وڭىرلىك تۇيتكىلدەر ءتۇيىنىن تارقاتۋعا تالپىنىس تانىتىلدى
كەشە الماتىدا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋ شەڭبەرىندە بىرقاتار ەكى جاقتى جۇزدەسۋلەر ءوتتى
بۇدان بۇرىن حابارلانعانىنداي, بۇگىن الاتاۋ باۋرايىنداعى “اق بۇلاق” سپورت-ساۋىقتىرۋ كەشەنىندە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى وتەدى. كەشە الماتىدا اتالعان ءىس-شارا اياسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بىرقاتار شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن ەكى جاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ماڭىزى زور قۇجاتتارعا قول قويدى.
جالپى, وسى اۋقىمدى حالىقارالىق القالى جيىنعا ەقىۇ-عا مۇشە بارلىق 56 مەملەكەتتەن سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى مەن جوعارى دارەجەلى وكىلدەر, ۇيىممەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى 12 ارىپتەس ەلدەن جانە بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمداردان مارتەبەلى لاۋازىم يەلەرى كەلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ تاڭەرتەڭگى كەزدەسۋىن ۇلىبريتانيا سىرتقى ىستەر مينيسترىنىڭ ورىنباسارى, ەۋروپا ىستەرى مينيسترى دەۆيد ليدينگتوندى قارسى الىپ, قۇرمەت كورسەتۋمەن باستادى.
– ءبىز ءۇشىن وسىناۋ ەكى كۇنگى پىكىر الماسۋ ايرىقشا ماڭىزدى وقيعا بولماق, – دەدى قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى. – وندا ءبىز ءوزىمىزدىڭ باستى ماقساتتى ءىسىمىز – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الماتىدا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ جونىندەگى باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا ورتاق ۇستانىمدى شەشىم قابىلداۋعا ءتيىسپىز.
جىلى جۇزدەسۋدەن كەيىن جۋرناليستەرگە قىسقاشا سۇحبات بەرگەن دەۆيد ليدينگتون قانات ساۋداباەۆپەن ەكى جاقتى كەزدەسۋدىڭ جەمىستى وتكەنىن, وندا بىرنەشە ماسەلە, اتاپ ايتقاندا, ايماقتىق, ەكى جاقتى قاتىناستارعا بايلانىستى اڭگىمە وربىگەنىن العا تارتتى.
– ەڭ الدىمەن بىزدەر قىرعىزستانداعى داعدارىس ماسەلەسىن قاراستىردىق, – دەدى مەيمان. – ءبىز قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعا رەتىندە كورشى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى شيەلەنىستى رەتتەگەنىنە ايرىقشا قاناعاتتانعاندىق ءبىلدىرەمىز. بۇل ورايدا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ءوز مۇمكىندىكتەرىن ءبىرلەسە پايدالانعانى ءجون دەپ سانايمىز. سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعا مەملەكەت رەتىندەگى دە, قىرعىزستانمەن كورشىلەس مەملەكەت رەتىندەگى دە ءپىكىرى ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى. مەن سامميتتىڭ باستالۋىن اسىعا كۇتەمىن جانە قازاقستان وسى جىلدا ايتارلىقتاي تابىسقا جەتەدى دەپ سەنەمىن.
ودان سوڭ د.ليدينگتون اۋعانستانعا قاتىستى ءوز ويىن بىلدىرە كەلىپ, كەلەسى اپتادا كابۋلدا وتەتىن حالىقارالىق دونورلار كونفەرەنتسياسىنىڭ قورىتىندىسىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىنىن, سونداي-اق قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى تابىستى ءوتىپ جاتقانىن, الداعى ۋاقىتتا دا سولاي بولا بەرەتىنە سەنىممەن قارايتىنىن ايتتى.
