“جول كارتاسىنىڭ” تيىمدىلىگى بيىل دا جوعارى

كەشە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن سەلەكتورلىق رەجىمدەگى ۇكىمەتتىڭ كەزەكتى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا 2010 جىلعا ارنالعان “جول كارتاسىن” ءىس جۇزىنە اسىرۋ بارىسى, وڭىرلەردىڭ الداعى قىسقى ماۋسىمعا دايىندىعىنىڭ جاعدايى جانە 2020 جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەن كەڭ كولەمدە مودەرنيزاتسيالاۋ باعدارلاماسى قارالدى. سونىمەن بىرگە, وسى وتىرىستا ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىنداعى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسى دە تالقىلاندى. كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلگەن ال­عاش­قى ءۇش ماسەلە بويىنشا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى جانە قۇرىلىس ىستەرى جونىندەگى اگەنت­تىك­تىڭ توراعاسى سەرىك نوكين بايانداما جاسادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قا­زاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, “جول كارتاسى – 2009” جوسپارى بوي­ىنشا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق نىساندارىن جوندەۋ جانە قايتا قۇرۋ جونىندەگى جۇمىس­تار بيىلعى جىلى دا جالعاس­تى­رى­لا­دى. 2010 جىلعا ارنالعان “جول كار­تاسى” اياسىندا تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نالدىق شارۋاشىلىق نىسان­دا­رىن جوندەۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇ­مىس­تارىنا 50,4 ميلليارد تەڭگە قار­جى بولىنگەن. ونىڭ 32,8 ميل­ليارد تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تەن, 17,6 ميلليارد تەڭگەسى جەر­گى­لىكتى بيۋدجەتتەردەن قاراستىرىل­عان. وبلىس اكىمدىكتەرى مەن استانا جانە الماتى قالالارى اكىمدىكتەرى­نىڭ بەرگەن مالىمەتى بويىنشا, قا­زىرگى ۋاقىتقا دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى – 93 پايىز, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قار­جى­سى 84 پايىز يگەرىلگەن. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋا­شىلىعى جوبالارىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ بارىسىندا 39 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. اعىمداعى جىلى “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشى­لىق سالاسى بويىنشا 653 جوبا ىسكە قوسىلماق. ونىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىسىندا 11 جوبا, سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسىندا 2 جوبا, ماڭ­عىستاۋ وبلىسىندا 1 جوبا قازىردىڭ وزىندە جۇزەگە اسقان. جالپى ال­عان­دا, “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە ات­قارىلىپ جاتقان جۇمىس تاجىريبەسى ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە كەڭ كولەمدە مودەرنيزاتسيالاۋ باعدار­لا­ماسىن بەلگىلەۋگە نەگىز بولىپ وتىر. سەرىك نوكيننىڭ ايتۋى بوي­ىن­شا, بۇل باعدارلاما 200-دەن اس­تام نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇ­جاتتاردى جەتىلدىرۋ جانە بەلگىلەۋ, عىلىمي جانە قولدانبالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, كوممۋنالدىق سالاداعى تاريف تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ شارالارىن قاراستىرادى جانە 5 مىڭنان استام كاسىبي بىلىكتى ما­ماندار دايارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باعدارلامانىڭ 2011-2015 جىل­دار­عا ارنالعان ءبىرىنشى كەزەڭىنە بەلگىلەنگەن شارالاردى جۇزەگە اسى­رۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 173 ميلليارد تەڭگە ءبولىنۋى كەرەك. ونىڭ ىشىندە 123 ميلليارد تەڭگە كوممۋنالدىق جۇيەنى دامىتۋ مەن مودەرنيزاتسيالاۋعا, 43,5 ميلليارد تەڭگە كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردەگى ەنەرگەتيكالىق تيىمدىلىكتى ارت­تى­رۋ­عا جۇمسالماق. اگەنتتىك توراعاسى مالىمدەگەندەي, وسى قارجىنىڭ 46 ميل­ليارد تەڭگەسى 2011 جىلى يگە­رىلۋى كەرەك. ال قارجى مينيسترلىگى 2011 جىلعا ارنالعان بيۋدجەت