قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات ابىلعازى قۇسايىنوۆ قوستاناي قالاسىنداعى ءىلياس وماروۆ اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىندا جۇرتشىلىقپەن كەزدەستى.
كەزدەسۋ بارىسىندا ابىلعازى قالياقپار ۇلى قالا جۇرتشىلىعىن ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى انىقتاۋعا نەگىزدەلگەن نەگىزگى باعىتتارىمەن تانىستىردى. ءا.قۇسايىنوۆ جينالعانداردى قىزمەتتىڭ «جاسىل» ۆەكتورىنىڭ عىلىمي نەگىزدىلىگى تۋرالى جانە قوعامدى بارلىق جەرلەردە ەكولوگيالاندىرۋ مىندەتى قانشالىقتى وزەكتى ءارى تولعاندىرارلىق ەكەندىگى جايىنان حاباردار ەتتى. بۇل – ودان ارعى دامۋ جولدارىن قالتقىسىز زەردەلەۋ جولىمەن عانا قول جەتكىزۋگە بولاتىن عالامدىق ماقسات, دەدى ول.
كانديداتتىڭ سوزىنشە, الەمدىك ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا كوڭىل قويۋدىڭ تاپشىلىعى, حالىقارالىق ۇنقاتىسۋدا وسى تاقىرىپ ۇلەسىنىڭ ازايۋى جاڭا, ورشىمەلى تابيعي وزگەرىستەرگە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. «ەكولوگيا – ادامنىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى. ءبىزدى قورشاپ تۇرعاننىڭ بارلىعى – تابيعات, ءبىزدىڭ الەمىمىز. تەحنيكالىق ىلگەرىلەۋ داۋىرىندە «جاسىل» سالا ودان ءارى ءالسىز كۇيگە تۇسۋدە. ونىڭ ىشىندە قۇنارلى جەردىڭ تىم جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى مىناداي فاكتىلەردى كەلتىرۋگە بولادى: ءبىر ادامدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى جەر اۋماعى بۇگىنگى تاڭدا الەمدە 21,9 گەكتاردى قۇرايدى. سونىمەن قاتار, جەردىڭ بيولوگيالىق مۇمكىندىكتەرى ورتا ەسەپپەن بار بولعانى 15,7 گەكتار. ياعني, 7 ميلليارد ادامنىڭ ارقايسىسىنا كەمىندە 6,2 گەكتار تازا, لاستانباعان, قۇنارلى جەردىڭ جەتىسپەيتىنى ايقىن. بۇل – ناقتى پروبلەما», – دەدى ءا.قۇسايىنوۆ.
كەزدەسۋ بارىسىندا كانديدات, سونداي-اق, بۇكىل الەمدە بىرەگەي تابيعي تارالۋ ايماقتارىنىڭ كۇرت ازايىپ كەتۋ فاكتىلەرىن كەلتىردى. مىسالى, جەردىڭ بىرقاتار ادام ءجيى ورنالاسقان وڭىرلەرىندە جاھاندىق ەكوجۇيەنىڭ باعالى بولىگى بولىپ تابىلاتىن باتپاقتى جەرلەردىڭ 90 پايىزعا دەيىنى جويىلىپ كەتكەن. «ەكولوگيا – بۇل ءبىزدىڭ ورتاق ۇيىمىزگە, عالامشارىمىزعا قامقورلىق تۋرالى عىلىم. بىزدە ول جالعىز, ءبىز ونى ايالاۋعا مىندەتتىمىز. بۇل مەكتەپ تابالدىرىعىنان-اق ادامدارعا ايتىلىپ كەلەدى, الايدا, ءىس جۇزىندە ماسەلە سول كۇيىندە قالۋدا. جاھاندىق جىلىنۋدى مىسالعا الايىقشى. حح عاسىردىڭ باسىنان بەرى اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى تسەلسي بويىنشا 0,74 گرادۋسقا ارتتى. ونىڭ ۇستىنە, وسى ارتۋدىڭ شامامەن ۇشتەن ەكى بولىگى سوڭعى 30 جىلعا كەلەدى. عاسىرلار بويىنشا بىردەي تەمپەراتۋرا ساقتالىپ كەلگەن تابيعات ءۇشىن بۇل تۇبەگەيلى وزگەرىس», – دەدى ابىلعازى قالياقپار ۇلى.