قانات ساۋداباەۆتىڭ كيپر رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترى ماركوس كيپريانۋمەن كەزدەسۋى دە جەمىستى ءوتىپ, وندا كيپر ۇكىمەتى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىعىن تولىعىمەن قولدايتىنىن جانە وسى رەتتە يگى ىستەر اتقارىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى. ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ ودان ءارى دامۋىنا مۇددەلى ەكى تاراپ وسى باعىتتاعى ماڭىزدى كەلىسىم-شارتقا قول قويدى. قۇجاتقا بايلانىستى ءوز ويىن بىلدىرگەن م.كيپريانۋ ديپلوماتيالىق جانە قىزمەتتىك تولقۇجات يەلەرى ءۇشىن ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزۋ جانە بولاشاقتا ۆيزاسىز رەجىمدى ءبۇكىل قازاقستاننىڭ ازاماتتارى ءۇشىن ەنگىزۋدى قولدايتىنىن ءمالىمدەدى.
– بىراق, بۇل ماسەلە ەكى جاقتى كەلىسىممەن عانا شەشىلمەيدى. بۇل رەتتە بىزدەر ەۋروپالىق وداققا ءمۇشە بولعاندىقتان, سولاردىڭ كەلىسىمىمەن ساناسۋعا تۋرا كەلەدى. ياعني, كيپر نەگىزىنەن وسى ۇستانىمدى قولدايدى, – دەي كەلە, ول بولاشاقتا قازاقستانمەن مەملەكەتارالىق, جالپى حالىقارالىق قاتىناستاردى نىعايتۋ ماقساتىندا الماتىدا كيپردىڭ باس كونسۋلدىعىن اشۋ ءماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتقانىن, الداعى ۋاقىتتا قازاقستان مەن كيپر اراسىنداعى ينۆەستيتسيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ دا نىعايۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن, قازاقستاندا ەقىۇ-نىڭ سامميتىن وتكىزۋ ۇسىنىسىن ەۋروپالىق وداق دەڭگەيىندە بولسىن, ەرتەڭ وتەتىن بەيرەسمي كەزدەسۋ دەڭگەيىندە بولسىن تولىق قولدايتىنىن اتاپ كورسەتتى.
– بۇل مەنىڭ قازاقستانعا العاشقى رەسمي ساپارىم, – دەدى كەزدەسۋدەن كەيىن جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا پورتۋگاليانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترى لۋيش امادۋ. – بىزدە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى, ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني, گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋعا ءبىراز الەۋەت بار. ونى بۇگىنگى قول قويعان كەلىسىم-شارت ارقىلى جۇزەگە اسىرامىز دەپ ويلايمىن. پورتۋگاليا افريكا, لاتىن امەريكاسى جانە برازيليا ەلدەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولسا, قازاقستان دا رەسەي, ورتالىق ازيا جانە ەۋروپا مەملەكەتتەرىمەن تىعىز بايلانىستا. ەندەشە, وسى مۇمكىندىكتەرىمىزدى ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستاردا نىعايتۋعا پايدالانساق ۇتارىمىز كوپ بولماق. جالپى, ءبىز كەزىندە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىن تولىعىمەن قولداعان بولاتىنبىز. ەندى قازاقستاننىڭ ءتوراعالىق جىلىندا ءسامميتتىڭ وتكىزىلۋىنە جان-جاقتى قولداۋ بىلدىرەمىز.
كەزدەسۋ قورىتىندىسىندا قازاقستان مەن پورتۋگاليا اراسىندا ديپلوماتيالىق ءتولقۇجات يەلەرىن ۆيزالىق تالاپتاردان بوساتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ كەلەسى كەزەكتە البانيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر مينيسترى يلير مەتامەن, سلوۆەنيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى زبوگور سيمۋلەلمەن, بەلارۋس سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي مارتىنوۆپەن, ۋكراينا سىرتقى ىستەر مينيسترى كونستانتين گريششەنكومەن جانە ەقىۇ-نىڭ شيەلەنىستەردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گەربەرت زامبەرمەن كەزدەستى. كەزدەسۋدەن شىققان مەيماندار ونداعى قوزعالعان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ايتىپ بەردى.
