بىشكەك قالاسىندا
كورنەكتى قازاق جازۋشىسى
ءسابيت دوسانوۆتىڭ
شىعارماشىلىق كەشى
ىقىلاستى, عانيبەت
جاعدايدا ءوتتى
باسىما كيدىم اق قالپاق
ويۋلاپ شەتىن سىرعىزعان.
مەنىڭ دە بەتىم جاپ-جالپاق,
ايىرمام قايسى قىرعىزدان.
ابىز اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى جايدارمان تۋىستىقتى بىلدىرەتىن وسى ءبىر شۋاقتى جىر جولدارى شىعارماشىلىق كەش ءاپ دەپ باستالعان بەتتە-اق مەرەيتوي يەسىنىڭ اۋزىنان سونشالىقتى جاراسىمدى ەستىلدى. ءسابيت اعامىزدىڭ وسىلاي دەپ تولعايتىن ءجونى دە بار ەكەن. ويتكەنى, 29 جاسىندا ەڭ العاشقى تالانتتى شىعارماسى «اق ارۋانا» حيكاياتى جارىققا شىققان كەزدە ونى زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى, ۇلكەن قالامگەر ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ كابينەتىنە ادەيىلەپ شاقىرىپ الىپ اق باتاسىن بەرىپتى. شىقاڭ كەيىنىرەك ءسابيت ىنىسىنە: «سەن قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋى ءۇشىن كوپ نارسە تىندىردىڭ, سەنىڭ شىعارمالارىڭدى وقيدى, جۇرت سەنى جاقسى كورەدى... بۇل جايدىڭ ۇلكەن ءمانى بار», دەگەن جىلى ءسوزىن ايتقان. شىقاڭ ايتسا ايتقانداي, قىرعىز ەلىندە قازاق جازۋشىسى ءسابيت دوسانوۆتىڭ شىنايى قۇرمەتكە يە ەكەنىن, ونىڭ قىرعىز وقىرماندارىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەندىگىن وسى جولى ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, كۋا بولدىق.
از-كەم شەگىنىس جاساساق, «اق ارۋانانى» جازعاننان كەيىن ءوزىمىزدىڭ ءسابيت مۇقانوۆتىڭ, ودان قالا بەردى, جوعارىدا ايتقانداي, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ اق باتاسىن العان ەكىنشى ءسابيت سودان بەرگى قىرىق جىلدىڭ كولەمىندە الەمنىڭ كوپ ەلدەرىنە بەلگىلى جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپتى. «تاۋ جولى», «ەكىنشى ءومىر», «كۇن مەن ءتۇن» روماندارى ەسىمىن ادەبي قاۋىمعا تانىتا ءتۇستى. ال «جيىرماسىنشى عاسىر» دەگەن ورتاق اتپەن بىرىكتىرىلگەن «قىلبۇراۋ», «ۇيىق», «تۇيىق» جانە «نامىس نايزاعايى» اتتى ءتورت كىتاپتان تۇراتىن رومان-ەپوپەياسى قازاق حالقىنىڭ ءبىر عاسىرلىق ءومىرىن قامتىعان شىن مانىسىندەگى كەڭ اۋقىمدى كوركەم پولوتنو رەتىندە مويىندالدى. وسى رەتتە ءسابيت ايمۇحان ۇلىنا ەلىمىزدىڭ ەڭ مارتەبەلى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ بەرىلۋىن دە جۇرتشىلىق, اسىرەسە, حالىقارالىق ادەبي قاۋىمداستىق ريزاشىلىقپەن قابىلداعان بولاتىن.
ءبىر ايتا كەتەرلىك جاي, حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە كەيىنگى جىلداردا ءسابيت دوسانوۆ ەشكىمگە دەس بەرمەي جۇرگەنىن ايتۋ دا ارتىق ەمەس. ول – رەسەيدىڭ م.شولوحوۆ حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. سابەڭە ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگتەگى قالامداستارى ودان كەيىن ۆ.پيكۋل اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتى, سەرگەي ەسەنين اتىنداعى «التىن كۇز» ادەبي سىيلىعىن, ۆاسيلي شۋكشيننىڭ «التىن مەدالىن» تابىس ەتىپ قانا قويماي, رەسەي ادەبيەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ەتتى. ال, قىرعىز اعايىندار «التىن قالام» ۇلتتىق ادەبي سىيلىعىمەن ماراپاتتادى.
الەمنىڭ كوپ ەلدەرىندە ءسابيت دوسانوۆ قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ مەرەيىن اسىرىپ جۇرگەنى ءسوزسىز. ءبىراز جىلدار بۇرىن پاريجدە فرانتسۋز تىلىندە شىققان كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە ارنالعان شىعارماشىلىق كەشى ءوتىپ, جاقسى اسەر قالدىردى. وتكەن جىلى قىرعىز ەلىنىڭ تەاترى جازۋشىنىڭ «جانۇران» اتتى سپەكتاكلىن قويىپ, قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىنىڭ ءبىر كەزەڭىن كورەرمەنگە ساحنا تىلىندە بەينەلەپ ۇسىندى. ال جاقىندا عانا 75 جىلدىعىن رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ شاقىرۋىمەن ماسكەۋ تورىندە وتكىزىپ ۇلكەن ابىرويعا بولەنىپ قايتقانىن بارشامىز بىلەمىز. البەتتە, بۇل ءسابيت دوسانوۆتىڭ عانا ەمەس, بارشا قازاق ادەبيەتىنىڭ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ ابىرويى ەكەندىگىن كوزىقاراقتى قاۋىم ءتۇسىنىپ تە, سوعان سۇيىنشىلەي قۋانىپ تا جاتىر.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە قىرعىز ەلىندە ءسابيت دوسانوۆتىڭ بەينەبىر ءوز جازۋشىسىنداي, ءوز پەرزەنتىندەي اسپەتتەلۋى سونشالىقتى عانيبەت بولىپ, جاراسىپ تۇردى. قازاق جازۋشىسىنىڭ شىعارماشىلىق كەشىنە قاتىسقان قاۋىم بۇل شارانى جاقسىلىق نىشانى, يگىلىك بەلگىسى دەپ باعالادى. وسى كەش اينا-قاتەسىز قازاق-قىرعىزدىڭ تۋىستىعىن, باۋىرلاستىعىن, دوستىعىن پاش ەتتى. قازاق قالامگەرىنىڭ بۇل جولعى ساپارى ەكى ەلدىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان مادەني-رۋحاني بايلانىستارىنىڭ ساباقتاسقان ءداستۇرلى جالعاسى ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. «ماناس» جىرىن العاش شوقاننىڭ حاتقا ءتۇسىرىپ جاريا ەتكەنى, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بۇل ەپوستى قورعاعانى, مۇحاڭنىڭ جاس شىڭعىسقا ءسات ساپار تىلەۋى, تاعى باسقا دا باۋىرلاستىق جاعدايلار ايتىلماي قالعان جوق. بۇگىنگى ءسابيت دوسانوۆ تا قىرعىز جازۋشىلارىنىڭ, قىرعىز ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ۇلكەن دوسى سانالادى.
اۋەلى, شىعارماشىلىق كەشتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان بەلگىلى اقىن, جاقىندا عانا الپىستىڭ اسقارىنا شىققان ماركاباي ااماتوۆقا قازاق تارابىنان قۇتتىقتاۋ حاتى تابىس ەتىلىپ, يىعىنا شاپان جابىلدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, سەناتور نۇرلان ءورازاليننىڭ امانات تاپسىرماسىن بەلگىلى جازۋشى بەرىك شاحانوۆ ورىندادى. وسىدان كەيىن ءسوزىن ساباقتاعان شەشەن حالىقتار اراسىنداعى بايلانىس بىرلىكپەن جالعاسىپ جاتقاندىعىنا رازىلىق ءبىلدىردى. ال قالامداسى ءسابيت ايمۇحان ۇلىنىڭ قاراپايىمدىلىق, سابىرلىلىق جانە مەيىرىمدىلىك سياقتى بىرەگەي ءۇش قاسيەتىنە توقتالىپ, ونى قۇرمەتتەپ جاتقان قىرعىز باۋىرلارعا العىس ارنادى.