كانديدات ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنان بەرى ءاربىر ونجىلدىق الدىڭعىسىنان جىلىراق ەكەنىن ايتتى. بۇل – جالپىعا بەلگىلى, عىلىمي قاۋىم مويىنداعان, الايدا, حالىقارالىق ارەنادا تولىققاندى جاۋاپ تابىلماعان اقپارات. كوپتەگەن ەلدەردە جاسىل تەحنولوگيالار وندىرىسكە جەتكىلىكتى تۇردە جاپپاي ەنگىزىلمەي وتىر, كەيبىر جەرلەردە, ءتىپتى, ەسكەرىلمەۋدە. جاعدايدىڭ بۇلايشا قالىپتاسۋى ەكولوگيا – تابيعي رەسۋرستاردىڭ بۇكىل كەشەنىن بىرىكتىرەتىن تەرمين وتە جەتكىلىكسىز بولىپ وتىرعان بۇگىنگى كۇندە بولاشاق تۋرالى ويلانۋعا ماجبۇرلەيدى.
قوستاناي قالاسىنىڭ جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋدە ءسوز سويلەي وتىرىپ, كانديداتتىڭ سايلاۋالدى شتابىنىڭ باسشىسى رۇستەم جولامان دا ەكولوگيا تاقىرىبىنىڭ وزەكتى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. «ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ەكولوگيا – بۇل سارقىلۋعا اينالعان كوز. شىن مانىندە, ول ارقاشان سارقىلمالى كوز بولىپ كەلگەن-ءدى, الايدا, قازىرگى ساتتە ماڭگى دەپ ويلاپ كەلگەن رەسۋرستار ماسەلەسى الدىڭعى قاتاردا تۇر. سوندىقتان, ءبىز حالىقتى ەكولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى حاباردار ەتىپ, وسى پروبلەمالى ماسەلەنى مۇقيات زەرتتەۋدى ۇسىنامىز. جاسىل ۆەكتور ءاردايىم تازا اۋا, قۇنارلى جەر, اۋىز سۋ كوزدەرى جانە, ءتىپتى, جەر اتموسفەراسى سياقتى ەڭ قاجەتتى تابيعي رەسۋرستار تاپشىلىعىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن نۇسقايدى», – دەدى ءوزىنىڭ سوزىندە ر.جولامان.
ابىلعازى قۇسايىنوۆ ءىس-شارانى اياقتاي كەلە, ەكولوگيا تاقىرىبىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تاعى باسا ايتىپ, قالا جۇرتشىلىعىن جاھاندىق ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە مۇقيات كوڭىل اۋدارۋعا شاقىردى. «ءبىز ارقاشان تابيعات – ادامزاتتىڭ باستى بايلىعى دەپ ايتامىز. ونى ايالاۋ كەرەك, بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, ادامنىڭ ءوز قولىندا», – دەدى ءا.قۇسايىنوۆ.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.
كەزدەسۋ بارىسىندا ابىلعازى قالياقپار ۇلى قالا جۇرتشىلىعىن ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى انىقتاۋعا نەگىزدەلگەن نەگىزگى باعىتتارىمەن تانىستىردى. ءا.قۇسايىنوۆ جينالعانداردى قىزمەتتىڭ «جاسىل» ۆەكتورىنىڭ عىلىمي نەگىزدىلىگى تۋرالى جانە قوعامدى بارلىق جەرلەردە ەكولوگيالاندىرۋ مىندەتى قانشالىقتى وزەكتى ءارى تولعاندىرارلىق ەكەندىگى جايىنان حاباردار ەتتى. بۇل – ودان ارعى دامۋ جولدارىن قالتقىسىز زەردەلەۋ جولىمەن عانا قول جەتكىزۋگە بولاتىن عالامدىق ماقسات, دەدى ول.
كانديداتتىڭ سوزىنشە, الەمدىك ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا كوڭىل قويۋدىڭ تاپشىلىعى, حالىقارالىق ۇنقاتىسۋدا وسى تاقىرىپ ۇلەسىنىڭ ازايۋى جاڭا, ورشىمەلى تابيعي وزگەرىستەرگە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. «ەكولوگيا – ادامنىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى. ءبىزدى قورشاپ تۇرعاننىڭ بارلىعى – تابيعات, ءبىزدىڭ الەمىمىز. تەحنيكالىق ىلگەرىلەۋ داۋىرىندە «جاسىل» سالا ودان ءارى ءالسىز كۇيگە تۇسۋدە. ونىڭ ىشىندە قۇنارلى جەردىڭ تىم جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى مىناداي فاكتىلەردى كەلتىرۋگە بولادى: ءبىر ادامدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى جەر اۋماعى بۇگىنگى تاڭدا الەمدە 21,9 گەكتاردى قۇرايدى. سونىمەن قاتار, جەردىڭ بيولوگيالىق مۇمكىندىكتەرى ورتا ەسەپپەن بار بولعانى 15,7 گەكتار. ياعني, 7 ميلليارد ادامنىڭ ارقايسىسىنا كەمىندە 6,2 گەكتار تازا, لاستانباعان, قۇنارلى جەردىڭ جەتىسپەيتىنى ايقىن. بۇل – ناقتى پروبلەما», – دەدى ءا.قۇسايىنوۆ.
