امانگەلدى ايتالى: “جىگەرلى ازاماتتاردان تۇراتىن قوعام تابىسقا جەتەدى”

سانا كوكجيەگى – ادام بولمىسىنىڭ ايناسى. ال ەل تۇعىرى ازاماتتاردىڭ پاراسات بيىگىمەن, ولاردىڭ ىشكى رۋحاني قۇندىلىعىمەن ولشەنەدى. سەبەبى, ادام كاپيتالى – جەكە ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس, قوعامنىڭ ازىعى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 30 تامىزىندا 15 جىلدىعى اتاپ وتىلەتىن ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىندا دا ادامعا, ازاماتقا ەرەكشە ورىن بەرىلگەن. ءبىز فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى امانگەلدى ايتالىمەن اڭگىمە بارىسىندا قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا اتاپ كورسەتىلگەن ادام مەن ازامات ماسەلەسىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلۋگە تىرىسقان ەدىك. ءبىر توپ ساۋاتسىزدىڭ قولىنا تاماشا كونستيتۋتسيا ۇستاتساڭىز دا, تاماشا قوعام قۇرا المايسىز – امانگەلدى اعا, ادام كاپيتالى ۇعىمى, ونىڭ وزەكتىلىگى, ونى قوعامعا جاپپاي ءسىڭىرۋ ماسەلەسى ەلىمىزدە كەيىنگى كەزدە اۋىق-اۋىق بولسا دا كوتەرىلىپ ءجۇر. دەسەك تە, ونىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر عوي. باتىس ەلدەرى بۇل ماسەلەنى الدەقاشان مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ساياساتىنا اينالدىردى. ۇلتتىق يدەيا رەتىندە ءوز باعىت-باعدارىن تۇزەدى. بۇل ۇعىمنىڭ ەل ءۇشىن قۇندىلىعىن تۇسىنۋگە العاش نەلەر تۇرتكى بولدى دەپ ويلايسىز؟ ادام كاپيتالى ۇعىمىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا كىمدەر ەڭبەك ءسىڭىردى؟ –XX عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى العاشىندا رەسەيلىك, كەيىن امەريكالىق كورنەكتى الەۋ­مەت­تانۋشى عالىم پيتيريم سوروكين لەنينمەن ۇلكەن پىكىرتالاسقا ءتۇستى. ء“سىز سوتسياليزم قوعامىن قۇرامىن دەيسىز. ءسىزدىڭ ادامدىق ماتەريالىڭىز قانداي؟ كىمدەرمەن قۇراسىز؟ رەسەي سوتسياليزمگە ءالى دايىن ەمەس. ءسىز ونى كۇشپەن, يا قۋعىن-ءسۇر­گىن­مەن قۇرماساڭىز, ادامدىق پوتەنتسيال, ادامدىق الەۋەت رەسەيدە جوق”, دەگەندى ايتادى ول. كەيىن پ. سوروكين سول ايتىستان كەيىن كوپ كەشىكپەي رەسەيدەن امەريكاعا قونىس اۋدارىپ, سول جەردە 90 جاسىندا قايتىس بولادى. سول ءپيتيريمنىڭ مى­ناداي سوزدەرى بار: “قانداي دا قوعام بولماسىن, سول قوعامنىڭ جاعدايى ەڭ الدىمەن ونىڭ ازا­مات­تارىنىڭ قادىر-قاسيەتىنە, بىلىمىنە بايلانىستى”, دەگەن. ول سونداي-اق: “ناقۇرىستار مەن قابىلەتسىز ادامداردان تۇراتىن قوعام ەشۋاقىتتا دا ۇلكەن تابىسقا يە بولا المايدى. ءبىر توپ ساۋاتسىز ناداندارعا تاماشا كونستيتۋتسيانى بەرسەڭىز دە تاماشا قوعام قۇرا المايسىز. ال, كەرىسىنشە, تالانتتى, دارىندى, ءبىلىمدى, دەنى ساۋ, جىگەرلى ازاماتتاردان تۇراتىن قوعام ءسوزسىز ءومىر ءسۇرۋدىڭ جاڭا, ىلگەرى جولدارىنا باستاپ, تابىسقا جەتەدى”, دەگەندى دە ايتادى. كەيىن پيتيريم سوروكيننىڭ وسى ويى كوپتەگەن ادامداردىڭ نازارىن اۋداردى. بەلگىلى ءبىر عىلىمي تۇجىرىمداماعا اينالدى. ال امەريكالىق ەكونوميست تەودور شۋلتس XX عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنىڭ باسىندا “ادام كاپيتالى” دەگەن ۇعىمدى ەنگىزدى. ءشۋلتستىڭ بۇل تاقىرىپقا ءمان بەرۋى كەزدەيسوق ەمەس. سول جىلداردان باستاپ وسى ادام كاپيتالىنا ءمان بەرىلە باستادى. – ادام كاپيتالى ۇعىمى بۇرىن تەك جەكە ادامنىڭ بويىنداعى باي رۋحاني قۇندى­لىق­تا­رىمەن باعالانىپ, ولشەنگەن دەپ ءتۇسىنىپ كەلسەك, ءبۇ­گىندە وعان ەلدىڭ جوعارى ەكونوميكالىق كو­ر­سەت­كىشىنىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە قاراۋ بايقالۋدا. ماسەلەن, جاڭادان پايدا بولا باستاعان ء“بىلىم ەكونوميكاسى”, “پاراساتتى ەكونوميكا” دەگەن جاڭا, تىڭ تىركەستەر وسىنىڭ كورىنىسىندەي كورىنەدى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟ – شىنىمەن دە, وقۋ-ءبىلىم, كەمەل اقىل جانە ەكونوميكا – قازىر ەگىز ۇعىمدار. ەگەر, بۇرىن ول ءبولىپ-ءبولىپ قارالسا, قازىر ەگىز ۇعىم بولدى. جالپى, بۇگىنگى الەۋمەتتىك عىلىمدا ەكونو­م­ي­كالىق, الەۋمەتتىك, اكىمشىلىك, مادەني, ساياسي, تاعى باسقا دا كاپيتالدار تۋرالى اڭگىمەلەر ايتىلىپ ءجۇر. ال وسىلاردىڭ بارلىعىنىڭ جيىنتىعى – ادام كاپيتالى. سەبەبى, بارلىعى اينالىپ كەلگەندە ادامعا تىرەلەدى. ءبىز ءبىر ماسەلەگە ءمان بەرەيىك. كاپيتال دەگەن ۇعىم بىزشە قارجى, بايلىق, اقشا, قۇن ما­عىناسىندا تۇسىندىرىلەدى. ال ادام كاپيتالى دە­گەندە ەڭ باستى ماسەلە – بۇل ادامگەرشىلىك قاسيەت, وقۋ-ءبىلىم, كەمەلدىك سانا. ەگەر ولار ەكونوميكا سالاسىنا جۇمسالسا, وندا ادام كاپيتالى بولىپ ەسەپتەلەدى. سەبەبى, بۇرىن وقۋ-ءبىلىم, پاراسات ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستا بولمادى. ەندى كەلىپ جاڭاعى ايتقان “ۋمنايا ەكونوميكا” – “اقىلدى ەكونوميكا”, “ەكونوميكا ءزناني”–“بىلىم ەكونوميكاسى” دەگەن سوزدەر شىقتى. دەمەك, دامىعان مەملەكەت بولۋ ءۇشىن اقىل, پاراسات, ءبىلىم, عىلىمدى ەكونوميكاعا جۇمساۋ – بۇل ادام كاپيتالىنىڭ ءمانى. – سوندا ادام كاپيتالىنىڭ نەگىزگى ولشەمدەرى قانداي؟ – ادام كاپيتالىنىڭ بىرنەشە ولشەمدەرى بولادى. دەموگرافيالىق, الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق, وتباسىلىق. ماسەلەن, دەموگرافيالىق ولشەمدى الايىق. ەلدەگى حالىقتىڭ سانى مەن ساپاسى. بۇل, ءسوز جوق, ۇلكەن كاپيتال. مىسالى, قىتاي ءۇشىن حالىق سانىنىڭ ءوسۋى قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن قيىندىق تۋعىزسا, ال قازاقستان سەكىلدى مەملەكەتكە ادام سانىنىڭ ءوسۋى – ول تەك جاقسىلىق. دەمەك, ءار ەلدە دەموگرافيالىق كاپيتالدىڭ جاعدايى ءار ءتۇرلى. سونداي-اق, ادام كاپيتالى – سول ادامنىڭ بويىنداعى ءبىلىمنىڭ, تاجىريبەنىڭ, دانالىقتىڭ, قۇندىلىقتاردىڭ كورىنىسى. قوعامنىڭ, جەكە ادامنىڭ ازىعى. جەكە ادامنىڭ بويىنداعى سول ادام كاپيتالىن, مەملەكەتتەگى ازاماتتاردىڭ بويىنداعى ادام كاپيتالىن قوعامدىق ولشەممەن ايتقاندا ەشكىم ۇرلاپ الا المايدى, ەشكىم ونى ساتىپ الا المايدى. ول ەلدى ورگە باستايدى. ول, سونىمەن بىرگە, ءبىلىم مەن تاربيەنى, ادامداردىڭ پاراسات­تىلىعىن ارتتىرادى. سوندىقتان, ادام كاپيتالى نەمەسە ءبىلىم, تاربيە, ونىڭ پايداسى كوزگە كورىنبەۋى مۇمكىن. كورىنبەيدى دە. دەسەك تە, بۇلار, ەڭ باستىسى, قوعامنىڭ دامۋىنا اسەر ەتىپ وتىرادى. سول سەبەپتى, بىلىكتى ادام, وزىنە ءوزى سەنەتىن ادام كوپتەگەن جاعدايدا قوعامدى دۇنيە­قوڭىزدىقتان, جەمقورلىقتان قورعايدى. ءبىلىمدى, پاراساتتى ادام ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزىنىڭ بويىنداعى قاسيەتىنە سەنەدى. جەكە باسقا تابىنبايدى. ۇرلىقتان اۋلاق بولادى. سوڭعى جىلدارى ادام كاپيتالىن ولشەيتىن ونىڭ ءبىر قىرى پايدا بولدى. ونى ادام الەۋەتىنىڭ دامۋ يندەكسى دەيدى. بارلىق ەلدەردە ادامنىڭ الەۋەتىن, ادام كاپيتالىن ءۇش ولشەممەن باعالايدى. ءبىرىنشى – ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى. ەڭ از ءومىر سۇرەتىن ەلدەردە ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – 25 جىل. سونداي ەلدەر بار. مىسالى, افريكادا. افريكادا بۇگىندە 20 ملن.-نان استام ادام سپيد-پەن اۋىرادى. سول سەبەپتى, مۇندا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى وتە تومەن. ال ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىندە, جاپونيادا بۇل كورسەتكىش 85 جاستى قۇرايدى. بۇل – ءبىر كورسەتكىش. ەكىنشى كورسەتكىش – ەرەسەكتەردىڭ ساۋاتتىلىعى جانە بالالاردىڭ مەكتەپپەن قامتىلۋى. الەمدە 300 ملن.-عا جۋىق بالا مەكتەپكە بارمايدى. ونىڭ كوبىسى افريكا ەلدەرىندە. ال 0-دەن 100 پايىزعا دەيىن ەرەسەكتەرى تۇگەل ساۋاتتى, بالالارى مەكتەپكە باراتىن ەلدەر دە بار. ءۇشىنشىسى – ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى ۇلەسى. مىسالى, ەڭ كەنجە قالعان ەلدەردە ىشكى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى ۇلەسى 100 دوللار بولسا, بىرقاتار ەلدەردە 40-44 مىڭ دوللار. مىنە, وسىنداي ءۇش ولشەممەن بۇۇ جىلدا الەم ەلدەرىندەگى احۋالدى سارالاپ وتىرادى. سونداي زەرتتەۋ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ەڭ ارتتا قالعان ەلدەر – ول افريكا ەلدەرى. ياعني, افري­كا­نىڭ 30 ەلى. ال ەڭ دامىعان ەلدەر – نور­ۆەگيا, اۆس­تراليا, كانادا, يرلانديا, گەرمانيا, شۆەي­تساريا, شۆەتسيا, جاپونيا, فرانتسيا, اقش. بۇل ەلدەردىڭ ءبىر جىلى بىرەۋى ءبىرىنشى ورىندا بولسا, ەكىنشى جىلى ول مەملەكەت ءۇشىنشى ورىندا تۇرۋى مۇمكىن. سولاي اۋىسىپ وتىرادى. بۇرىن اقش الدىڭعى ءۇش ورىندا جۇرەتىن ەدى. 2008 جىلدىڭ ەسەبى بويىنشا بۇل مەملەكەت 15-ءشى ورىنعا تۇسكەن. سە­بەبى, امەريكاعا قونىس اۋدارۋشىلار كوپ. ولاردىڭ ءبىلىمى تومەن, سوندىقتان تابىس دەڭگەيى دە تومەن. دەنساۋلىعى دا تومەن. امەري­كالىقتاردىڭ وزدەرى “بۇل اقش-تىڭ جالپى كورسەتكىشىن تومەندەتىپ وتىر” دەپ تۇسىندىرەدى. ال ەندى بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋب­لي­كا­لارى ەلدەرىن الاتىن بولساق, ليتۆا – 43, ەستونيا – 44, لاتۆيا – 45, بەلارۋس – 64, رەسەي – 67, قازاقستان 68 ورىندا تۇر. جالپى الەمدە 200-گە جۋىق ەل بار دەسەك, سولاردىڭ ىشىندە 70-كە دەيىنگى ورىندا تۇرعان ەلدەر دامىعان ەلدەر دەپ ەسەپتەلەدى. ال امەريكا, باسقا دا بۇرىنعى كاپي­تا­ليستىك ەلدەر – بۇلار وتە دامىعان ەلدەر قا­تارىنا جاتادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ورتا