“دۇنيە شىركىن... دۇركىن-دۇركىن! وتەدى ءبىر كۇن”...

كوڭىل تۇكپىرىندە جىلى ۇيالاپ جات­قانىمەن ءال-ءازىر قادىرلى ۇستاز – مۇ­حامەتجان قوجاسباي ۇلى تاعدىرى جايىندا جازۋ ويدا جوق ەدى. جەدەل تولعانۋعا ءبىر جاي سەبەپ بولدى. تۋراسىنا كوشكەندە, الماتىدان كەلگەن اعايىن عىلىمعا قاتىسى بار ءبىر قىزدىڭ مەنى جاتا-جاستانا سۇراعىشتاعانىن ايتا كەلدى. “مۇحامەتجان قاراتاەۆتىڭ جارى – مارقۇم مارحۋما شەشەمىزدىڭ ول كىسىگە امانات ەتىپ قالدىرعان قولجازباسى بار ەدى. قولىنا تاپسىرايىن دەسەم, كەزدەسە الماي جۇرگەنىم…” – دەيتىن كورىنەدى الگى قىز بالا.بەيتانىس جاننىڭ سالەمىن ەسىتىپ, ءبىراز ويعا باتتىم. سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدار. جوعارى كۋرستىڭ ستۋدەنتىمىز. “قازاق ادەبيەتى” كافەدراسىنىڭ مەڭگە­رۋشىسى, پروفەسسور ب.كەنجەباي ۇلىنىڭ شاقىرۋىمەن اكادەميك مۇحامەتجان قوجاسباي ۇلى قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءدارىس بەرەتىن بولىپتى. مۇنى ەستىگەندە ءبىز ەرەكشە قۋاندىق. قۋانباعاندا شە؟! ول كەزدە اكادەميك-سىنشى مۇحا­مەتجان قاراتاەۆتىڭ اتى اسپانداپ, داڭقى داۋىرلەپ تۇرعان ءسات. حالىقارالىق سىنشىلار اسسوتسياتسياسى مۇشەسى, بۇكىل­وداقتىق سىنشىلار سەكتسياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, “قازاق سوۆەت ەنتسيكلو­پەدياسىنىڭ” باس رەداكتورى, جىلىنا ءبىر كىتاپ بەرىپ تۇرعان بىلگىر سىنشى. ابىرويلى جيىنداردىڭ تورىندە وتىرار ءىرى تۇلعا! سونداي ادامنان ءتالىم الۋ, ارينە, ءۇل­كەن باقىت! مۇقاڭ كەلىپ, ءبىزدىڭ كۋرسقا لەكتسيا وقيدى ەكەن دەگەندى ەستىگەندە الماتىعا اۋىلدان وقۋعا اتتاناردا ول كىسىنىڭ “تۋعان ادەبيەت تۋرالى ويلار” دەپ اتالاتىن كىتابىن بىرگە الا كەلگەنىم ەسىمە ءتۇستى. اۋىلدىق كىتاپحانادان “ەپوستان ەپوپەياعا” اتالاتىن قوماقتى سىن كىتابىن الىپ وقىعانىم, ت.نۇرتازين جانە س.قيراباەۆپەن بىرگە جوعارى وقۋ ورنىنا ارناپ جازعان وقۋلىعىن قاراپ شىققانىم دا ەستە. ارينە, ءبىز ول كىسىنىڭ كىتابىن وقىعانمەن, ءوزىنىڭ ۇلكەن تاعدىر كەشكەنىن بىلە بەرمەيتىن بوزبالامىز. 1938 جىلى “حالىق جاۋى” ناۋقانىمەن ۇستالىپ, ۇزاق جىل ءسىبىردىڭ ءدامى بۇيىرىپ, “تۋعان ادەبيەت تۋرالى ويلارعا” تۇپ-تۋرا جيىرما جىل كەشىگىپ, زارىعىپ جەتكەنىن ول كەزدە ءبىز قايدان بىلەيىك. “تۋعان ادەبيەت تۋرالى ويلارى” مۇقاڭنىڭ 30 جانە 50 جىلدارى جازعان ادەبي سىن ماقالالارىنان باس قۇراۋ سىرىن ءبىز كەيىن تۇسىندىك. سويتسەك, وتىزىنشى جىلدارى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن تامامداعان, سانكت-پەتەربۋرگتە اسپيران­تۋرادان وتكەن, ازۋلى سىنشى, ەستەت ادەبيەتشى قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا جاۋاپتى حاتشى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرىپ, “حالىق جاۋى” بولىپ ۇستالىپ كەتىپتى. سىبىرگە ايدالعان جاپ-جاس مۇحامەتجان دا ءبىراز قاعازعا قول قويعان دەسەدى, اتىنان ءبىرسىپىرا ماقالا دا جازىلىپتى. مۇمكىن. “مۇمكىن” دەۋ – كولگىرسۋ, تۇپ-تۋرا شىندىق. وزگەنى قايدام, ارحيۆ اقتارعان ماعان اعا بۋىندا وتىز جەتىنىڭ قۇيىنىنان امان ادام جوق سياقتى كورىنەدى. بىرەۋ – از, بىرەۋ – كوپ, بىرەۋ – كورىنىپ, بىرەۋ كورىنبەي ىستەدى. مەن 37-ءنىڭ كەسەلىنەن تىسقارى تۇرعان ەدىم دەگەن داپكەشتىكتىڭ كەرەگى جوق. وعان ەشكىم يلانبايدى. قالاي دەگەندە ءبارى دە قوعام دەرتىنە قىزمەت كورسەتپەي, “زامانعا كۇيلەمەي” تۇرا الماعان. ول ءبىر الماعايىپ زامان ەدى عوي, اعايىن! جۇرتتى ءبىر اينالدىرعان قۇيىن مۇحا­مەتجان قاراتاەۆ, وتەباي تۇرمانجانوۆ, جۇسىپبەك ارىستانوۆتى ەكى اينالدىرعان. سىبىردە ءبىراز ۋاقىت اعاش كەسكەن, زاۋىت سالعان ولار از ۋاقىت اۋىلعا كەلىپ, قايتا ۇستالىپ, تاعى دا بەس-التى جىلدان ازاپ شەككەن. دەمەك, بۇلار جيىرما جىلىن قارا ورمان اراسىندا وتكىزىپ, ءاۋپىرىم تاڭىرمەن امان قالعان اۋىر تاعدىر يەلەرى! العاش ورالىپ ەلگە كەلگەندە, مۇقاڭ جامبىلدا پەداگوگيكالىق ورتا وقۋ ورنىندا وزگە بالالارمەن بىرگە شەرحان مۇرتازاعا ساباق بەرىپتى. از ۋاقىت قانا. سودان سىبىرگە قايتا كەتكەن. “كەتكەن” ەمەس-اۋ, قايىرا ءسىبىر ايدالعان. ول ءسات جازۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ ء“بىر ماحابباتتىڭ بايانى” دەپ اتالاتىن پوۆەسىندە پسيحولوگيالىق يىرىممەن تاماشا ايتىلعان. كەيىن, اتى اتالعان ازاماتتاردىڭ قاي-قايسىسىمەن دە ءجيى ارالاسۋعا تۋرا كەلگەندە ولاردىڭ ءومىر جاسى وكسىپ كەتە جازداعان جاندار ەكەنىن تانىعان ەدىم. پەندەنىڭ باسىنا بەرمەسىن! مۇقاڭ كەشىگىپ جاتتى. بىزدەر ونىڭ كەشىككەنىن عىلىمعا ارنالعان ءومىرىنىڭ دەنى اكادەميادا, ەنتسيكلوپەديادا ءوتىپ كەلە جاتقان, جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرمەگەنىنەن دەپ بىلدىك. ءبىر-بىرىمىزگە سولاي شىعار دەپ كەسىپ-ءپىشىپ اسىعىس اڭگىمە ايتىپ ۇلگەردىك. ۇزاماي قالىڭ شاشىن ارتىنا قايىرعان قارا كىسى كىرىپ كەلە جاتتى. ءدارىس باستالار ساتتە مۇقاڭ ء“بىر سەبەپپەن كەشىككەنىن, ايتپەسە تاجىريبەلى ۇستاز” ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. اكادەميكتىڭ بۇل ءسوزى – ءبىزدى تىڭداپ تۇرعانداي بولىپ شىققانىن قاراڭىز. ادەبيەتتىڭ ەستەتيكالىق ءمانىن ءتۇسىندىرىپ, لەكتسياسىن باستاپ كەتتى اكادەميك. وبالى نە, لەكتسيانى تارتىمدى, جۇردەك وقىدى. ءبارىمىز دە مۇقاڭا شاكىرت بولساق دەپ ارماندادىق. ول كەزدە “سوتسياليستىك رەاليزم ءادىسى” تۋرالى ويلارىن دا قاپىسىز قابىلداپ جاتتىق. ستۋدەنت ءبىز عانا ەمەس, مۇقاڭنىڭ سوتسياليستىك رەاليزم تۋرالى ەڭبەگىن ب.سۋچكوۆ, د.ماركوۆ سەكىلدى “وداقتىق” عالىمدار دا قاپىسىز قولدايتىن. بۇكىلوداقتىق ادەبي پروتسەستە مويىندالعان – م.قاراتاەۆ! كوپ ۇستازعا كورسەتە بەرمەيتىن قۇرمەتىمىز ەدى, ءبىر توپ ستۋدەنت قوياردا-قويماي مۇقاڭمەن سۋرەتكە تۇستىك. سول جىلدارى “اسۋلار الدا” دەگەن اتپەن ماسكەۋدە ورىس تىلىندە جارىق كورگەن سىن كىتابىنا ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىنىن ايتىپ, تۋعان ادەبيەت جايىندا مىندەت ارتىپ, قولتاڭبا جازىپ سىيلادى. ءبىز ۇستازدى جاقسى كوردىك. ول كىسى شاكىرت رەتىندە ءبىزدى شەككى كورمەگەن بولسا كەرەك. ءسويتىپ, ادەبي سىنعا ماماندانۋدا وسى ءبىر الدى كەڭ, كەڭ دۇنيەنى تارىلتپايتىن مەيىربان, ءبىلىمدار ادامنىڭ اسەرى كوپ ءتيدى. وزگەنى بىلمەيمىن, اكادەميك مۇحامەتجان قاراتاەۆتان ءدارىس العانىمدى ءوز باسىم ماقتانىش كورەمىن… وقۋ بىتىرگەن سوڭ تۇرسىنبەك كاكىش­ ۇلى­نىڭ قامقورلىعىمەن عىلىم اكادەمياسىنا قىزمەتكە بارعان مەن 1975-76 جىلدىڭ ارالىعىندا قىزمەتتەن قىسقارىپ, جۇمىس تاپپاي ساندالىپ دالادا قالدىم. شىر-پىرى شىعىپ بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى قىزمەت ىزدەدى ماعان. ءوزىم دە ىزدەيمىن تابانىمنان تاۋسىلىپ. باسپاعان تابال­دىرىق, اشپاعان ەسىك قالمادى. اشقان ەسىگىمنىڭ ءبىرى – “قازاق سوۆەت ەنتسي­كلوپەدياسى” باس رەداكتورىنىڭ ەسىگى. مۇقاڭ سونداي جىلىشىرايلى قابىلداپ, ۇستازدىق ءسوزىن ايتتى. “جەتكىنشەك جاستاردى قىسقارتقانشا, اكادەمياعا جەمىس بەرمەيتىندەردى كارىلەردى قىسقارتسا-شى, شىركىندەر. كەلەشەكتى ويلاعاندارىڭا بولايىن؟!” – دەدى الدەكىمدەرگە رەنجي. اقىرىندا: ء“بىر اي ۋاقىت بەر. بىرەۋدى قىسقارتسام دا سەنى قىزمەتكە قابىل­دايمىن!” – دەدى جايساڭ ۇستاز. ماعان جانى اشىعاندىقتان سونداي ءبىر ارەكەتكە بارماقشى بولدى. ايتپەسە, كىسى ورنى تولىق قوي. ءار قىزمەتكەردىڭ ارقاسىندا ءبىر-ءبىر ءشۇي جەلكە تۇراتىنى جانە بەلگىلى. كوپ ۇزاماي قىزمەت تابىلدى دا مەن قايتا مۇقاڭدى مازالاي قويعان جوقپىن. “س.مۇقانوۆ مۋزەي-ءۇيىن” ەكسپوزيتسيالاۋ بارىسىندا ارنايى عىلىمي كەڭەس قۇرىپ, مۇقاڭدى توراعا ەتىپ بەكىتتىردىك. اقىل-كەڭەسىن اياعان جوق, جارىقتىق. سىيلاستىعى عوي, ءسابيت مۇقانوۆ دەگەندە جوق ۋاقىتتى تاباتىن. س. مۇقانوۆ جونىندە تەلەحابارلار سەرياسىن جاسادىم. كەلىپ, حابارعا قاتىسىپ, سويلەپ ءجۇردى. تەلەقوردا بار بولۋعا ءتيىستى. س.مۇقانوۆتىڭ 16 تومدىق تاڭدامالى شىعارمالار جيناعىن باسپاعا دايىنداپ شىعاردىق. تاڭدامالىعا م.