البانيا پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر مينيسترى يلير مەتا باق وكىلدەرىنە قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بيىلعى جىلدىڭ اياعىندا استانادا سامميتتىڭ ءوتۋىن كوپشىلىك قىزۋ قولدايتىندىعىن حابارلادى. ويتكەنى, سوڭعى ون جىل شاماسىندا ۇيىمدا ءبىر دە ءبىر سامميت ۇيىمداستىرىلماعان, سوندىقتان دا بۇل جيىننىڭ ورنى دا, ماڭىزى دا ءبولەك دەپ ەسەپتەيدى يلير مەتا. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكەۋارا كەزدەسۋدە, سونداي-اق ديپلوماتيالىق تولقۇجات يەلەرىن ۆيزا تالاپتارىنان بوساتۋعا قاتىستى ماسەلەلەر قوزعالعان.
– بۇگىن ءبىز قازاقستان مەن البانيا اراسىنداعى كەلەشەكتەگى ەكى جاقتى قارىم-قاتىناس, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قارقىن الۋى تۋرالى ماسەلەنى قاراستىردىق. سونداي-اق, ينۆەستيتسيانى قولداۋ مەن سالىققا قاتىستى كەلىسىمدەر جونىندە دە سويلەستىك,– دەدى ول.
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تۇڭعىش رەت تۇتاستاي ازيادا ورنالاسقان مەملەكەتتىڭ ءتوراعالىق ەتۋى جانە توراعالىققا تالاپ دەڭگەيىنەن كورىنۋى جاقسى ءبىر جاڭالىق بولسا, بۇل ءجايت ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر وكىلدەرىنىڭ تاراپتارىنان دا اسا جوعارى باعالانۋدا. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆپەن كەزدەسكەن شەتەلدىك قوناقتار جۇزدەسۋدە, ەڭ الدىمەن, وسى جايتتەرگە نازار اۋدارتتى. كەلەسى كەزەكتە قاۋىپسىزدىك, اسىرەسە, قىرعىزستاندى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسى وڭىردەگى كوكەيكەستى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانى اتاپ كورسەتىلدى. مينيسترلەردىڭ پىكىرىنشە, وسىنداي پروبلەمالاردى شەشۋ ارقىلى جانە وسىنداي باعىتتاردا جاۋاپكەرشىلىك پەن باسىمدىق تانىتا ءبىلۋدىڭ ناتيجەسىندە ەقىۇ جالپىەۋروپالىق كەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىك ولشەمدەرىنىڭ اياسىن كەڭەيتە الادى.
بەلارۋس سىرتقى ىستەر مينيسترى سەرگەي مارتىنوۆ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن ورىستەي ءتۇسۋىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىمەن قاتار, استانادا بيىلعى جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىرعان ءسامميتتىڭ بىرقاتار جاڭا جوبالارعا جول اشاتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى.
– ال, ەندى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى جونىندە اتاپ ايتارىم, بۇل باعىتتا شىن ءمانىسىندە دە جوعارى دەڭگەيدەگى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. قازاقستان باسشىسىنىڭ بەلارۋس مەملەكەتىنە وتكەن جىلعى قاراشا ايىنداعى رەسمي ساپارى ءساتتى بولدى. بىزدەر قازاقستان ۇكىمەتىمەن بارلىق دەڭگەيدە تىعىز بايلانىس ورناتىپ, جۇمىس ىستەۋدەمىز. ونداعى ماقسات – بەلارۋس ۇسىنۋعا دايىن يننوۆاتسيالىق جانە مودەرنيزاتسيالىق دامۋ جوبالارىنىڭ قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق دامۋ جوسپارىنىڭ ءبىر بولىگىنە ەنۋى. قازاقستانعا بەلارۋستىك باستامالاردى قولداعانى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن,– دەدى سەرگەي مارتىنوۆ.
