حالقىمىزدىڭ تاعدىر-تالايىنا سولاي جازىلدى ما, الدە كەنەتتەن كەلىپ كيلىكتى مە, ايتەۋىر ارعىسىن ايتپاعاندا حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى تولقىن-تولقىن الاساپىراندار قازاقتى شوپتەي ج ۇلىپ, تارىداي شاشىپ, توزدىرىپ جىبەردى. تۋعان ەلدەن ەرىكسىز تۇردە تابان ءۇزىپ, تۋىس-باۋىردان كوز جازىپ ىدىراعان ەلدىڭ بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى قالعان جوق دەۋگە بولادى. ءبىرازى جات جۇرتتا جەرلەنۋگە ءماجبۇر بولسا, بىرقاتارىنىڭ ۇرپاقتارى تۋعان جەرگە كەپ ءتۇتىنىن تۇتەتۋدە. جوقتاۋشىسى بار اسىلداردىڭ سۇيەگىن ۇرپاقتار اتامەكەنگە اكەلىپ جەرلەپ, ۇلكەن ءىس تىندىرىپ جاتىر. 1993 جىلى سۇيەگى رەسەي جەرىندە قالعان يساتاي باتىر سۇيەۋباەۆتىڭ دەنەسى ماڭعىستاۋعا اكەلىنسە, ەندى, مىنە, تاجىك جەرىندە عاسىردان استام ۋاقىت «سارعايعان» جورىق اقىنى قالنياز جىراۋدىڭ مۇردەسى اتامەكەنگە جەتكىزىلدى.
قالنياز شوپىق ۇلى 1816 جىلى قازىرگى بەينەۋ اۋدانىنا قاراستى سام قۇمىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» جىرلاپ, جىرشى, جىراۋ رەتىندە تانىلعان. ءارى اقىن, ءارى باتىر ول حيۋا حاندارىنا قارسى جورىقتارعا قاتىسىپ, ساربازداردى ولەڭ-تولعاۋلارىمەن ەرلىككە ۇندەدى. 1870 جىلى رەسەيدىڭ پاتشا ۇكىمەتىنە نارازىلىق بىلدىرگەن يسا-دوسان كوتەرىلىسىنە قاتىسادى. كوتەرىلىس جەڭىلىس تاپقان سوڭ پاتشا وكىمەتىنىڭ قۋدالاۋىمەن اۋىل-ەلى اۋعانستانعا بەت الدى. 1902 جىلى تاجىكستاننىڭ گيسسار القابىندا ومىردەن ءوتىپ, توپىراق جات جەردەن بۇيىرادى. قالنياز جىراۋدىڭ «ەر قارمىس», بالۋانياز» جىرلارى, «قوجالاق باتىرعا ايتقانى», «سۇگىر باتىرعا» ارناۋى سىندى ەرلىك داستاندارى, باسقا دا ايتىستارى, تولعاۋ-تەرمەلەرى, جىرلارى مەن كۇيلەرى قازاق ەلىنە, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وڭىرلەرىنە, سونداي-اق ورتالىق ازيا ەلدەرىنە كەڭىنەن تانىس. ءبۇگىندە ۇرپاقتارى ماڭعىستاۋ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا تۇرادى.
ماڭعىستاۋ وبلىستىق بەكەت اتا مەشىتىنىڭ باس يمامى سمايىل سەيىتبەكوۆ بەس جاعدايدا عانا ءمايىتتى قايتا جەرلەۋگە رۇقسات بەرىلەتىنىن ءتۇسىندىردى.
– ءبيسميللاھير-راحمانير-راحيم!
شاريعات بويىنشا مارقۇمنىڭ ءمايىتىن سەبەپسىز اشۋ حارام ءىس. ياعني ءمايىت سۇيەگى قابىردە ءشىرىپ جوق بولدى-اۋ دەگەنگە دەيىن قابىردى سەبەپسىز اشۋعا بولمايدى. بىراق ءمايىتتى قازىپ الىپ, باسقا جەرگە جەرلەۋ ءۇشىن سەبەپتەر بولۋى ءتيىس. بىرىنشىدەن, مارقۇم كاپىرلەردىڭ زيراتىنا جەرلەنسە, قازىپ الىپ, مۇسىلمان زيراتىنا جەرلەۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, جات جەرگە جەرلەنسە, سونداي-اق بىرەۋدىڭ جەرىنە جەرلەنسە – جەر يەسى ءمايىتتى الىپ كەتۋىن تالاپ ەتسە, قازىپ الىنىپ, باسقا جەرگە جەرلەۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, كوپشىلىككە قاجەتتى قۇرىلىس نە جول سالىناتىن بولسا, مارقۇمدى قازىپ الىپ, باسقا جەرگە جەرلەۋگە بولادى. تورتىنشىدەن, قابىر سۋ استىندا قالۋ قاۋپى بولسا نەمەسە سۋ شايىپ كەتۋ قاۋپى بولسا, وندا قازىپ الىپ باسقا جەرگە جەرلەۋگە بولادى. بۇل رەتتە ءمايىتتىڭ بۇزىلعان-بۇزىلماعانىنا قارامايدى.
ءمايىتتى باسقا زيراتقا كوشىرۋ كەرەك بولعان جاعدايدا, قابىردى اشپاس بۇرىن قۇران وقىلىپ, ءمايىتىن ياكي سۇيەگىن اق ماتاعا وراپ, ەكىنىشى قابىرگە كومىپ, ارتىنان قۇران باعىشتالادى. بىراق جانازا ناماز وقىلمايدى, دەدى ول.
وسىلايشا, كەزىندە: «اسقار بيىك تاۋلارىم, كەتەمىن دەگەن ويدا جوق, كەتىردى دۇشپان جاۋلارىم», دەپ كۇڭىرەنە جىرلاپ, تاجىك جەرىندە ومىرمەن قوش ايتىسقان كۇرەسكەر اقىن, جورىق جىراۋىنىڭ تىلەگى قابىل بولدى, ارمانى ورىندالدى. ونىڭ سۇيەگى «اداي اتا – وتپان تاۋ» كەشەنىنە قاراستى قورىمعا العاش بولىپ جەرلەندى.
اتا قابىرىنە ءبىر ۋىس توپىراق سالۋعا جيىلعان ەل-جۇرت بابا سۇيەگىن ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت ساقتاپ, ۇسىنىستى قۋانا قولداعان تاجىكتەرگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. جانە ءبىر قۋانارلىعى, اقىننىڭ ۇرپاقتارى دەر كەزىندە ۇلگەرگەن ەكەن. ويتكەنى, قالنياز جەرلەنگەن جەرگە, جەر يەلەرىنىڭ باس جوسپارىنا سايكەس, قۇرىلىستار سالىنىپ, جول توسەلگەلى جاتىر ەكەن.
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
––––––––––––––
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتى تۇسىرگەن تالانت قۇسايىن.