قاراتاەۆتىڭ سوڭعى ءسوزىن لايىق كوردىك. ءوتىنىش ايتىپ ەدىك, سوزگە كەلمەي جازىپ بەردى. “تاڭدامالىنى اكادەميالىق باسىلىمعا جاقىنداتايىق, قۇلبەك, سەن تولىق تۇسىنىك جاز!” – دەدى مۇقاڭ. شاما-شارقىمشا تۇسىنىك جازدىم. “جاس الاش”, “ەگەمەن قازاقستان”, “قازاق ادەبيەتى” گازەتتەرىندە, “اقيقات” جۋرنالىندا قىزمەت ىستەگەن جىلدارىمدا تىم ءجيى ارالاسۋعا مۇمكىندىك بولعان جوق. اعىمداعى باسپاسوزگە ماقالا ۇسىنسا, جەدەلدەتىپ جاريالايتىنبىز. اكادەميكتىڭ ماقالا جازۋى – اعىمداعى ءباسپاسوز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي سانالاتىن كەز. ماقالالارىن ورىنسىز تىقپالاپ, مازانى الاتىن كىسى مۇقاڭ ەمەس. كەزىندەگى تىلمەن ايتقاندا, كەڭەستىك, ورتاازيالىق, رەسپۋبليكالىق جيىنداردا وتە ابىرويلى ءجۇردى, ءوزىن ءبىلىمدى ادام رەتىندە كورسەتە ءبىلدى, اكادەميك دەگەن اتىنا وراي ءوزىن اسقاق ۇستاپ ءجۇردى. 1984 جىلى اكەمدەي بولعان ءازىز ادام – پروفەسسور ب.كەنجەباي ۇلىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزگەندە ەرەكشە ىقىلاسپەن قىزمەت ەتكەن ەكى ادامنىڭ ءبىرى – مۇحامەتجان قاراتاەۆ, ءبىرى – ءابدىلدا تاجىباەۆ! اقىلداسىپ, كەڭەسكەن ءبىر وڭاشا ساتتەرى “قاراعىم, بەيسەكەڭنىڭ باتاسىن الا بەر. بۇل كىسىگە ءبارىمىز دە قارىزدارمىز. اعالىعى, ۇستازدىعى ءوز الدىنا. ءسىبىر ايدالىپ, جاۋ اتانىپ, جازا وتەپ كەلگەندە, دۇشپان تابالاپ, دوس بويتاسالاپ جاتقاندا, قاسقايىپ الدىمىزدان شىققان, قورىقپاي ۇيىنە شاقىرىپ, ءدام بەرگەن, بىزگە قىزمەت ىزدەگەن, ادال دا الىپ ادام. ءبىز اكادەميك بولىپ تۋدى دەپ وتىرسىڭ با؟ ءبىز بەيسەكەڭنىڭ تاربيەسىن كورىپ وستىك. بەيسەكەڭنىڭ ەڭبەگى اتاقپەن ولشەنبەيتىن ەڭبەك. ءالى-اق, كۇنى تۋادى!” – دەيتىنى دە ءالى قۇلاعىمدا. ول كەزدە اۋرۋ-سىرقاۋلى ب.كەنجەباي­ ۇلىن كوپ كىسى كوزگە ىلە بەرمەيتىن. ءتىپتى, كۇنى كەشە ءتالىم الىپ الدىنان ورگەن كەيبىر “شاكىرتتەرىنىڭ” ءوزى جۇرە سويلەسىپ, توبەدەن قاراپ, تاسىراڭ مىنەز كورسەتىپ قالعان ءسات ەدى. بار اتاق ءبىر وزىندە, بىرنەشە قىزمەت ءبىر باسىندا دەرلىك مۇحامەتجان قاراتاەۆتىڭ وسى ءبىر كىشىپەيىلدىگى مەنىڭ ەسىمنەن كەتپەيدى-اق. تۋراسىن ايتسام, بەيسەكەڭنىڭ 80 جىلدىق تويىنىڭ قارا جۇمىسىنان قاشپادى. توي كۇنى قاسقايىپ توردە وتىردى. 1990 جىلدان مۇقاڭمەن م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا قىزمەتتەس بولدىق. سەكسەنگە جاقىنداعان قاريا نەگە ەكەنىن ءبىرتۇرلى ەڭسەسى ءتۇسىپ كەتىپتى. شاماسى, سول كەزەڭدە “قايتا قۇرۋ” داۋىلىمەن, جاريالىلىق جاۋىنىمەن مۇقاڭداي ادەبيەتشى ۇستىنە نەشە ءتۇرلى لاي, كىر سۋ قۇيىلىپ جاتتى. جازۋشىلار وداعىنداعى ءبىر جينالىستا بەتىنە تىك كەلىپ, عايبات ءسوز ايتۋشىلار بولدى. اۋىر تاعدىر كەشكەن ادام ەدى عوي دەگەن اياۋشىلىق بولمادى. باتىرسىنعان پەندەلەر-اي, شىركىن, وزدەرى سۇتتەن اق, سۋدان تازادايىن. بەينەلەپ ايتساق, مۇحامەتجان اعا 1937-38 جىلداردىڭ قارا قۇيىنىن باسىنان قايىرا وتكىزىپ جاتقانداي بولدى. ەرتەرەكتە “ليتەراتۋرنايا گازەتا” بەتىندە “دالا باتىرلارى نە دەپ جىلايدى؟” دەپ اتالاتىن سىن ماقالاسى جارىق كورگەن مۇقاڭنىڭ. اششىلاۋ. سىن كىمگە ۇناعان؟ سىنالعان جازۋشىنىڭ ءبىرى جيىنداردا اۋىزشا, باسپاسوزدە جازباشا سىنايدى مۇقاڭدى. كوڭىلدە دىق قالعان. “اكادەميك” رايىندا ماعان داۋىس بەرمەگەن” دەپ تاعى ءبىر اعامىز قيقۋعا-قيقۋ قوسادى. “بۇلار نەگە وقيعاعا تەرەڭ تالداۋ جاسامايدى, نەگە ماسەلەنىڭ بەتىن قارپيدى؟” – دەر ەدى, وندايدا مۇقاڭ. – بۇلار ءبىزدى جەڭىل تاعدىر كەشتى دەپ ويلاي ما, سوندا؟ ول زاماندى باسقا بەرمەسىن. باسقا بەرسە, ساتقىننىڭ كوكەسى – وسىلاردان شىعار ەدى؟..” كۇنى كەشە عانا شاكىرت بولىپ باۋىرىنا كىرگەن, اكادەميكتىڭ “شارىن” سايلاۋدا قالاي الامىز دەپ جۇگىرىپ جۇرگەن جاعىمپازدىڭ كوبىسى كوزگە شۇقىعانداي ەتكەنىن قايتەرسىڭ. كەزىندە داۋىسىڭدى بەرمەگەن ەدىڭ, ەندى نە بولدىڭ دەر ەدى ولار. بەينە وزدەرى قارتايمايتىنداي, بەينە وزدەرى اق كيىپ, ءومىرى اق جايناماز ۇستىندە ءوتىپ كەلە جاتقانداي, بەينە وزدەرىنىڭ وكشەسى قيسايمايتىنداي... الپىس, جەتپىس جىلدىق مەرەيتويى شالقىپ وتكەن مۇحامەتجان قاراتاەۆ ءوزىنىڭ 80 جىلدىق تويىنا ءابىرجىپ, جەردىڭ ۇستىمەن ەمەس, استىمەن كەلگەندەي بوپ جەتتى. جايشىلىقتا “باياندامانى مەن جاسايىن, مەن-مەن” دەپ تالاسار جاندار بۇعىپ-بۇعىپ قالىپتى. ەندى, مۇقاڭنىڭ 80 جىلدىق تويىنا باياندامانى كىم جاسايدى؟ – دەگەن سۇراق تۋدى. ادام دەگەنىڭ اينىمالى تال كۇبى. ساۋساق كوتەرەر كىم بار؟ مۇقاڭنىڭ 80 جىلدىق تويىندا ش.ەلەۋكەنوۆ, ج.ىسماعۇلوۆ, ب.ىبىر­ايىموۆ جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى بايانداما جاسادى. قۇرمانعازى جانە قوناەۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى “دوستىق ۇيىندە” داستارقان جايىلدى. رەسمي جيىن اياقتالىپ, ءبارىمىز كيىمىلگىشكە كەلسەك, مۇقاڭ تۇر ابدىراپ. تويىنا كيىپ كەلگەن سۋسار بوركىن بىرەۋ ۇرلاپ كەتىپتى. ء“اي, مۇنىسى نەسى-اي, – دەيدى مۇقاڭ, نە رەنجىرىن, نە رەنجىمەسىن بىلمەي, – الپىس جىلدىق تويىمدا دا وسىنداي ءبىر سۋسار بورىك جوعالتقانمىن. جەتپىس جىلدىق تويىمدا دا وسىنداي ءبىر سۋسار بورىك جوعالتتىم. ەندى, مىنە, تاعى دا ءبىر سۋسار بورىك…” شىنىندا توسىن جاعداي. ءبىر كىسىنىڭ ومىرىندەگى ۇلكەن-ۇلكەن ءۇش توي. ءۇش تويدا ءۇش بورىك جوعالعان. ءبىر كىسىنىڭ ارەكەتى-اۋ. ول عالىمنىڭ الپىس جاسىنان بەرمەن قاراي ءىزىن اڭدىپ بىرگە كەلە جاتقان ادام-اۋ شاماسى. دەمەك, مۇقاڭنىڭ ۇرىسى