دەڭگەيدەگى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا سوڭعى جىلدارى قوسىلدى. بۇگىندە قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 65 جاستان 68 جاسقا ءوستى. بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ىشىندە ۋكراينا –76, ارمەنيا – 83, گرۋزيا – 96, ءازىربايجان – 98, تۇركىمەنستان – 109, مولداۆيا – 111, وزبەكستان – 113, قىرعىزستان – 116, تاجىكستان – 122 ورىندا. بۇلارعا قاراپ, ارينە, ءبىزدىڭ شۇكىرشىلىك ەتەتىن جاعدايىمىز بار. بىراق ەڭ دامىعان ەلدەر احۋالىنان ۇلكەن پىكىر ءتۇيۋ كەرەكتىگى كورىنەدى. قوعامدا زاڭ ۇستەمدىك ەتپەسە, بويىڭداعى ەشقانداي قاسيەتتەرىڭدى ىسكە اسىرا المايسىڭ – ادام كاپيتالى تۇرعىسىنا العاندا, قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن نە ماڭىزدى؟ ء–ۇش ماسەلە اسا ماڭىزدى. ءبىلىم, ەكىنشى دەنساۋلىق, ءۇشىنشى الەۋمەتتىك ادىلدىك, قۇقىقتىق سالا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىن ءبىلىمدى, دەنى ساۋ, زاڭعا, ادىلدىككە سەنەتىن ازامات تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ارتىپ وتىر. – زاڭ – مەملەكەتتىڭ تىرەگى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا “ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعىلمايدى”, “اركىمنىڭ ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ بوستاندىعىنا قۇقىعى بار”, “زاڭ مەن سوت الدىندا جۇرتتىڭ ءبارى تەڭ” دەگەن جولدار ارنايى باپتاردا جازىلعان. بۇل – قوعامنىڭ باستى بايلىعى دا, قازىناسى دا ادام ەكەندىگىنە كەپىلدىك بەرەدى ەمەس پە؟ – ارينە. قوعامنىڭ قازىناسى – ادام. ادامنىڭ قوعامداعى ورنى مەن ونىڭ باستى قۇندىلىق ەكەنى كونستيتۋتسيانىڭ “ادام جانە ازامات” دەگەن بولىمىندە جان-جاقتى ايتىلعان. ياعني, ەلىمىز كونستيتۋتسياسىندا جازىلعانداي, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تانىلادى جانە ولارعا كەپىلدىك بەرىلەدى”. سول سەبەپتى, ازاماتتىڭ كەز كەلگەن قادامى, مەملەكەتتىڭ كەز كەلگەن باستاماسى زاڭمەن تىعىز ۇشتاسىپ وتىرۋى ءتيىس. زاڭنىڭ, ادىلەتتىلىكتىڭ ورناۋى, دۇرىس جولعا قويىلۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە, ازاماتتاردىڭ ماقسات-مۇددەسى مەن قۇقىعىن, بوستاندىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ ءۇشىن قاجەت. ماسەلەن, امەريكا عالىمدارى, اتاپ ايتقاندا, قۇقىقتىق مەملەكەتكە قول جەتكىزدى. سەبەبى, سەن قانشا ءبىلىمدى بولعانىڭمەن, قانشا مامان بولعانىڭمەن دە قوعامدا ادىلەتتىلىك بولماسا, زاڭ ۇستەمدىك ەتپەسە, بويىڭداعى ەشقانداي قاسيەتتەرىڭدى ىسكە اسىرا المايسىڭ. – ال ادام كاپيتالى دامىعان ەلدە قانداي ماماندىق يەلەرىنىڭ مارتەبەسى بيىكتەيدى؟ – ءۇش ماماندىق العا شىعادى. ءبىرىنشى – پەداگوگتىك بىلىكتىلىك. مەيلى ول مەكتەپتىڭ, مەيلى ول جوعارى وقۋ ورنىنىڭ پەداگوگى بولسىن. ەكىنشى – دارىگەر. بۇل ماماندىق يەلەرىنىڭ دە ەڭبەكاقىسى جوعارى بولادى. ال ءۇشىنشىسى – زاڭگەر. سەبەبى, ول قاي جاعىنان دا قوعامداعى ەڭبەك ەتۋشى, بىلىكتى ادامدى ءتۇرلى زاڭسىزدىقتان قورعايدى. باتىس ەلدەرىندە, مىنە, وسى ءۇش ماماندىقتىڭ مارتەبەسى جوعارى. – ءبىلىم سالاسىنا كەلەيىك. ءسىز ەلىمىزدەگى ءبىلىم جۇيەسىنە ساپالىق تۇرعىدان كوڭىلىڭىز تولا ما؟ جالپى, ءسىزدى كوبىنە نە تولعاندىرادى؟ – مىنانداي ءبىر قىزىق جاعداي بار. ءبىز ءبىلىم سالاسىنا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3,6 پايىزىن جۇمسايدى ەكەنبىز. سويتە تۇرا, ءبىز الەمدەگى ەڭ ساۋاتتى مەملەكەتپىز. 2009 جىلعى ەسەپ بويىنشا, قازاقستاندا ورتا جانە جوعارى ءبىلىمدى ادامدار حالىقتىڭ 85 پايىزىن قۇرادى. سالىستىرىپ كورەيىك. بۇل كورسەتكىش گەرمانيادا – 78 پايىز, يسپانيادا – 50 پايىز. بىراق, ءبىز ەڭ ساۋاتتى ەل بولساق تا, ەڭ ءبىلىمدى ەل بولساق تا, جاڭا تەحنولوگيا سالاسىندا ارتتا قالدىق. نەگە؟ سەبەبى, ءبىز ساپا ەمەس, سان قۋىپ كەتتىك. ءبىز ءبىلىم ەمەس, ديپلوم قۋىپ كەتتىك. سوندىقتان دا بۇگىن ءبىز سان جاعىنان جاڭاعى 70 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدىق, بىراق ساپالىق تۇرعىدان ەمەس. ويتكەنى, ساپا ماسەلەسى كوڭىل كونشىتپەيدى. دەسەك تە, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي اۋقىمدى جوبالار  قولعا الىنۋدا. سولاردىڭ بىرەگەيى دەپ ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن بوي كوتەرگەن “نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن” ايتۋعا بولادى. مۇنداي ۋني­ۆەر­سيتەتتى اشۋ ارقىلى ءبىز وزىمىزدەگى ادام كاپيتالىنىڭ دامۋىنا جول اشىپ وتىرمىز. بولاشاقتا مۇندا ءبىلىم العان جاستار ەلىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەستەرىن قوسادى دەگەن ويىمىز بار. قازاقستانداعى اتا-انالاردىڭ بالالارىنا قۇيىپ وتىرعان قارجىسى – 10 ملرد. اقش دوللارى – قازىرگى تاڭدا ەل بولاشاعى – جاستارعا, ولاردىڭ بىلىمىنە قۇيىلار ينۆەستيتسيا – ەڭ قۇندى ينۆەستيتسيا ەكەنى تالاس تۋدىرماس. بۇل ەلدىك ماسەلە بىزدە قالاي شەشىلۋدە؟ – ەندى بۇگىنگى كۇنگى ەڭ قۇندى ينۆەستيتسيا, قاي مەملەكەتتە بولماسىن, بۇل, ارينە, ادامعا جۇمسالعان ينۆەستيتسيا. اسىرەسە, جاس ۇرپاققا جۇمسالاتىن ينۆەستيتسيا. بۇل ەڭ ءتيىمدى ءارى قۇندى ينۆەستيتسيا. بۇگىن سولاي بولىپ تا تۇر. سەبەبى, قازىرگى تاڭدا قازاقستان بولسىن, باسقا دا مەملەكەتتەر بولسىن, قارجىسىن نەگىزىنەن قايدا جۇمساپ جاتىر؟ ەڭ الدىمەن كوپ قارجىنى جاستارعا, بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جۇمساپ جاتىر عوي. ياعني, مەملەكەت تە جۇمساپ وتىر, اتا-انالار دا جۇمساپ وتىر. – ياعني, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاستارعا, ولاردىڭ ءبى­لىمدى قارۋ ەتكەن ۇرپاق بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن تي­ىستى مولشەردە قارجى بولىنۋدە دەپ ايتا الاسىز با؟ – بۇگىنگى كۇنى كەيبىر ەسەپتەرگە قاراعاندا, قا­زاقستانداعى اتا-انالاردىڭ بالالارىنا جۇمساپ وتىرعان قارجىسى 10 ملرد. اقش دوللارىنا جاقىنداپ قالعان ەكەن. بۇل مەملەكەتتىڭ ءبىلىم سالاسىنا جۇمساپ وتىرعان قارجىسىنان بىرنەشە ەسە كوپ. سەبەبى, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى جاستاردىڭ 18-20 پايىزى عانا مەملەكەتتىڭ قارجىسىمەن, قالعانى اتا-انالاردىڭ قارجىسىمەن وقىپ جاتىر. سوندىقتان بۇل سالادا, ياعني ينۆەستيتسيا قۇيۋدا ايانىپ قالماعاندايمىز. 2010 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ادام كاپيتالى ماسەلەسىن جان-جاقتى قولدادى. ونىڭ ماڭىزدىلىعىن كوپتەگەن مىسالدارمەن دالەلدەدى. پرەزيدەنتتىڭ وسى ماسەلەگە ءمان بەرىپ وتىر­عانىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر دەپ ويلايمىن. – بۇل – تەز ارادا باعىت-باعدارىمىزدى تۇزەپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيناۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى عوي... – حح عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى اقش-تا اقپاراتتىق قوعام, اشىق قوعام قالىپتاستى. سەبەبى, وسى كەزدە اقش-تا 12-14 جىلدىق ءبىلىم دەڭگەيى نەگىزگە الىندى. 12 جىلدىقتى بىتىرەدى, سوسىن كوللەدجدە وقيدى. سودان كەيىن تاعى 4-5 جىل ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الادى. ياعني, 12-14 جىلدىق ءبىلىم نەگىزگە الىنعان. بۇل ەل سول 70-ءشى جىلداردىڭ سوڭىندا جوعارى دەڭگەيدەگى كاسىبي بىلىمگە, اقپاراتتىق تەحنولوگياعا, كۇردەلى ينتەللەكتۋالدىق تەحنيكا مەن تەحنولوگياعا قول جەتكىزىپ ۇلگەردى. وكىنىشكە قاراي, بۇل سالادا رەسەي دە, ءبىز دە اقش-تان, بولماسا ەۋروپا ەلدەرىنەن 30-40 جىل كەش قالدىق. سوندىقتان بۇل سالاداعى باعىت-باعدارىمىزدى تەزىرەك تۇزەۋىمىز قاجەت. ەل جاستارى شەت ەلدە قالىپ قويسا, ولاردى پاتريوت ەمەس دەگەن سوزدەن اۋلاق بولايىق – ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بالاعا قاي كەزدەن باستاپ ينۆەستيتسيا قۇيۋ كەرەك؟ بۇل ورايدا, الەمدىك تاجىريبەدەن قانداي مىسال كەلتىرەر ەدىڭىز؟ – امەريكا عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, جالپى ادام كاپيتالى تەرەڭ دامۋى ءۇشىن سابيگە 4 جاسقا دەيىنگى جۇمسالعان قارجى ەڭ ءتيىمدى ينۆەستيتسيا سانالادى ەكەن. ونىڭ اسەرى كوزگە كورىنبەگەنمەن دە, قايتارىمى 1 دوللارعا – 5 دوللار بولادى. ەگەر, 1 ملرد. جۇمسالسا, قايتارىمى – 5 ملرد. ءبىز بۇگىندە بالالار باقشاسى ماسەلەسىن كوتەرىپ ءجۇرمىز عوي. ەلدىڭ ۇلكەن بولاشاعى, مىنە, وسىندا جاتىر. كەدەي ەلدەر, بالاباقشاسى دۇرىس قولعا الىنباعان ەلدەر دۇرىس دامىماي, قايىرشى مەملەكەت بولىپ قالا بەرەدى. سوندىقتان, بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ساباق. سونىمەن بىرگە, بالانىڭ ەكىنشى دامۋ كەزەڭى بار. ول 11 جاسقا دەيىنگى مەرزىمدى كورسەتەدى. وسى كەزدە, ياعني 4 پەن 11 جاس ارالىعىندا ەكىنشى ۇلكەن ينۆەستيتسيا قۇيۋ كەرەك. سەبەبى, 11 جاسقا كەلگەن بالانىڭ قانداي ازامات بولاتىنى بەلگىلى. نە ول ىزدەنگىش, شىعار­ماشىلىقپەن اينالىساتىن ادام ەكەنى بەلگىلى بولادى, نە ول كەرىتارتپا مىنەزدى ازامات ەكەنى ايقىندالادى. وسى ستەرەوتيپ 11 جاستا قالىپتاسادى. ءحىح عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ اياعىندا, 80-ءشى جىلدارىنىڭ باسىندا امەريكا قۇراما شتاتتارىندا مەكتەپكە دەيىنگى, مەكتەپ جاسىنداعى جانە مەكتەپتەن كەيىنگى ءبىر بالاعا ول ازامات بولىپ كەتكەنگە دەيىن مەملەكەت جانە جەكە اتا-انالار بولەتىن قارجى كولەمى ءبىر جىلعا 400 مىڭ دوللاردى قۇراعان ەكەن. ياعني, سول 400 مىڭ دوللار جۇمسالعان كەزدە ول بالا كوللەدج بىتىرەدى. مەكتەپكە دەيىنگى ساتىلاردان وتەدى. 