جو­باسىن بەلگىلەگەن كەزدە بۇل قار­جى­نىڭ 24,5 ميلليارد تەڭگەسىن عانا قاراستىرعان. اگەنتتىك 2011 جىلعا ءبو­لىنگەن قارجىنى تاعى دا 21,7 ميل­ليارد تەڭگەگە ءوسىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. ەگەر وسى اتالعان قارجى تو­لىق مولشەردە بولىنبەيتىن بولسا, استانا قالاسى مەن وڭتۇستىك قا­زاقستان وبلىسىنان باسقا بىردە-ءبىر ءوڭىر 2011 جىلى ينجەنەرلىك ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلا­ماسىن ورىنداي المايدى. – مەنىڭ ويىمشا, 2020 جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە كەڭ كولەمدە مودەرنيزاتسيالاۋ باعدارلاماسى نەگىزىنەن جاقسى جا­سالعان. بۇل باعدارلامانى بۇگىنگى وتىرىستا ايتىلعان سىن-ەسكەرت­پەلەرمەن تولىقتىرىپ, جاقىن ارادا قابىلداۋىمىز كەرەك, – دەدى ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ. وڭىرلەردەگى تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نالدىق شارۋاشىلىق سالاسىن ال­دا­عى قىسقى ماۋسىمعا دايىنداۋ شا­رالارى بەلگىلەنگەن كەستە بويىن­شا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بيىل­عى جىلعا بەلگىلەنگەن شارالار اۋقى­مىندا رەسپۋبليكامىز بويىن­شا 4015 بۋ قازانىن, 716 شاقىرىم جىلۋ جۇيەسىن, 1815 شاقىرىم سۋ­مەن جابدىقتاۋ جانە سۋ تاراتۋ جۇيەسىن, 43303 شاقىرىم ەلەكتر جەلى­سىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ قاراستىرىلعان. اعىمداعى جىلدىڭ 15 شىلدەسىنە دەيىنگى مالىمەت بوي­ىنشا, 2139 بۋ قازانى (53 پايىز), 391 شاقىرىم جىلۋ قۇبىرى (54 پايىز), 984 شاقىرىم سۋمەن جاب­دىقتاۋ جانە سۋ تاراتۋ جۇيەسى (54 پايىز) كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. سونىمەن بىرگە, بەلگىلەنگەن 43,3 شاقىرىم ەلەكتر تاراتۋ جەلىسىنىڭ ءىس جۇزىندە 20,8 مىڭ (48 پايىز) شا­قى­رىمى دايىندىق ساپىنا قويىلدى. جاڭا وقۋ جىلى باستالعانعا دەيىن ەلىمىز بويىنشا 10 204 وقۋ مەكەمەسىن دايىنداۋ كەرەك بولاتىن. قازىرگى كۇنگە دەيىن 4844 نىسان (47 پايىز) جاڭا وقۋ جىلىنا تولىق دايىن بولدى. دەگەنمەن, بۇل سالادا ءالى دە قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان ءما­سەلەلەر بارشىلىق. ماسەلەن, مە­كەمەلەردى جاڭا وقۋ جىلىنا داي­ىن­داۋ شارالارى وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىندا بار بولعانى 20 پايىز, شىعىس قازاقستان وبلى­سىن­دا 23 پايىز, الماتى قالاسىندا 26 پايىز عانا جۇزەگە اسىرىلعان. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەگى بوي­ىنشا, ەلىمىزدە جىل باسىنان بەرى ينفلياتسيا دەڭگەيى 4,4 پايىزدى قۇراعان. ينفلياتسيا مولشەرىندەگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ۇلەس سالماعى 5,6 پايىز بولىپ وتىر. ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋ دەڭگەيىن جەكەلەگەن وڭىرلەر بويىنشا الىپ قاراساق, بۇل كورسەتكىش استانا قالاسىندا 7,3 پايىز, باتىس قا­زاق­ستاندا 6,4 پايىز, جامبىل وبلى­سىندا 6,1 پايىز جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 5,9 پايىز دەڭگەيىندە بولعان. ۇكىمەت وتى­رى­سىندا ىشكى رىنوكتاعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا بايانداما جاساعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋب­لي­كامىزدا نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك باعا­لا­رى شىلدە ايىندا ءبىرشاما تۇراق­تانعان. بىرقاتار ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى, اتاپ ايتقاندا, جۇمىرتقا 8,6 پاي­ىز, كارتوپ 6,4 پايىز, پياز 4,3 پاي­ىز, ءسۇت 3 پايىزعا ارزانداعان. سو­نى­مەن بىرگە, ءسابىز 16,1 پايىز, قى­رىققابات 4,5 پايىز, سارى ماي 2 پاي­ىز, قۇس ەتى 1 پايىزعا قىم­باتتاعان. بۇل ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا ساراپتاۋ جۇرگىزگەن كەزدە ءونىم ءوندىرۋشى­لەر­دىڭ باعانى ەشبىر وزگەرتپەگەنى, باعانىڭ قىمباتتاۋ سەبەبى تەك قانا دەلدالدار مەن ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ تويىمسىزدى­عىنان بولىپ وتىرعان­دى­عى