قاسىندا. بىراق, كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاماعان سوڭ كىمدى ۇرى تۇتارسىڭ؟! كۇلەرىمىزدى دە, بوركىن ۇرلاتقان ۇستازعا نە ايتارىمىزدى دا بىلمەي دالمىز. “ساسقان ۇيرەك ارتىمەن سۇڭگيدى” دەگەندەي, مۇقا, ۇرىڭىز وزىڭىزبەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان سەكىلدى. مىنا بورىك تە سول ۇرىعا بۇيىرسىن. بىراق, ءسىزدىڭ توقسان جاسىڭىزعا بىرگە بارماسىن – دەپ تىلەيىك. توقسان جاسقا كەلگەن تويىڭىزدا بورىك ۇرلاۋ ءداستۇرى ءۇزىلىپ قالادى دەسەڭىز, تابارىك تۇتىپ, ءوزىمىز-اق ۇرلايىق – دەدىم مەن. قاراداي قولايسىز­دانىپ تۇرعان جاستار دۋ كۇلدى. – توقسانعا كەلەر بولسام, ءبىر بورىكتى ءوزىم-اق سىيلايىن ساعان – دەيدى مۇقاڭ ماعان قاراپ. وسى سوزگە ءباتۋالاسىپ, مۇقاڭنىڭ باسىنا تارلاۋ سوققان, تويعا تۇسكەن بورىكتىڭ ءبىرىن كيگىزىپ, تويحاناعا كەتتىك. قىزىقتى, دۋماندى توي ءوتتى. مۇحاڭ كوڭىلدى وتىردى. الايدا كوڭىلدىلىك ۇزاققا بارمادى. كوڭىلدىڭ جىرتىعىنا توي جاماۋ بولا المادى. مۇقاڭ كوز الدىمىزدا ءشوجىپ تە, شوگىپ تە بارا جاتتى. ءتىپتى ءجۇرىسى كىبىرتىك تارتاتىندى شىعاردى. عىلىمي كەڭەستىڭ ماجىلىستەرىندە دە سويلەمەۋگە اينالدى مۇقاڭ. سويلەي قالسا, كەشە ءبىر اۋىز باعاسىنا ءزارۋ ازاماتتار جۇرت كوزىنشە بەتىنەن الا ءتۇسىپ, بەرەكەسىن كەتىرەتىن مىنەز تاپتى. وندايدا مۇقاڭ ۇندەمەي قۇتىلادى. البىرت شاقتا, ۇيىتقي سوققان قارا قۇيىن كەزىندە قاتەلىك كەتپەدى دەي الماسپىز. الايدا, سول قاتەلىكتى “قايتا قۇرۋ” تۇسىندا ۇرمەلەپ ءوسىرىپ, وشكەن وتتى ۇرلەپ جاعىپ دەگەندەي, ازاماتتار ناۋقانعا اينالدىردى. اۋەل باستا 1937-38 جىلدارى ۇستالىپ كەتكەن, ەكىنشى تولقىندا – سوعىسقا كەتىپ وپات بولعان ازاماتتاردىڭ بوساپ, قاڭىراپ قالعان قىزمەت ورىندارىنا جاستاي وتىرا-وتىرا كەتىپ, كەڭەس وكىمەتىنەن جايشىلىقتا تۇسىنە كىرمەس جاقسىلىقتار كورگەن ازاماتتار ءجابىر كورگەن بولىپ ءمۇساپىرسي قالىپ, كەلمەسكە كەتكەن وكىمەتتى دە, مۇقاڭداي ۇستازدارىن دا كۇستانالاي باستادى. كوبى سونىڭ دالەلسىز, دايەكسىز كۇستانالاۋلار, دالەلسىز كىرجاعۋلار. ولار وزدەرىنىڭ وسىنداي پەندەشىلىگىمەن كەيىنگى بۋىن كوز الدىندا پەندەشىلىك باتپاعىنا باتىپ بارا جاتقانىن ءبىلدى مە ەكەن, سوندا؟! ۇستاز اقتالار ما ەدى, ءمان-جايدى تۇسىندىرەر مە ەدى, بىراق ساياسات جەلى, ۋاقىت جەلى اعا بۋىن جاعىنان ەمەس, ولارعا قارسى بەتتەن سوعىپ تۇردى. تاعدىر! دەگەندە, ۇستازعا جانىمىزدىڭ اشۋى شىعار, ايتپەسە ىنىلەرىنىڭ كورەر كوزگە ورىنسىز ۇرىنۋىن كورگەندىكتەن بە, ايتەۋىر “مۇقا-اۋ, ءسىز باستان كەشكەندى – بۇلار باستان كەشكەن جوق. ءسىز كورگەن كورەسىنى بۇلار كورگەن جوق. ايتىڭىز. جازىڭىز. ءتىپتى مەمۋار جازساڭىزشى دەيتىنمىن