12 جىلدىق ءبىلىم كەيىن ونىڭ قالىپتاسۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزەدى. مىنە, بويىنا 400 مىڭ دوللار قارجى جۇمسالىپ, ءبىلىم العان جاس كونە تەحنيكامەن جۇمىس جاسامايدى. از ەڭبەكاقىعا قىزمەت ەتپەيدى. مۇنى امەريكالىق عالىمدار جاقسى ءبىلدى. بويىندا ءبىلىمى بار, ءوزىن-ءوزى سىيلايتىن ادام بىرەۋدىڭ الدىندا تومەندەمەيدى. كەرىسىنشە, ءوزىن سىيلايتىن, جوعارى ەڭبەكاقى تولەيتىن مەملەكەتتى ىزدەيدى. ول ءوز باقىتىن شەت ەلدەن ىزدەيدى. – “باقىتىن شەت ەلدەن ىزدەيدى” دەگەننەن شىعادى. بۇگىندە “بولاشاق” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن شەتەلدە وقىپ جۇرگەن جاستار ەڭ الدىمەن وي كوكجيەگىن ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ, تاجىريبەلەرىن باعىتتاۋى كەرەك قوي. ال ەگەر سول جاس شەتەلدە قالىپ قويسا, بۇعان ءسىز قالاي قارار ەدىڭىز؟ – ەگەر دە ءبىزدىڭ ماماندار شەتەلدەن ءوزىنىڭ باقىتىن تاۋىپ جاتسا, سول شەتەلدە كوپ قاراجات الىپ, ونى مامان رەتىندە سول ەل سىيلاپ جاتسا, ول جاستى پاتريوت ەمەس, وتانىن ساتتى دەگەن سوزدەن ءبىز اۋلاق بولايىق. سەبەبى, ءبىز ول ماماندى سىيلاماي وتىرمىز عوي. ول جاس ءوسۋى كەرەك. ول جاس ءوز ءبىلىمىن ودان ءارى ارتتىرۋى كەرەك. ەگەر, ءوزىنىڭ تۋعان ەلىندە مۇنداي جاعداي جاسالماسا, ول ەرتەڭ بارا-بارا بارىنان ايىرىلىپ قالادى عوي. ياعني, ول جاس سول ەلدە قالىپ قويسا, ەڭ اۋەلى قاتەلىكتى وزىمىزدەن ىزدەيىك. ءبىز كوپ جاعدايدا جاستاردى كىنالايمىز. شىن مانىسىندە, سول جاستاردى وسىرۋگە, ولاردىڭ بويىنداعى قابىلەتتەرىن دامىتۋعا, ەڭبەگىن باعالاۋعا مەملەكەت جاعداي جاسادى ما, جاسامادى ما؟ ماسەلە وسىندا. اقش ءبىرىنشى كەزەكتە ءوز ەلىنىڭ بىلىكتى ازاماتتارىن سىيلاپ, ولارعا جاعداي جاساۋعا ۇلكەن ءمان بەردى. سوندىقتان, بۇگىنگى كۇنى اقش-تا شەتەلدەن 550 مىڭ ستۋدەنت وقيدى. بۇل ءبىر عانا اقش-تا. جارتى ميلليوننان استام. سەبەبى, بۇل ەل كوبىنەسە جاقسى مامانداردى وزىندە الىپ قالادى. جاعداي جاسايدى. جوعارى ەڭبەكاقى تولەيدى. بۇگىندە كوپ ادام وسى ەلگە قونىس اۋدارىپ, سول ەلدەن باقىتىن ىزدەپ جاتىر. ياعني, جاڭاعى ادام كاپيتالىن, ادامنىڭ بويىنداعى ءبىلىمى مەن قادىر-قاسيەتىن سىيلايتىن ەلدەرگە قونىس اۋدارۋدا. بۇل – قازىرگى جاھاندانۋ زامانىنداعى ءبىر زاڭدىلىق, قۇبىلىس. سوندىقتان, بۇل – ەلدىك تۇرعىدان تەرەڭ ويلاناتىن جاعداي. – ءبىلىم-بىلىگى جوعارى جاستىڭ ءوز ەلىنىڭ وندىرىسىنە دە جاڭا لەپ الىپ كەلەتىنى بەلگىلى عوي. – ارينە. مىسالى, ءبىر جىلدا اقش-تا حح عاسىردىڭ 80-90-شى جىلدارى 4 ملن. ادام مەكتەپ, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن ەكەن. سول 4 ملن. ادامدى جىلدا قابىلدايدى. ول 4 ملن. ادامنىڭ ارقايسىسىنا 4 مىڭ دوللار جۇمساعاندا, بۇل ەل جالپى العاندا 1 تريلليون 600 ملرد. دوللار كولەمىندە سۇراپىل قارجى جۇمسايدى ەكەن. سول قارجىمەن ءبىلىم العان جاستار, ارينە, وندىرىسكە ءوز ۇسىنىستارىمەن, جاڭالىعىمەن كەلەدى. ورتاسىن جاڭارتادى. ياعني, ۇرپاق الماسادى. سول حح عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى اقش-تا ۇلكەن وزگەرىس بولدى. جاڭاعى جاستار كوپتەگەن جۇمىس ورنىنىڭ قىسقارۋىنا ءوز يدەيالارىمەن اسەر ەتتى. بۇگىندە بۇل ەلدە وندىرىستەگى 4 ادامنىڭ بىرەۋى عانا زاۋىت, فابريكا, قۇرىلىستا جۇمىس جاسايدى. قالعان بولىگى باسقا سالالاردا. سونىڭ ىشىندە جول قۇرىلىسى, بايلانىس, ءبىلىم, عىلىم سالالارىندا, سونداي-اق, مەيرامحانا, قوناق ءۇي سەكىلدى جالپى حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن سالالاردا ەڭبەك ەتەدى. ال سول حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ اياعى, ءححى عاسىردىڭ باسىندا ماسكەۋدىڭ وزىندە جاعداي كەرىسىنشە بولدى. جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسكەرلەردىڭ 70 پايىزى زاۋىت, فابريكادا ءجۇردى دە, ال قالعان 30 پايىزى عىلىم, ءبىلىم, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالا­لارىندا ەڭبەك ەتتى. الەمدىك تاجىريبەدەن وسىنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ال بىزدە بۇل جاعدايدى كەرىسىنشە جاساۋ ءتيىمدى ءارى پايدالى. – قالاي؟ – ماسەلەن, اقش-تا جاڭا تەحنيكا مەن تەحنو­لوگيانى ەنگىزە وتىرىپ, زاۋىت, فابريكالاردا ەڭبەك ەتەتىندەر سانىن ازايتۋ, باسقا سالالارعا, اسىرەسە, حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن سالالارعا كوپ ءمان بەرۋ كەرەك بولدى. قازىر مۇنداي وزگەرىسكە, ادام كاپيتالىنا نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا ءبىز دە ءوتىپ جاتىرمىز. بىراق, اقش-تىڭ ۇلكەن ءبىر ەرەكشەلىگى – وندا ءۇش ساتىلى ءبىلىم كەڭىنەن قانات جايعان. مەكتەپ, كوللەدج جانە ۋنيۆەرسيتەت. ءۇش ساتىلى ءبىلىم كەزەڭىنىڭ 1-ءشى ساتىسىن بىتىرگەن ادام جىلىنا 16 مىڭ دوللار ەڭبەكاقى الادى. ال كوللەدج بىتىرسە, جىلىنا 27 مىڭ, ۋنيۆەرسيتەت بىتىرسە, 40 مىڭ دوللارعا دەيىن تابىس تابۋى مۇمكىن. ياعني, بىلىمىنە لايىق ەڭبەكاقى الادى. سوندىقتان, ءبىلىمى جوق ادامدارعا قاراعاندا, ءبىلىمدى ادام جاقسى ءومىر سۇرەدى. دەنساۋلىق ماسەلەسى بولىنگەن قارجىمەن ەمەس, ەمدەلگەن ادامداردىڭ سانىمەن ولشەنۋى ءتيىس – دەنساۋلىق ەكونوميكالىق كاتەگورياعا اينالدى عوي. ادام كاپيتالىنىڭ ءبىر كريتەريى دە – دەنساۋلىق. ەل كونستيتۋتسياسىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا قۇقىعى بار” دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. بۇگىندە بۇل سالاعا قانشالىقتى نازار اۋدارىلىپ وتىر دەپ ايتا الاسىز؟ – راسىمەن دە, دەنساۋلىق, ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكالىق كاتەگورياعا اينالدى. ەگەر, دەنساۋلىعى جوق بولسا, ول ادام اقشا تابا المايدى, ەكىنشىدەن, دەنساۋلىعىن السىرەتىپ السا, وعان ۇلكەن شىعىن كەتەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دەنساۋلىق سالاسىنا بولىنەتىن قارجى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2,3 پايىزىن قۇرايدى. ال جاپونيا, گەرمانيا, نورۆەگيا, شۆەيتساريا سەكىلدى اسا دامىعان ەلدەردە – 6,2 پايىز. ماسەلەن, ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اقش-تى الايىق. اقش-تا وباما دەنساۋلىق سالاسىنا بولىنەتىن قارجىنى 14 پايىزعا دەيىن كوتەرىپ وتىر. جالپى, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ كەڭەسى بويىنشا, بۇل سالاعا بولىنەتىن قارجى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5 پايىزىنان كەم بولماۋى كەرەك ەكەن. ال بىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ كريتەريى قانداي؟ بىزدە كوبىنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بولىنەتىن قارجىنى ايتادى. “بىل­تىرعىعا قاراعاندا, مىناداي ملرد. تەڭگە ارتىق ءبولىندى” دەپ. شىن مانىسىندە, الەمدە دەنساۋلىق ماسەلەسى بولىنگەن قارجىمەن ەمەس, ەمدەلگەن ادامداردىڭ سانىمەن ولشەنەدى. ماسەلەن, قۇرت اۋرۋىنىڭ, سابيلەردىڭ شەتىنەۋىنىڭ, انالاردىڭ ءولىمىنىڭ ازايۋىمەن. وكىنىشكە قاراي, بۇل كورسەتكىشتەر بويىنشا, ءبىزدىڭ ەلدەگى حالىقتىڭ جاعدايى تومەن. حح عاسىردىڭ تالابىنا ساي وقۋعا, ەڭبەك ەتۋگە قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىعى ساي بولماي تۇر. ءبىز بۇل ماسەلەگە ەندى-ەندى ءمان بەرۋدەمىز. مۇمكىندىكتەر دە ەندى تۋىپ جاتىر. سوندىقتان, وسى يدەيا, ادام كاپيتالى تەك ءسان سەكىلدى كەزەكتى ۇرانعا اينالماي, ەلىمىزدىڭ, حالىقتىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن ناقتى ىسكە اينالسىن دەگەن تىلەك بار. – بۇگىندە امەريكا, ەۋروپا ەلدەرىن ادام كا­پي­تالىنىڭ يەلەرى دەپ تە ايتۋعا بولادى. بۇل سول ەل­دەردىڭ ءبىلىم-عىلىم, دەنساۋلىق, عىلىمي-زەرتتەۋ سالالارىنىڭ دامۋىنا دا وڭ اسەر ەتتى عوي. سولاي ەمەس پە؟ – سولاي دەسەك تە بولادى. ماسەلەن, ەۋروپا امەريكادان حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا كوپ دۇنيە ۇيرەنىپ, ادام كاپيتالىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ, تەز ءوستى. بۇگىن امەريكانىڭ دەڭگەيىنە جاقىنداپ كەلەدى. وبامانى پرەزيدەنت ەتىپ سايلاۋعا ەڭ الدىمەن, قاراپايىم ازاماتتار ۇلكەن ۇلەس قوستى. بىرىنشىدەن, اقش-تا مىسالى, پرەزيدەنتتىككە, نە بولماسا, دەپۋتاتتىققا تۇسكەن ازاماتتارعا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتۋ قورلارى جۇمىس ىستەيدى. قانشاما ميلليون ادام وباماعا كومەكتەستى. ونىڭ ناسىلىنە قاراماستان, قانشاما ازامات داۋىس بەردى. دەمەك, ادام كاپيتالى – قاي جاعىنان دا ازاماتتاردى بەلگىلى ءبىر جوعارى ساتىعا كوتەرەتىن ءارى ينتەللەكتۋالدىق ءارى ادامگەرشىلىك دەڭگەي. 2009 جىلى وباما بيۋدجەتتەن ءبىلىم سالاسىنا قوسىمشا 149 ملرد. دوللار قارجى ءبولدى. سونىڭ باسىم كوپشىلىگى جاڭا تەحنولوگيانى ءبىلىم سالاسىنا ەنگىزۋگە جۇمسالدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 142 ملرد. دوللار قارجى ءبولدى. سونىڭ ىشىندە اتالعان سالاعا اقپاراتتىق تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە ايرىقشا ءمان بەرىلگەن. ال مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋگە ءبولىنىپ جاتقان قارجى – ول بولەك. ماسەلەن, بۇگىندە وباما عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسىنا ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ەنەرگيا كوزدەرىن, جەلدىڭ, كۇننىڭ ەنەرگياسىن پايدالانۋعا ۇلكەن قارجى ءبولدى. ء“بىز مىنا داعدارىستان تەك قانا جاڭا تەحنيكا, جاڭا تەحنولوگيامەن, سوسىن ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ كۇشىمەن عانا شىعامىز”, دەدى. جانە سولاي شىعىپ كەلە جاتىر. – كەڭەس زامانىندا بۇل جاعداي قالاي بولعان ەدى؟ سول كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان سالقىن بىزدەگى ءوندىرىستىڭ دامۋ تەتىكتەرىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتقان جوق پا؟ – مىناداي ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ەكى نەمىس مەملەكەتى قوسىلدى عوي. گەرمانيا دەموكرا­تيالىق رەسپۋبليكاسى (بۇرىنعى سوتسياليستىك گەرمانيا) جانە باتىس گەرمانيا. كەڭەس وكىمەتى زامانىندا گەرمانيا دەموكراتيالىق رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تەحنيكاسى مەن تەحنولوگياسى سوتسياليستىك ەلدەردىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى جانە ۇلگى الارلىقتاي دەڭگەيدە بولدى. كەيىن ەكى گەرمانيا قوسىلعاندا, باتىس گەرمانيانىڭ ماماندارى, ىسكەر ادامدارى گدر تەحنيكاسىن, تەحنولوگياسىن كورگەندە شاشتارى تىك تۇردى. سەبەبى, ءبىز ۇلگى تۇتىپ جۇرگەن سول سوتسياليستىك گەرمانيا باتىس گەرمانيادان 50 جىل ارتتا قالعان. نە ىستەۋ كەرەك؟ سوندىقتان, باتىس گەرمانيانىڭ ماماندارى: “بۇل سوتسياليستىك گەرمانيانىڭ بارلىق تەحنيكاسى مەن تەحنيكاسىن مەتاللولومعا شىعارۋ كەرەك. ال زاۋىتتار مەن فابريكالارىنىڭ تەك قاڭقالارىن عانا قالدىرىپ, ولاردىڭ ىشىنە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قاجەت”, دەگەن توقتامعا كەلدى. سول ەكى گەرمانيا بىرىككەننەن باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن 500 ملرد. ەۋرودان ارتىق ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. سوتسياليستىك گەرمانيا ەكونوميكاسىنا. ءبىر ۇلت, ءبىر مادەنيەت, ءبىر ءتىل. سونىڭ وزىندە باتىس گەرمانيانىڭ دەڭگەيىنە جەتە الماعان. ال ەندى سول شىعىس, سوتسياليستىك گەرمانيانى ۇلگى ەتىپ وتىرعان ءبىزدىڭ جاعدايىمىز قانداي بولادى؟ مىنە, وسىدان كەلىپ, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى, تەك قازاقستان عانا ەمەس, رەسەيدىڭ, باسقا دا تمد ەلدەرىنىڭ جاعدايىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە بەرىڭىز. – وزىمىزدەگى باردى باعالاماي, ءوزىمىزدى ءوزىمىز كوتەرمەي, ەلدىك مۇددە ۇدەسىنەن كورىنبەيتىنىمىز بەلگىلى. بۇل – وتاندىق كادرلارعا دا بايلانىستى. بۇگىندە شەتەلدەن كەلەتىن جۇمىس كۇشىن وتاندىق ماماندارمەن الماستىرۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلۋدە؟ – ادام كاپيتالى تۇرعىسىنان عىلىمعا, بىلىمگە, ءبىر ادامعا جۇمسالاتىن قارجىنى ەسەپتەگەندە ءبىز, ارينە, ءالى دە بولسا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلە الماي وتىرمىز. تەك ءبىلىم-عىلىم, جاڭا تەحنولوگيا سالالارىنا بولىنەتىن قارجى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان امەريكانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 26 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. رەسەيدە بۇل كورسەتكىش – 8 پايىز, قازاقستاندا – 6,5 پايىز. ايتا كەتۋ كەرەك, ادام كاپيتالىنا بولىنگەن قارجى بىردەن كورىنبەيدى. مىسالى, ينجەنەر, ينجەنەر-كونسترۋكتور دايىنداۋ ءۇشىن 15-20 جىل كەرەك ەكەن. سەبەبى, اۋەلى سول ينجەنەر-كونسترۋكتور دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق, ماتەريالدىق بازاسىن جاساۋ كەرەك. سوعان سايكەس, ۇستازداردىڭ, مۇعالىمدەردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەك. وقۋلىقتار ازىرلەۋ كەرەك. سوسىن بارىپ ول ماماندى دايىندايمىز. بۇعان كوپ ۋاقىت كەتەدى. ءبىز وسى تۇستا كەش قالىپ جاتقانىمىز كورىنىپ تۇر. ال جاقسى جۇمىسشى مامان دايىنداۋ ءۇشىن 5 جىل كەرەك. 1 جىل وقىتساق, 4 جىل ول تاجىريبە جيناۋى ءتيىس. ال جوعارى ءبىلىمدى ماماندى دايىنداۋ ءۇشىن 7-8 جىلداي ۋاقىت قاجەت. سوندىقتان, مەكتەپكە دەيىنگى دايىندىقتىڭ ورنى بولەك. پرەزيدەنت ن. نازارباەۆتىڭ بيىلعى جىلعى جولداۋىندا ايتىلعانداي, قازىر قازاقستاندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما جۇزەگە اسىپ جاتىر. سوعان سايكەس, 162 جوبا ىسكە اسادى. وعان 6,5 ترلن. تەڭگە قارجى بولىنەدى. تەك سوڭعى 3 جىلدا 200 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. ول تەك جۇمىس ورنى ەمەس, وعان جوعارى دەڭگەيلى ينجەنەرلەر, جوعارى دەڭگەيلى جۇمىسشىلار كەرەك. ءبىز ونى قايدان الامىز؟ سوندىقتان, امال جوق, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنە جۇگىنەمىز. وسىدان كەلىپ بۇگىندە شەتەلدەن الىناتىن جۇمىس كۇشىن ءوزىمىزدىڭ ءبىلىمى مەن الەۋەتى جوعارى ماماندارمەن الماستىرۋ ماسەلەسى وتكىر قويىلىپ وتىر. سونداي-اق, شەتەلدەن اعىلعان جۇمىس كۇشى مەن ەلىمىزدەگى مامانداردىڭ اراسىندا ءتۇرلى قايشىلىقتار بولاتىنى دا بەلگىلى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق كەلىسىم, تۇراقتىلىق ءۇشىن دە نەگىزىنەن ءوزىمىزدىڭ ماماندارعا, اسىرەسە, قازاق ماماندارىنا كوپ ءمان بەرۋىمىز كەرەك. ءبىلىم-عىلىم سالاسىندا ىقپالدى ينتەللەكتۋالدىق ەليتا قالىپتاستىرۋ قاجەت – بۇگىندە ءبىلىم سالاسىنىڭ ماڭايىندا جۇرگەن جانداردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋ كەرەك دەگەن اڭگىمەلەر ءجيى ايتىلادى. بىراق تا كوپ قارجى تولەنگەننەن كەيىن, بۇل سالاعا جالاقىسى جوعارى دەپ دارىنسىز جاستار اعىلىپ جۇرمەي مە؟ – ءبىلىم سالاسىنداعى ماماندارعا جوعارى ەڭبەكاقى تولەۋ كەرەك دەگەن اڭگىمەنىڭ ايتىلىپ جۇرگەنى شىندىق. بۇل, ارينە, قۇپتارلىق ءجايت. سەبەبى, ءبىلىمدى, تاجىريبەسى مول, تالانتتى, ار-نامىسى بار مۇعالىم مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا كەلمەيىنشە, وقۋشىلاردىڭ دا, ستۋدەنتتەردىڭ دە ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى بولمايتىنى بەلگىلى ءجايت. ارينە, ءبىلىم سالاسى ماماندارىن قولداۋ ۇلتتىق ساياساتقا, ۇلتتىق ۇستانىمعا اينالسىن دەيىك. مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسىن مەكتەپ بولسىن, ۋنيۆەرسيتەت بولسىن وسىرەيىك. بىراق, قاۋىپ بار. مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسى مەكتەپتە دە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا جوعارى دەپ شىنىمەن دە وڭكەي تالانتسىزدار مەن دارىنسىزداردىڭ ءبىلىم وردالارىنا اعىلىپ جۇرمەسىنە كىم كەپىل؟ ياعني, مۇنىڭ ەكىنشى جاعى تاعى دا بار. سوندىقتان, كوپتەگەن پوستسوتسياليستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەر, اسىرەسە, رەسەي مۇعالىم ماماندىعىن تاڭداۋعا وتە زور ءمان بەرىپ وتىر. ءتىپتى مىنانداي ءبىر پىكىر ايتىلۋدا: “مۇعالىمدەردى عارىشكەرلەر سەكىلدى شەرتىپ-شەرتىپ تاڭداۋ كەرەك”, دەگەن. سەبەبى, جانايىن دەپ تۇرعان جۇرەككە وت بەرەتىن ماماندىق سول. ارينە, ونىڭ ەڭبەكاقىسى جوعارى بولۋى كەرەك. بۇل – ەرەكشە ماماندىق. الايدا, ءبىز وسى ماماندىقتىڭ قادىرىن كەتىرىپ العاندايمىز. سوندىقتان, ۇلت مەكتەبى دۇرىستالۋى كەرەك. ورتا مەكتەپ بولسىن, ۋنيۆەرسيتەت بولسىن. سەبەبى, بارلىق ازاماتتار مەكتەپتەن شىعادى. – تەك شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا مەملەكەتتى العا باستىرمايتىنى انىق. كەرىسىنشە, جاڭا زاماننىڭ, ياعني جاھاندانۋ زامانىنىڭ جەتىستىكتەرىنە سۇيەنىپ, ءوندىرىستى وركەن جايدىرۋدىڭ, عىلىمي جاڭالىق اشۋدىڭ, وزىمىزدەگى بارعا يەلىك ەتۋدىڭ, سول ارقىلى وزگە ەلدىڭ رىنوگىنا توتەپ بەرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەمەس پە؟ – راس. بۇگىنگى كۇنى ادامزات مىناۋ عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ دامۋىنىڭ التىنشى بەلەسىنە شىقتى. عىلىم مەن جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزۋدە ۇلكەن تابىستارعا جەتكەن مەملەكەتتەر – اقش, جاپونيا, ەۋرووداققا كىرەتىن ەلدەر, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا. مىسالى, بۇگىن اقش-تا سوڭعى عىلىمي تەحنولوگيامەن ەنگىزىلگەن ءونىمنىڭ ۇلەسى – 36 پايىز, ەۋرووداقتا – 18 پايىز, قىتايدا –17 پايىز, جاپونيادا – 16 پايىز, رەسەيدە – 0,3 پايىز. بۇل رەتتە, ءبىزدىڭ ۇلگى الاتىن ەلدەرىمىز رەسەيدەن گورى دامىعان ەلدەر بولۋى كەرەك. سوندىقتان, بۇگىنگى كۇنى ءححى عاسىردىڭ العاشقى 10 جىلدىعىن اياقتاي وتىرىپ, ءبىز شىن مانىسىندە, شىندىققا تۋرا قاراۋىمىز كەرەك. ىسكە بىلەكتى سىبانىپ كىرىسەتىن ۋاقىت, كەز كەلدى. ءتىپتى ءبىز پروگرەسس كوشىنەن كەش قالدىق. شيكىزاتقا نەگىزدەگەن ەكونوميكامەن شىنىمەن دە ءبىز العا بارا المايمىز. شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا كەز كەلگەن ەلدە دە جەمقورلىققا يتەرمەلەيدى. بەلگىلى ءبىر توپتىڭ بايۋىنا الىپ كەلەدى. سوندىقتان, بۇگىندە ەلدەگى ءبىلىم-عىلىم سالاسىندا ىقپالدى ينتەللەكتۋالدىق ەليتا قالىپتاستىرۋ كەرەك. ونداي ەليتا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءالى قالىپتاسا قويعان جوق. وعان, ارينە, مۇمكىنشىلىك بار. ورىستار ايتادى عوي: “ۆ پوسلەدنيۋيۋ دۆەر پوسلەدنەگو پوەزدا”, دەپ. سول سياقتى سوڭعى ۆاگوننىڭ سوڭعى ەسىگىنە سەكىرىپ مىنسەك تە, ايتەۋىر العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى.