سۇراپىل سوعىسقا ءوزى سۇرانىپ اتتانىپ, مايدان دالاسىندا قايسارلىعىمەن كوزگە تۇسكەندەردىڭ ءبىرى – سەمەيلىك وراز قۇسايىنوۆ. ول 1941 جىلى وزىنە امالىن تاۋىپ ەكى جاس قوستىرىپ جازدىرادى دا 1942 جىلى اقپان ايىندا سەمەيدە جاساقتالعان 30-ديۆيزيانىڭ 125-اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىنا الىنادى. 1942 جىلدىڭ مامىرىنان باستاپ 145-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 559-اتقىشتار پولكىنىڭ مينومەت ەسەپتوبى كومانديرى رەتىندە العاش رەت ۇرىسقا ارالاسادى.
كالينين مايدانىندا قايسارلىعىمەن دارالانعان جاس قازاق جىگىتى 1944 جىلى حاركوۆتەگى ءاسكەري-ساياسي ۋچيليششەنى سوعىس ۋاقىتىنداعى جەدەلدەتىلگەن باعدارلاما بويىنشا كىشى لەيتەنانت شەنىمەن ءبىتىرىپ شىعادى. جولدامامەن 2-ۋكراين مايدانىندا 53-ارميانىڭ 230-اتقىشتار پولكىنە كەلەدى. وسى اسكەري قۇرامدا بەلورۋسسيا مەن مولداۆيا جەرلەرىن كارپات تاۋلارىن فاشيستىك ەزگىدەن ازات ەتۋگە قاتىسادى. ايگىلى پارتيزان قۇرامانىڭ جەتەكشىسى سيدور ارتەمەۆيچ كوۆپاكتى بىلمەيتىندەر از شىعار. مىنە, وراز قۇسايىنوۆ سونىڭ ۋكراينا جەرىن قورعاعان وتريادىندا دا شايقاسادى. وندا تۇنگى بارلاۋلارعا شىعىپ, دۇشپاننان ءتىل اكەلۋمەن اينالىسادى. رۋمىنيا, ۆەنگريا, پولشا, چەحوسلوۆاكياداعى ۇرىستاردا بولادى.
سول ۋاقىتتا كەرى شەگىنىپ بارا جاتقان گيتلەر اسكەرى ۆەنگريانىڭ سومباتحەي قالاسىن بەكىنىسكە اينالدىرىپ وداقتاستار اسكەرىن توقتاتپاق نيەتتە ەكەن. جاۋ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار بۇل نۇكتەنى قالايدا ۇستاپ تۇرۋدى ويلاپ, «SS» ديۆيزياسىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى جەندەتتەرىن ورنالاستىرعان. سوندىقتان ادام شىعىنىن ازايتۋ ماقساتىندا كەڭەستىك اسكەر باسشىلىعى قالاعا وراز قۇسايىنوۆ باستاعان بارلاۋشىلار روتاسىن جىبەرەدى. سومباتحەيدىڭ ءار شارشى مەترى ءۇشىن بولعان قاندى قىرعىننان وراز قۇسايىنوۆ قانا امان قالعان ەكەن. ۇرىستان وققا ۇشقان سولداتتاردى جيناپ جۇرگەندەر ونى توپىراقتىڭ استىنان تاۋىپ العان. اتالعان جەرلەردەن جاۋدى قۋىپ شىعۋعا اتسالىسقانى ءۇشىن جانە تاعى دا باسقا ەرلىكتەرى ءۇشىن باس قولباسشى ءستاليننىڭ اتىنان 20-عا جۋىق العىس حات العان. وعان بۇگىنگى دەيىن ساقتالعان قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقاسى دالەل.
سوعىستىڭ قاتال زاڭىندا ابدەن شىڭدالعان وراز قۇسايىنوۆ 1944 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە 6-شى اۋە دەسانتىنىڭ اتقىشتار پولكىنە كومسورگ بولىپ كەلەدى. وسى قۇرامدا چەحوسلوۆاكيانىڭ استاناسى پراگادان 6 شاقىرىم جەردەگى ورماندا نەمىس ارمياسىن كۇل-تالقان ەتىپ جەڭىپ, كەزەكتى ۇرىس الدىنداعى ءبىر ساتكى ۇزىلىستە نەمىس فاشيستەرىنىڭ تىزە بۇككەنى, رەيحستاگ توبەسىنە كەڭەستىك قىزىل تۋ تىگىلگەنى تۋرالى حاباردى ەستيدى. مىنە, قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن قىرشىنىنان قيعان ۇلى وتان سوعىسى ول ءۇشىن وسىلاي جەڭىسپەن اياقتالادى.
ودان كەيىن وراز قۇسايىن ۇلى تاپسىرمامەن قيىر شىعىسقا جاپوندارمەن ايقاسۋعا اتتانادى. 1946 جىلى ەلگە ورالادى. سول جىلى ماشكەن اتتى ارۋمەن تۇرمىس قۇرىپ, ماعىنالى ءومىر باستايدى. ءوز تۋعان جەرى ابىرالى اۋدانىنداعى «سوتسياليستىك شارۋا» گازەتىندە رەداكتور, اباي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارادى. ودان كەيىن دە حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءتۇرلى سالاسىندا ابىرويلى ەڭبەك ەتەدى. 1975 جىلى سەمەي قالاسىنا قونىس اۋدارعان سوڭ سونداعى قۇراستىرمالى تەمىر-بەتون كومبيناتىندا جابدىقتاۋ ءبولىمىن باسقارىپ, 1983 جىلى زەينەتكەرلىككە شىعادى. قاي سالادا قىزمەت جاساسا دا ول وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپ قويا بىلەتىن پرينتسيپشىلدىگىمەن ەرەكشەلەندى.
سوعىس جىلدارىندا يە بولعان «قىزىل جۇلدىز», ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرى جانە تاعى دا باسقا كوپتەگەن مەدالدار, بەيبىت كەزدە العان ماراپاتتارىنىڭ بارلىعى دا ونىڭ تەك مايدان دالاسىندا عانا ەمەس, بەيبىت ومىردە دە ناعىز ەلىنە جاناشىر ەر ازامات دەۋگە لايىق ەكەنىنە ايعاق بولا الادى. ال 1995 جىلى 26 مامىرداعى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس وراز قۇسايىنوۆ «كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى «گ.ك. جۋكوۆ مەدالىمەن» ماراپاتتالدى.
بۇگىنگى تاڭدا مايدانگەرلەر اعا وتباسىنىڭ جەتى بالاسى ءبىر-ءبىر شاڭىراقتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, سانالى ۇرپاق تاربيەلەپ وتىر. ءار سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جاتقان ولاردىڭ بارلىعى دا جوعارى ءبىلىمدى ماماندار. بۇل دا بولسا ەتىگىمەن قان كەشكەن, كوپتى كورگەن اكەنىڭ ونەگەسىنىڭ ناتيجەسى شىعار. قازىر ولاردان 17 نەمەرە, 14 شوبەرە تاراپ, ءومىرىن جالعاستىرىپ جاتىر. بالالارىنىڭ ايتۋى بويىنشا وراز اقساقال كوزى تىرىسىندە ولارعا سوعىس تۋرالى كوپ ايتا بەرمەيدى ەكەن. «سوعىستى قايتەسىڭدەر, اللا ونداي سۇمدىقتى كورسەتپەسىن», دەپ وتىراتىن دەسەدى. تەك جەڭىس كۇندەرى, ياعني 9 مامىردا عانا بىرقاتار ەستەلىك ايتىپتى. ول بۇگىن ءبىزدىڭ ەرجۇرەك ازامات تۋرالى ماتەريالىمىزعا ارقاۋ بولۋدا.
ەرسىن ورازوۆ.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