ءاردايىم. بۇگىن باسىلماسا, ەرتەڭ باسىلادى.” كۇش-قۋاتىڭىز باردا جازا بەرىڭىز. ونداي جاناشىر پىكىر ايتۋشى شاكىرتى جالعىز مەن بولماۋىم كەرەك. ءبىردى-ەكىلى كىسى تەرىس اينالدى ەكەن دەپ, مۇقاڭنان جۇرتتىڭ ءبارى بەزىنگەن جوق. اسىرەسە, شاكىرتتەرى جاۋ جوقتا باتىرسىپ, بۇلت جوقتا نايزاعاي وتىن جارقىلداتىپ جۇرگەن ايعايشىلارعا ءتىپتى دە دەن قويعان جوق. ۇستاز – ۇستاز قالپىندا, شاكىرت – شاكىرت ورنىندا! ءدال جىلى, ايى-كۇنىن تۇستەپ ايتۋ قيىن, اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا تۇرىك اقىندارى ءمۇشايراسى ءوتتى. م.قاراتاەۆتى تۇماعاڭ قولتىقتاپ كەلە جاتتى. تۇماعاڭنىڭ بۇل كىسىلىگىنە قاتتى سۇيسىندىك. جۇگىرىپ بارىپ, مۇقاڭا سالەم بەردىك ءبارىمىز. – تۇماش راحمەت, مەنى ەندى قۇلبەككە تاپسىر, – دەدى مۇقاڭ. جاقسى ەكى قۇلاقتى سومكە تاراتىلعان ەكەن. تۇماعاڭنىڭ كوزىنشە سومكەنى ء“ما, تابارىك!” – دەپ ماعان سىيلادى. تۇماعاڭ دا, وزگەلەر دە ك ۇلىپ, كاۋكىلدەسىپ جاتتى. “اقىن بىزگە بەرمەي, تابارىكتى سىنشى قۇلبەككە بەرەسىز, ءا”, – دەپ قويادى تۇماعاڭ رياسىز كوڭىلدەن. مۇقاڭ ۇيىنەن شىعا المايتىن, قىزمەتكە كەلە المايتىن حالگە دۋشار بولدى. ۇمىتپاسام, اتالمىش ينستيتۋت ديرەكتورى سەرىك قيراباي ۇلى كەڭەسشىلىك قىزمەتتەگى مۇقاڭا ءتىپتى ەركىندىك بەردى. كۇنۇزىن ۇيىندە بولادى. كەيدە ءبىز بارىپ سالەم بەرىپ, مارحۋما شەشەيدىڭ ءشايىن ىشەمىز. كۇنۇزىن ۇيدە وتىرۋدان جالىعا ما, كەيدە ءبىر ازاماتقا سۇيەنىپ, ينستيتۋتقا كەلىپ قايتادى. وسىنداي كۇننىڭ بىرىندە ينستيتۋت ديرەكتورى قابىلداۋ بولمەسىنەن حابار ءتۇستى. “سىزگە مۇقاڭ كەلىپ كەتسە دەيدى.” ىلە-شالا مۇقاڭ ۇيىنە باردىم. ول كىسىنىڭ ءۇيى ينستيتۋت ىرگەسىندە بولاتىن. ۇستاز جۇدەۋ. مۇقاڭ مارحۋما شەشەمىزگە قارادى. ءبىرتۇرلى بالا سەكىلدەنىپ جاۋتەڭدەي قاراعانى. – ايتا بەرەيىن بە؟ – دەيدى جارىقتىق بايبىشەسىنە قاراپ. – ايتا بەرسەيشى, مۇقا.  ءوزىمىزدىڭ بالا عوي. – ايتسام, قۇلبەك بىلاي. ول اڭگىمەسىن ساباقتادى. – مەنەن كۇش-قايرات كەتىپ بارادى. اياعىم جۇرمەيدى. قۇلاي بەرەمىن. سىبىردە اعاش كەسىپ, سۋمەن اعىزۋدان تاپقان پايدام شىعار. زامانا الاي-تۇلەي بولىپ كەتتى. ەندى ۇزاق جاساماسپىن. سەنىڭ بەيسەكەڭە جاساعان قىزمەتىڭە ءدان ريزامىن. ارداقتى اعامىز جايىندا ەستەلىك ماقالا جازدىم. ساعان ريزاشىلىعىمدى ايتتىم. مەن دە سەنى شاكىرتىم دەپ جاقسى كورەمىن. وزدەرىڭ: “سىبىردەگى ءومىرىڭىز جايىندا مەمۋار جازساڭىزشى”, دەپ قولقالايتىن ەدىڭدەر. مەن سونى ءبىرازدان بەرى جازىپ, اياقتادىم. وڭاي بولعان جوق. جىلاپ وتىرىپ جازدىم. جاسىمدا باستان كەشكەن قاسىرەتتى قارتايعاندا قايتادان كوز الدىڭا ەلەستەتۋ قيىن-اق ەكەن. مۇقاڭ ەنتىگە سويلەپ, ءبىراز دەمالدى. قازىر جاريالاۋدىڭ قاجەتى جوق-اۋ. مەن وسى قولجازبانى ساعان امانات ەتەمىن. جارىق دۇنيەدەن وتەرمىن, جاعداي تۇزەلەر. سول كەزدە ارتىق, كەمىن ءوزىڭ قاراپ, تارازىلاپ جاريالاتارسىڭ. مىنە, مۇحامەتجان قاراتاەۆتىڭ ماعان ايتقان ءسوزى. ءوز رەتىمدە مەن دە “وتە دۇرىس بولعان” دەپ, گ.