مەرەيتوي يەسىنە قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەڭەشىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن اپپارات جەتەكشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سۇيۇنبەك كاسمانبەتوۆ تاپسىرىپ, شاپان جاۋىپ, قازاق جازۋشىسىنىڭ قىرعىز جۇرتىنا كەڭ تانىلعان ادام ەكەندىگى جايلى ءىلتيپاتتى سىر شەرتتى. سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ءسابيت اعاسىنا قىرعىزستان ۇلتتىق جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن اكبار رىسكۋلوۆ اق پەيىلىن اقتارىپ سالدى. قىرعىزستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ادىلجان اكماتاليەۆ, توقتاعۇل اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كەزىندە بۇكىلوداقتىق لەنين كومسومولى سىيلىعىن ءبىزدىڭ ولجەكەڭمەن قاتار العان اتاقتى شايىر مايرامحان ابىلكاسىموۆا, وسى كەشكە ماسكەۋدەن ارنايى ۇشىپ كەلگەن ك.ا.تيميريازەۆ اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى سەرىك تويعانباەۆ, قىرعىز حالىق جازۋشىسى اسان جاكسىلىكوۆ, قوعام قايراتكەرى, بەلگىلى قالامگەر سۇلتان راەۆ جانە باسقالار ءسابيت دوسانوۆتىڭ شىعارماشىلىق ەرەكشەلىكتەرىنە, ادامي ىزگىلىكتى قاسيەتتەرىنە, ۇلكەن جۇرەكتى پاراسات يەسى ەكەندىگىنە باسا نازار اۋداردى. قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ءوزىمىزدىڭ ايتۋلى اقىنىمىز مارالتاي رايىمبەك ۇلىنىڭ جىردان شاشۋ شاشىپ, تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ «ارۋانا باۋىر دۇنيەسىمەن» س.دوسانوۆتىڭ «اق ارۋانا» حيكاياتى اراسىنا پارالەلل تارتىپ استاستىرعانى دا كوپشىلىككە وي سالعانى انىق.
ءسابيت دوسانوۆقا قىرعىز شاپاندارى, جەڭگەمىز قۇرالاي احمەتقىزىنا تۋىسقان حالىقتىڭ كادەلى ورامالدارى ەرەكشە جاراسقانداي. قىرعىز اقىندارىنىڭ سابەڭە ارناعان ولەڭدەرى قانداي كەرەمەت! ادەمى اسەردى جازۋشىنىڭ «جانۇران» سپەكتاكلىنەن قويىلعان كورىنىستەر ودان ءارى عاجاپتاندىردى. بىشكەكتىڭ ونەر شەبەرلەرى وزدەرىنىڭ تاماشا شاعىن كونتسەرتىن ابايدىڭ «ايتتىم سالەم, قالامقاسىمەن» تۇيىندەدى. «نۋربوربور» شىعارماشىلىق اكادەمياسىنىڭ مۇشەلەرى ءسابيت دوسانوۆتىڭ كوپتەگەن ليريكالىق جىرلارىن وقىپ, جازۋشىنىڭ اقىندىق قىرىن ورنەكتەدى. قازاق پەن قىرعىز باۋىرلاستىعىنىڭ گيمنى سياقتى قالىقتاعان «قومىز بەن دومبىرا» ءانى جانىمىزدى تەربەدى. قازاق جازۋشىسىنا كورسەتكەن قىرعىز تۋعانداردىڭ قۇرمەتىنە كوڭىلىمىز ورلەدى. قايتاردا قالاداعى شىڭعىس اعا ايتماتوۆ ەسكەرتكىشىنە بارىپ تاعزىم ەتىپ, گۇل شوقتارىن قويعان سوڭ ەلگە بەت الدىق.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەركىن ءتاجىمۇراتوۆ.
الماتى – بىشكەك – الماتى.
