بايقاۋشىلار سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىنا ۇلەس قوسادى

ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىندا 26 ساۋىرگە بەلگىلەنگەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا بايقاۋشىلاردى اككرەديتتەۋ ۇدەرىسى جالعاسۋدا. وسى ورايدا, جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى تۋرالى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى مارات سارسەمباەۆ پەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى اپپاراتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى اربول ارعىنوۆ اڭگىمەلەيدى. – قازاقستاننىڭ سايلاۋ تۋرالى زاڭناماسىنا سايلاۋدى جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋ تۋرالى نورمانى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى نەگە  نەگىزدەلگەن؟ قانشا بايقاۋشى اككرەديتتەلدى؟ اربول ارعىنوۆ: – سايلاۋدى بايقاۋ سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. ول سايلاۋدىڭ بەدەلدىلىگىن, ەركىن جانە اشىق سيپاتىن, سونداي-اق, ونىڭ دەموكراتيالىق سايلاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق قاعيداتتار مەن مىندەتتەمەلەرگە سايكەس بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل نورما ەقىۇ-نىڭ قۇجاتتارىندا (1990 جىلعى كوپەنگاگەن قۇجاتىنىڭ 8-پاراگرافى, 1999 جىلعى جوعارى دەڭگەيدەگى ىستامبۇل كەزدەسۋى دەكلاراتسياسىنىڭ 29-پاراگرافى, 1999 جىلعى ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى حارتياسىنىڭ 25-پاراگرافى), 2005 جىلى بۇۇ اياسىندا قابىلدانعان سايلاۋدى حالىقارالىق بايقاۋ قاعيداتتارى  دەكلاراتسياسىندا بەكىتىلگەن. 2002 جىلعى تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردەگى دەموكراتيالىق سايلاۋ ستاندارتتارى, سايلاۋ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيادا سايلاۋدى قوعامدىق جانە حالىقارالىق بايقاۋ دەموكراتيالىق سايلاۋ ستاندارتتارىنا جاتقىزىلعان. 2015 جىلعى 30 ناۋرىزداعى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى بايقاۋعا ەقىۇ/دياقب, تمد, شىۇ ميسسيالارىنان جانە 19 شەت مەملەكەتتەن 236 حالىقارالىق بايقاۋشى اككرەديتتەلدى. ەقىۇ/دياقب مەن تمد 350-400-گە جۋىق قىسقا مەرزىمدى بايقاۋشىنى قاتىستىرۋدى جوسپارلاۋدا. اككرەديتتەۋ ۇدەرىسى 2015 جىلعى 20 ساۋىردە اياقتالادى. – سايلاۋ تۋرالى زاڭناماعا ءساي­كەس, جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋ­شى­لارعا كىمدەردى جاتقىزۋعا بولادى؟ ا.ارعىنوۆ: – «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭنىڭ 20-1-بابىنا سايكەس, جەر­گىلىكتى بايقاۋشىلار ساناتىنا سايا­سي پارتيالاردىڭ, وزگە دە قوعامدىق ءبىر­لەس­تىكتەردىڭ, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ بايقاۋشىلارى جاتادى. كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار مەكەمە, قوعامدىق بىرلەستىك, اكتسيونەرلىك قوعام, تۇتىنۋشىلىق كووپەراتيۆ, ءدىني بىرلەستىك, زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى نىسانىندا جانە وزگە دە نىساندا قۇرىلادى. قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە ساياسي پارتيالار, كاسىپوداقتار جانە ازاماتتاردىڭ وزگە دە بىرلەستىكتەرى كىرەدى. ياعني, جەرگىلىكتى بايقاۋشى ساياسي نەمەسە قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ, ۇەۇ-نىڭ وكىلى بولىپ تابىلادى. «سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 20-2-بابىنا سايكەس, حالىقارالىق بايقاۋشىلارعا حا­لىق­ارالىق ۇيىمدار مەن شەت مەملەكەتتەردىڭ بايقاۋشىلارى, سايلاۋدى بايقاۋعا رەسمي تۇردە شاقىرىلعاندار جاتادى. 