كەزدەسۋ بارىسىندا كانديدات, سونداي-اق, بۇكىل الەمدە بىرەگەي تابيعي تارالۋ ايماقتارىنىڭ كۇرت ازايىپ كەتۋ فاكتىلەرىن كەلتىردى. مىسالى, جەردىڭ بىرقاتار ادام ءجيى ورنالاسقان وڭىرلەرىندە جاھاندىق ەكوجۇيەنىڭ باعالى بولىگى بولىپ تابىلاتىن باتپاقتى جەرلەردىڭ 90 پايىزعا دەيىنى جويىلىپ كەتكەن. «ەكولوگيا – بۇل ءبىزدىڭ ورتاق ۇيىمىزگە, عالامشارىمىزعا قامقورلىق تۋرالى عىلىم. بىزدە ول جالعىز, ءبىز ونى ايالاۋعا مىندەتتىمىز. بۇل مەكتەپ تابالدىرىعىنان-اق ادامدارعا ايتىلىپ كەلەدى, الايدا, ءىس جۇزىندە ماسەلە سول كۇيىندە قالۋدا. جاھاندىق جىلىنۋدى مىسالعا الايىقشى. حح عاسىردىڭ باسىنان بەرى اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى تسەلسي بويىنشا 0,74 گرادۋسقا ارتتى. ونىڭ ۇستىنە, وسى ارتۋدىڭ شامامەن ۇشتەن ەكى بولىگى سوڭعى 30 جىلعا كەلەدى. عاسىرلار بويىنشا بىردەي تەمپەراتۋرا ساقتالىپ كەلگەن تابيعات ءۇشىن بۇل تۇبەگەيلى وزگەرىس», – دەدى ابىلعازى قالياقپار ۇلى.
كانديدات ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنان بەرى ءاربىر ونجىلدىق الدىڭعىسىنان جىلىراق ەكەنىن ايتتى. بۇل – جالپىعا بەلگىلى, عىلىمي قاۋىم مويىنداعان, الايدا, حالىقارالىق ارەنادا تولىققاندى جاۋاپ تابىلماعان اقپارات. كوپتەگەن ەلدەردە جاسىل تەحنولوگيالار وندىرىسكە جەتكىلىكتى تۇردە جاپپاي ەنگىزىلمەي وتىر, كەيبىر جەرلەردە, ءتىپتى, ەسكەرىلمەۋدە. جاعدايدىڭ بۇلايشا قالىپتاسۋى ەكولوگيا – تابيعي رەسۋرستاردىڭ بۇكىل كەشەنىن بىرىكتىرەتىن تەرمين وتە جەتكىلىكسىز بولىپ وتىرعان بۇگىنگى كۇندە بولاشاق تۋرالى ويلانۋعا ماجبۇرلەيدى.
قوستاناي قالاسىنىڭ جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋدە ءسوز سويلەي وتىرىپ, كانديداتتىڭ سايلاۋالدى شتابىنىڭ باسشىسى رۇستەم جولامان دا ەكولوگيا تاقىرىبىنىڭ وزەكتى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. «ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ەكولوگيا – بۇل سارقىلۋعا اينالعان كوز. شىن مانىندە, ول ارقاشان سارقىلمالى كوز بولىپ كەلگەن-ءدى, الايدا, قازىرگى ساتتە ماڭگى دەپ ويلاپ كەلگەن رەسۋرستار ماسەلەسى الدىڭعى قاتاردا تۇر. سوندىقتان, ءبىز حالىقتى ەكولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى حاباردار ەتىپ, وسى پروبلەمالى ماسەلەنى مۇقيات زەرتتەۋدى ۇسىنامىز. جاسىل ۆەكتور ءاردايىم تازا اۋا, قۇنارلى جەر, اۋىز سۋ كوزدەرى جانە, ءتىپتى, جەر اتموسفەراسى سياقتى ەڭ قاجەتتى تابيعي رەسۋرستار تاپشىلىعىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن نۇسقايدى», – دەدى ءوزىنىڭ سوزىندە ر.جولامان.
ابىلعازى قۇسايىنوۆ ءىس-شارانى اياقتاي كەلە, ەكولوگيا تاقىرىبىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تاعى باسا ايتىپ, قالا جۇرتشىلىعىن جاھاندىق ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە مۇقيات كوڭىل اۋدارۋعا شاقىردى. «ءبىز ارقاشان تابيعات – ادامزاتتىڭ باستى بايلىعى دەپ ايتامىز. ونى ايالاۋ كەرەك, بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, ادامنىڭ ءوز قولىندا», – دەدى ءا.قۇسايىنوۆ.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.
