاۋدان دا جامان دەپ وتىر. سينوپتيكتەردىڭ بول­جامىنشا, ولار بۇل قيىندىقتان ازىرگە قۇتىلا قويمايتىنداي. بۇل قيىندىق رەسەيلىكتەرگە جەكە دارا كەلىپ وتىرعان جوق. قۇرعاقشىلىق پەن اپتاپ ىستىق ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلدەرىن قامتىعان. بەرليندەگى 38 گرادۋس ىستىق بۇدان 110 جىل بۇرىن بولعان ەكەن. قاشان دا الدى-ارتىن ەرتەرەك ويلايتىن نەمىستەردىڭ ءوزى تابيعاتتىڭ بيىلعى قۇبىلىسىنا كوندىگە الماي ءجۇر. كولىكتەرى توقتاپ, كونديتسيونەرلەرى ىستەن شىعىپ, ءتىپتى اعىل-تەگىل دەيتىن سىرالارى جەتپەي جاتسا كەرەك. چەحيادا بيىلعىداي ىستىق وسىدان ءۇش عاسىر بۇرىن تىركەلگەن ەكەن. دارىگەرلەر 40 گرادۋستىق ىستىق 10 ميلليون حالىقتىڭ ەكى ميلليوندايىنا قاۋىپتى ساناپ وتىر. وسىدان جەتى جىل بۇرىنعى ىستىقتان ساباق العان فران­تسۋزدار بيىلعى ىستىققا كۇنى بۇرىن دايىندالىپتى. ەلدىڭ كوپ جەرىندە سالقىندايتىن ورىن, تەگىن سۋ, دارىگەرلىك كومەك ازىرلەنىپتى. ارينە, بيىلعىداي اپتاپ ىستىق بۇرىن مۇندايعا كەزىك­پەگەندەرگە قاتتىراق تيەدى. افريكا, ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ءۇشىن بۇل ادەتتەگى جاعداي. بيىلعىداي جاعدايدى ءبىراز ەل بولاشاق ءۇشىن ساباق دەپ قا­بىلداسا ءجون بولار. ءتىپتى قۇر­عاقشىلىقتى جاۋ دەگەندە دە, سول جاۋعا دايىندىعى بارلار توتەپ بەرەدى. ماماديار جاقىپ.