ۋكراينا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كونستانتين گريششەنكو ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆپەن كەزدەسۋىندە بيىلعى جىلى استانادا وتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىرعان ەقىۇ ءسامميتى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك پروبلەمالاردى قاراستىرۋدا ۇلكەن كەزدەسۋ الاڭى بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىرىلگەنىن اتاپ ايتتى. كەزدەسۋدە سونداي-اق قازاقستان باسشىسىنىڭ ۋكرايناعا رەسمي ساپارىنا دايىندىق, كەلەشەكتە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋ, تاعى باسقا دا ەكى جاقتى ماڭىزدى ءىس-شارالار توڭىرەگىندە ءسوز بولعانىن كولدەنەڭ تارتتى.
ەقىۇ-نىڭ شيەلەنىستەردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گەربەرت زامبەر جاقىندا بىشكەكتەن ورالعاندىعىن جانە وندا وسى ەلدە ورىن العان وقيعالارعا بايلانىستى بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزگەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. گەربەرت زامبەردىڭ پىكىرىنشە, قىرعىزستاننىڭ ءوڭتۇستىگىندە, انىعىراق ايتقاندا, جالالاباد پەن وش وبلىستارىنداعى جاعدايدى رەتتەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءبىرشاما كۇش-جىگەر جۇمساۋ قاجەت. بۇل ايماقتاردا قىرعىزستاندىقتاردىڭ كەلەشەككە دەگەن سەنىمىن نىعايتىپ, شيەلەنىستىڭ الدىن الۋ جانە ونى بولدىرماۋ جولدارى قاراستىرىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. ء“ارينە, بۇل باعىتتا ناقتى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ شەشىمى كەرەك”, دەدى گەربەرت زامبەر.
ەقىۇ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو مەن ەسىرتكى قۇرالدارى مەن پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەس جونىندەگى ورتالىقازيالىق وڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, گەنەرال-لەيتەنانت بەكسۇلتان سارسەكوۆتىڭ كەزدەسۋى اياسىندا ەقىۇ مەن ورتالىق اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
بۇدان كەيىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەن زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىمەن كۇرەس جونىندەگى ورتاازيالىق ءوڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ ءراسىمى بولدى. بۇل كەلىسىمنىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار. تاراپتار وسى قۇجاتقا سايكەس الداعى ۋاقىتتا زاڭسىز ەسىرتكى تاسىمالىنا قارسى بىرلەسە ءىس-شارالار وتكىزەدى, ءتيىستى اقپاراتتار الماسادى, ماماندار دايىندايدى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى قانات ساۋداباەۆ بەيرەسمي سامميت اياسىندا, سونداي-اق ماكەدونيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى انتونيو ميلوشوسكيمەن, اۆستريا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ميحاەل سپيندەلەگەرمەن جانە ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى پەتروس ەفتيميمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ورتاق ماسەلەلەر جايىندا پىكىرلەر الماستى.
ماكەدونيا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى انتونيو ميلوشوسكيدىڭ حاباردار ەتۋىنشە, كەزدەسۋدە نەگىزىنەن ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ ماسەلەلەرى اڭگىمە بولعان. سونىمەن قاتار, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ادام قۇقىعى جايىندا دا ءسوز قوزعالعان. بۇدان بولەك قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ماكەدونيا اراسىنداعى ديپلوماتيالىق تولقۇجات يەلەرىن ۆيزالىق تالاپتاردان بوساتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
اۆستريا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ميحاەل شپيندەلەگەردىڭ حاباردار ەتۋىنشە, كەزدەسۋ وتە تارتىمدى ءوتكەن. قازاقستان ۇيىمعا كۇتكەندەگىدەي باسشىلىق جاساپ كەلەدى. تاراپتار, اسىرەسە, قىرعىزستانداعى جاعدايعا قاتىستى ماسەلەلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارعان. ويتكەنى, ءبۇگىندە قىرعىزستان پروبلەماسى ۇيىم اياسىنداعى اسا وزەكتى جانە وتكىر ماسەلە بولىپ وتىر.
كەزدەسۋدە, سونداي-اق ەقىۇ-نىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى وتەتىن سامميتىنىڭ پەرسپەكتيۆالارى دا تالقىلاندى. “اۆستريا بيىل ۇيىمنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن ءوتكىزۋدى قولدايدى”, – دەدى اۆستريالىق مينيستر.