ي.سەرەبرياكوۆانىڭ مەمۋارىن, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان اكمال يكراموۆتىڭ بالاسى جازعان كىتاپتى, اۋدارماشى اننا بورزەر, سەمەن ليپكين جازىپ, جاريالاعان كىتاپتاردى مىسالعا الا وتىرىپ, بىتكەن ىسكە ءبىتىمشى, تىلەكشىنىڭ ءسوزىن ايتتىم. شامامنىڭ كەلگەنىنشە, شاكىرتتىك بەيىلدەن جىگەرلەندىردىم, قيماس ۇستازدى. ءبىرسىپىرا اڭگىمەلەستىك. ۇستاز ريزاشىلىعىمەن قوشتاسىپ, ول قولجازبانى قاراعىشتايتىن بولىپ, مەن تاعى ورالىپ كەلەتىنىمدى ايتىپ, قارا شاڭىراقتان شىعىپ, ۇيگە قايتتىم. كوڭىلىم قابارىپ, مۇڭ شايناپ جەتتىم ۇيگە! 1992 جىلدىڭ جازىنان تۇركىستان قالاسىنا قىزمەتكە اۋىستىم. الماتىعا كەلىپ, كەتىپ جۇرەمىن. ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى – جاڭا وقۋ ورنى. بىردە ءابىراش جامىشەۆ تەلەفونداپ, ۇستاز مۇحامەتجان قاراتاەۆتىڭ قايتىس بولعانىن, مارحۋما شەشەيدىڭ اتىمىزدى اتاپ: “سول بالا ەستىمەي قالماسىنشى”,  دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى. جەدەل جولعا شىعىپ, الماتىعا جەتىپ, اكادەميانىڭ باس عيماراتىنداعى قوشتاسۋعا ۇلگەردىم. اپامىزعا كوڭىل ايتتىم. ۇستاز قابىرىنە قايعىرا تۇرىپ, توپىراق سالدىق. داستارقاننان ءدام تاتتىق. الماتىعا كەلەسى ءبىر كەلگەندە, مارحۋما شەشەيدىڭ قونىس اۋدارىپ كەتكەنىن ەستىدىم. انە-مىنە ىزدەپ بارامىن دەپ جۇرگەندە گازەتتەن مارحۋما شەشەمىزدىڭ دە و دۇنيەلىك بولعانىن وقىپ ءبىلدىم... و, جالعان دۇنيە! “دۇنيە شىركىن, دۇركىن-دۇركىن, وتەدى ءبىر كۇن” دەگەندەي, دۇنيە دوڭگەلەنىپ كەتتى. قازاق ادەبيەتىنىڭ ءبىر ىرگەلى قارا­شاڭىراعىنا اينالعان م.قارا­تاەۆتاردان حابار-وشارسىز قالعانىما ءبىراز ۋاقىت. ەندى, مىنە, ءبىر بەيتانىس قىزدىڭ سىرتىمنان سۇراۋ سالىپ, مۇقاڭ اماناتىن ايتقان, سالەمى جەتىپ وتىر. تىم بەلگىسىز كىسى ەمەسپىز. ىزدەسە تابادى. حابارىن بەرسە, ىزدەپ تاۋىپ الامىن. بار ءمان-جاي – وسى! ۇستاز رۋحى سالاماتتىقتا بولسىن! شاكىرت كوڭىلى ءباز-باياعى. مۇقاڭ ءۇشىن ءبىز قىزمەتكە ءدايىم دايىنبىز… بيىل ۇستازدىڭ تۋعانىنا ءجۇز جىل! وتىزىنشى جىلدارعى “قۇيىندا” قاتە-كەمشىلىك جىبەرىپ العانى ايداي – اقيقات. ايتسە دە سىن ساردارى بولا بىلگەن م.قاراتاەۆتى ادەبيەت تاريحىنان سىزىپ تاستاي المايمىز. جىلاي وتىرىپ قورعاپ, سىناي وتىرىپ اقتاعىمىز كەلەدى. قۇلبەك ەرگوبەك. تۇركىستان.