1986 جىلعى 21 ناۋرىزداعى مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىنداعى نەمەسە حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىنداعى شارتتار قۇقىعى تۋرالى ۆەنا كونۆەنتسياسىنىڭ 2-بابىنا سايكەس, «حالىقارالىق ۇيىم ۇكىمەتارالىق ۇيىم دەگەندى بىلدىرەدى». – جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردى تىركەۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر شارتتار نەمەسە شەكتەۋلەر بار ما؟ ا.ارعىنوۆ: – 2004 جىلعا دەيىن جەرگىلىكتى باي­قاۋشىلار ءتيىستى سايلاۋ كوميسسيالارىن­دا اككرەديتتەۋدەن وتەتىن. قازىر ساياسي پارتيا­لار, وزگە دە قوعامدىق بىرلەستىكتەر, كوم­مەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار ءوز بايقاۋشىلارىن وزدەرى ايقىندايدى. بايقاۋ ءۇشىن جالعىز شارت – بايقاۋشىنىڭ وكىلەتتىكتەرى مەن جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتاردىڭ بولۋى, ولاردىڭ نەگىزىندە سايلاۋ كوميسسيا­لارى بايقاۋشىنى تىركەۋگە الادى. حالىقارالىق بايقاۋشىلار ءوز قىزمەتىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ اككرەديتتەۋ تۋرالى قۇجاتى مەن ءوزىنىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرا الادى. حالىقارالىق باي­قاۋ­شىلاردى اككرەديتتەۋ قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قانداي دا ءبىر ساياسي, ەكونوميكالىق نەمەسە باسقا ءمۇد­دەلەرى بار, اككرەديتتەلۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, شەت مەملەكەتتىڭ زاڭنا­ماسىن نەمەسە حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جال­پىعا بىردەي نورمالارىن بۇزعانى ءۇشىن كەرى قايتارىپ الىنعان (كۇشى جويىلعان) نە اككرەديتتەۋگە ءوتىنىم بەرگەنگە دەيىنگى بەس جىل ىشىندە قىلمىستىق ءىس, سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق نەمەسە سايلاۋ كەزەڭىندە زاڭسىز قىزمەت جاساۋدا كىنالى دەپ تانىلعان ادامدار اككرەديتتەلمەيدى. – جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق باي­قاۋشىلاردى تىركەۋ ءراسىمى قان­داي؟ ولاردىڭ ۇقساستىعى مەن ايىرما­شىلىعى نەدە؟ ا.ارعىنوۆ: – سايلاۋ ۋچاسكەسىندە جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋ­شى­لاردى تىركەۋ ءراسىمى بىردەي. ولار سايلاۋ كوميسسياسىنا بايقاۋشى رەتىندە ءوزى­نىڭ وكىلەتتىگىن نەمەسە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ اككرەديتتەگەنىن   كۋالان­دىراتىن قۇجاتتى, سونىمەن قاتار, وزدەرىنىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتى ۇسىنۋى ءتيىس. – جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى ۇقساس پا؟ ۇقساس بولماسا, ايىرماشىلىعى نەدە؟ ا.ارعىنوۆ: – قۇقىقتارى كوبىنەسە ۇقساس, بىراق ايىرماشىلىقتارى دا بار. جەرگىلىكتى بايقاۋشىلار سايلاۋ كوميس­سيا­لارىنىڭ شەشىمدەرىنە, ءىس-ارەكەتتەرىنە نەمەسە ارەكەتسىزدىگىنە جوعارى تۇرعان ساي­لاۋ كوميسسياسىنا نەمەسە سوتقا شاعىم­دا­نۋعا, داۋىس بەرۋ بارىسىنا جانە ونىڭ ءناتي­جەلەرىن انىقتاۋعا كەدەرگى جاساماي, فوتو-, دىبىس- جانە بەينەجازبا جاساۋعا قۇقىلى. حالىقارالىق بايقاۋشىلار «جاريا مالىمدەمەلەر جاساۋعا», «وزدەرىنىڭ بايقاعاندارى, انىقتالعان زاڭ بۇزۋ­شىلىقتار تۋرالى سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرىن حاباردار ەتۋگە», سونىمەن قاتار, ۇسىنىمدار ەنگىزۋگە قۇقىلى. – جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق باي­قاۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدە قانداي دا ءبىر كەپىلدىكتەر بار ما,  ولاردى بۇزعانى ءۇشىن قازاقستان زاڭ­نا­ماسىندا قانداي جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەلگەن؟ مارات سارسەمباەۆ: – وتاندىق بايقاۋ­شىلار قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى كەپىلدىكتەرىنىڭ ءبىرى – ولاردىڭ سول نەمەسە وزگە سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ, ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ شەشىمدەرىنە, ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) جوعارى تۇرعان سايلاۋ كوميسسياسىنا نەمەسە سوت ورگانىنا شاعىمدانۋى. جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلار قۇقىقتارىنىڭ تاعى ءبىر كەپىلدىگى ولاردىڭ قۇقىقتارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ (اقبك) قورعايتىنى بولىپ تابىلادى. ول بايقاۋشىلاردىڭ سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ وتىرىستارىنا قاتىسۋ قۇقىعىنا, دا­ۋىس بەرۋ كۇنى سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولۋ قۇقىعىنا, داۋىس بەرۋ بارىسىن بايقاۋ مۇمكىندىگىنە, تاسىمالدايتىن سايلاۋ جاشىكتەرىن الىپ  جۇرۋگە قاتىسۋىنا, بارلىق سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ كەزەڭدەرىنە قاتىسۋىنا, سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن كەزدەسۋىنە كەدەرگى كەلتىرگەنى ءۇشىن, ولارعا سايلاۋ قورىتىندىلارى تۋرالى مالىمەتتەر بەرىلمەگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى كوزدەيدى (اقبك-نىڭ 119 جانە 126-باپتارى). – جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى قانداي؟ ولاردىڭ ۇقساستىعى مەن ايىرماشىلىعى  نەدە؟ م.سارسەمباەۆ: – «سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 20-1-با­بىنىڭ 3 جانە 8-تارماقتارى مەن 20-2-بابىنىڭ 7-تارماعىندا كوزدەل­گەن جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋ­شىلاردىڭ مىندەتتەرى ءىس جۇزىندە بىردەي, ءتىپتى, بارلىق مىندەتتەرى دە  ماتىندىك ۇقساس. ولاردىڭ مىندەتتەرى سايلاۋ بارىسىن ءادىل بايقاۋ, سايلاۋ ۇدەرىسىنە ارالاسپاۋ, سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بەلگىلەنگەن ەرەجەلەردى ساقتاۋ, سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ بولىپ تابىلادى. تەك جەرگىلىكتى بايقاۋشىلاردىڭ «ءوز ەسكەرتۋلەرىن قۇجاتتالعان, شىنايى جانە تەكسەرۋگە بولاتىن فاكتىلەرمەن نەگىزدەۋ» مىندەتى («سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 20-1-بابى 3-تارماعىنىڭ 5) تارماقشاسى) حالىقارالىق بايقاۋشىلار مىندەتتەرىندە جوق. بۇل وتاندىق بايقاۋشىلاردىڭ فاكتىلەردىڭ راستىعىن قۇجات تۇرىندە دالەلدەۋدى تالاپ ەتەتىن زاڭ بۇزۋشىلىققا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ورگاندارىنا شاعىم جاساي الاتىندىعىنا بايلانىستى. ەقىۇ/دياقب-نىڭ بايقاۋشىلار كودەكسىندە دە وسىنداي تارماق بولعان, بىراق ونى وسى حالىقارالىق ۇيىم ءوز بايقاۋشىلارىنىڭ بايقاۋ جۇرگىزىلەتىن ەلدىڭ اتىنا ەسكەرتۋ جاساۋىن وڭايلاتۋ ماقساتىندا الىپ تاستاعان بولاتىن. – كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردا (دياقب, تمد, شىۇ) بايقاۋشىلاردىڭ ءتارتىبى تۋرالى كودەكس بار, جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلارعا قا­تىستى وسىنداي ءتارتىپ كودەكستەرى بار ما؟ م.