انىق­تالدى. بۇل جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگانداردا قۇرىلعان باعا­نى باقىلاۋ جونىندەگى وڭىرلىك شتاب­تاردىڭ جۇمىسىنىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى­نىڭ مالىمدەۋىنشە, جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان باسقا ەلىمىزدىڭ بىردە-ءبىر وڭىرلەرىن­دە نان باعاسى وزگەرمەگەن. شىلدە ايىندا جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا نان باعا­سىنىڭ قىمباتتاۋىنا ەشقانداي نەگىز بولعان جوق. بۇل جەكەلەگەن قۇرىلىمدار مەن الىپساتارلاردىڭ بيىلعى قۋاڭشىلىق داقپىرتىن ءوز قالتالارىن قالىڭداتۋ ءۇشىن پاي­دا­لانۋ پيعىلىنان تۋىنداعان. ەلىمىز بويىنشا نان باعاسىنىڭ قىمبات­تاۋىنا ەش نەگىز جوق. وعان بيىلعى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى دا ەشقانداي ىقپال ەتپەيدى. بىرىنشىدەن, دەدى ا.كۇرىشباەۆ, ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندەگى قۋاڭ­شىلىققا قاراماستان, رەسپۋبليكا­مىز بويىنشا بيىلعى جىلى الدىن الا جاسالعان ەسەپكە قاراعاندا, 13,5-14,5 ميلليون توننا استىق جي­نالاتىن بولادى. مۇنداي جوعارى كورسەتكىشكە ەگىنشىلىكپەن اينالى­سا­تىن شارۋاشىلىقتاردا ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىنىڭ كەڭىنەن وندىرىسكە ەنگىزىلۋىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ قۇت قامباسىندا وتكەن جىل­دان قالعان 7 ميلليون توننا سا­پالى استىق ساقتالىپ تۇر. مىنە, جوعارىدا ايتىلعان وسى استىق كو­لەمى ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە جانە جوعارى ەكس­پورتتىق قۋاتىن ساقتاۋعا بارىنشا جەتكىلىكتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت­تىڭ دەر كەزىندە قابىلداعان كەشەندى شارالارىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە شەگىرتكەگە قارسى كۇرەس ساپالى ءارى كەڭ كولەم­دە جۇرگىزىلگەن. سونىڭ ارقاسىندا كورشى مەملەكەتتەردىڭ جۇزدەگەن مىڭ گەكتار القاپتارىن شەگىرتكە باسىپ كەتكەندە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بىردە-ءبىر گەكتار القاپ بۇل كەسەلدى جاندىكتىڭ كەسىرىنە ۇشىراعان جوق. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, 2008 جىلى استىقتىڭ ءاربىر تونناسى 230-250 اقش دوللارى دەڭگەيىندە بول­عان­دا, رەسپۋبليكامىز بويىنشا ءبىر بولكە ناننىڭ باعاسى 46 تەڭگەدەن اينالدى. ال قازىر استىق باعاسى 140-150 دوللاردان بولىپ وتىر­عان­دا, ءبىر بولكە نان 43 تەڭگەگە سا­تىلۋدا. بۇدان شىعاتىن قورىتىن­دى, نان باعاسىنا اۋىل شارۋاشى­لى­عى ءونىمىن وندىرۋشىلەردىڭ دە, ۇن وندىرۋشىلەردىڭ دە ەشقانداي قا­تى­سى جوق. سوڭعى كەزدە جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قالىپتاسقان جاعدايعا كەلەتىن بولساق, قازىر بۇل وڭىرلەردە ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى تاراپىنان ءاربىر تونناسىن 20,6 مىڭ تەڭگەدەن بوساتقان 49 مىڭ توننا استىق بار. الداعى ۋاقىتتا كورپوراتسيا بۇل وڭىرلەرگە وسىنداي باعامەن تاعى دا 100 مىڭ توننا استىق جونەلتەدى. ۇكىمەت وتىرىسىن پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قورىتىن­دى­لاپ, قارالعان ماسەلەلەر بويىن­شا ءتيىستى ورگاندارعا ناقتى تاپسىر­مالار بەردى. ۇكىمەت باسشىسى, ءاسى­رە­سە, وقۋ ورىندارىنىڭ جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندىعىن قاتاڭ باقى­لاۋدى تاپسىردى. ەگەر, وقۋ جىلى باستالعاننان كەيىن بۇل سا­لادا كۇر­دەلى كەمشىلىكتەر انىقتالاتىن بول­سا, ولقىلىق ورىن العان جەرلەردەگى اۋدان اكىمدەرى مەن ءبىلىم بەرۋ ءبو­لىم­دەرىنىڭ باستىقتارى ورىندارى­نان الىناتىندىعىن ەسكەرتتى. سونىمەن بىرگە, پرەمەر-مينيستر بارلىق وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىنە جانە ءتيىستى اتقارۋشى بيلىككە ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىنداعى ازىق-ت ۇلىك باعا­سىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى قاتاڭ تاپسىردى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.