سارسەمباەۆ: – قازاقستان اۋماعىندا جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلار تارتىبىنە قاتىستى كودەكستەر جوق. جەرگىلىكتى بايقاۋشىلاردىڭ قىزمەتى قازاقستاننىڭ «سايلاۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ساياسي پارتيالارىنىڭ, وزگە دە قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنىڭ, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارىنىڭ بايقاۋشىلارى» اتتى 20-1-بابىمەن, ال شەتەلدىك بايقاۋشىلاردىڭ قىزمەتى «سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ «شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بايقاۋشىلارى, شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى» اتتى 20-2-بابىمەن رەتتەلەدى. ءوزىنىڭ كولەمى مەن مازمۇندىلىعى جاعىنان بۇل باپتار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ اتالعان كودەكستەرىنەن كەم ەمەس. – ەگەر جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلار قازاقستان زاڭناماسىن بۇزاتىن بولسا, ونىڭ سالدارى قانداي بولماق؟ جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى شەشىمدى كىم قابىلدايدى؟ م.سارسەمباەۆ: – ەگەر جەرگىلىكتى بايقاۋشىلار قازاقستان زاڭناماسىن بۇزاتىن بولسا, وندا «سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 20-1-بابى 4-تارماعىنىڭ نەگىزىندە, اۋماعىندا نەمەسە ۋچاسكەسىندە قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرىلگەن سايلاۋ كوميسسياسى مۇنداي بايقاۋشىلاردى تىركەۋدىڭ كۇشىن جويۋعا قۇقىلى. ەگەر حالىقارالىق بايقاۋشىلار قازاقستاننىڭ «سايلاۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ نورمالارىن بۇزاتىن بولسا, وندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى 20-2-باپتىڭ 8-تارماعىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, «شەت مەملەكەت, حالىقارالىق ۇيىم بايقاۋشىسىنىڭ اككرەديتتەلۋىن كەرى قايتارىپ الۋعا قۇقىلى». بۇدان باسقا, ەگەر بۇل بايقاۋشىلار تەك قازاقستاندىق زاڭنامانى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, جالپىعا بىردەي حالىقارالىق-قۇقىقتىق نورمانى دا بۇزاتىن بولسا, ءتيىستى سايلاۋ كوميسسياسى «سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 20-2-بابى 9-تارماعىنىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق بايقاۋشىنىڭ «اككرەديتتەلۋىن كەرى قايتارىپ الۋ تۋرالى» ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا ۇسىنىم ەنگىزۋگە قۇقىلى. ەگەر بايقاۋشىلار ورەسكەل قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساسا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ولاردى اكىمشىلىك نەمەسە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتادى. – سايلاۋعا قاتىستى قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋدە ەقىۇ, تمد, شىۇ ۇسىنىستار ەنگىزە مە؟ وسىنداي جۇمىستى جەرگىلىكتى بايقاۋشىلار جاساي الا ما؟ م.سارسەمباەۆ: – سايلاۋعا قاتىستى قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋدە ەقىۇ, تمد, شىۇ ميسسياسى بايقاۋشىلارى ۇسى­نىمدار ەنگىزۋگە شىنىمەن قۇقىلى. بۇل قازاقستاننىڭ «سايلاۋ تۋرالى» زا­ڭى­­نىڭ 20-2-بابى 6-تارماعىنىڭ 5) تار­ماقشاسىندا كوزدەلگەن. اتالعان زاڭ­دا جەر­گىلىكتى بايقاۋشىلاردىڭ وسىنداي ۇسى­نىستار ەنگىزۋ تۋرالى وكىلەتتىگى كوز­دەلمەگەن. سونىمەن بىرگە, تىيىم سالاتىن نورما دا جوق. تيىسىنشە, جەرگىلىكتى بايقاۋشىلاردىڭ ۇسىنىمدار ەنگىزۋگە قۇقىعى بار. ءاربىر سايلاۋدان كەيىن ساياسي پارتيالاردىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنىڭ زاڭدىق ەلەكتوراتتىق نورمالارىن جاقسارتۋ بويىنشا وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن ەنگىزۋى ساياسي تاجىريبەگە اينالعان. اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا, «ەگەمەن قازاقستان».