ال ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆتىڭ ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى پەتروس ەفتيميۋمەن كەزدەسۋى دە اسەرلى بولدى. “بۇگىندە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ اسا وتكىر پروبلەمانىڭ ءبىرى بولىپ وتىر, – دەدى ول جۋرناليستەرگە بەرگەن شاعىن سۇحباتىندا. – جاقىندا پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ پلەنارلىق سەسسياسى ءوتتى. سەسسيادا ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن وتكىزۋ اسا قاجەت ەكەنى تۋرالى قارار قابىلداندى. سامميت ۇيىمنىڭ ساياسي بەدەلىن نىعايتادى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىمەن كەزدەسۋدە وسى ماسەلەلەر تالقىلاندى”.
ورتاق ۇستانىمنان تۇبەگەيلى تۇسىنىستىككە
كەشە كەشكىلىك اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ پەن اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دجەيمس ستاينبەرگتىڭ كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى.
امەريكالىق دەلەگاتسيانى باستاپ كەلگەن لاۋازىمدى قوناقتى قانات ساۋداباەۆ ىستىق ءىلتيپاتپەن قارسى الىپ, كەزدەسۋ كۇتكەندەگىدەي ەمەن-جارقىن جاعدايدا ءوتتى. اقش-تا جەمىستى ەلشىلىك قىزمەت اتقارعان ق.ساۋداباەۆ پەن دج.ستاينبەرگتىڭ بايىرعى بىلىستىگى كەلەسى كەلەلى ءماسەلەلەردى ىنتىماقپەن, ىقىلاسپەن جالعاستىرۋعا جول اشقانداي. سالماعى مىقتى ساياساتكەردىڭ قازاقستان جەرىندە ءوتىپ جاتقان ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىنە ارنايى اتباسىن بۇرۋى ەكى مەملەكەتتىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ دەڭگەيىن دە تانىتىپ تۇرعانى ايان.
– افيناداعى كەزدەسۋ كەزىندە ءسىزدىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنە كورسەتكەن جەكە قولداۋىڭىز بەن ۇلەسىڭىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىك بايلانىستاردىڭ ۇدەمەلى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايقىن كورىنىسى دەپ بىلەمىن, – دەدى قانات ساۋداباەۆ.
ەكى جاقتى كەلىسسوزدەردەن كەيىن قانات ساۋداباەۆ پەن دجەيمس ستاينبەرگ باق وكىلدەرىمەن بريفينگ وتكىزىپ, جۇزدەسۋدى قورىتىندىلادى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنا جانە بىرقاتار ماسەلەلەرگە قاتىستى وي-پايىمدارىن ءبىلدىردى.
امەريكالىق ارىپتەسىمنىڭ باعالاۋىنشا, رەسپۋبليكامىزدىڭ وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا جارتى جىلدا جاساعان جەتەكشىلىگى بارىنشا وڭدى بولىپ تابىلادى, دەدى قانات بەكمىرزا ۇلى جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا. جانە دج.ستاينبەرگ, اسىرەسە, قىرعىزستانداعى وقيعالار كەزىندە ءبىزدىڭ بىرىككەن ارەكەتتەرىمىزدىڭ وڭ ناتيجە بەرگەنىن جاقسى جاعىنان باعالادى. ونىڭ ءبىرى – وسى ەلگە باقىلاۋ ءۇشىن پوليتسيالىق توپتاردىڭ جىبەرىلۋى. وعان قوسا, ارينە, ەكى كۇندىك پىكىر الماسۋ كەزىندەگى باستى ماسەلە – ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋدى تالقىلادىق. وسى ارادا قازاقستاندى ۇدايى جانە بەرىك قولداپ كەلە جاتقان اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ورىنباسارىنا ورنىقتى ۇستانىمى ءۇشىن ەرەكشە ريزاشىلىق بىلدىرگىم كەلەدى, دەدى قانات ساۋداباەۆ.
ءوز كەزەگىندە دجەيمس ستاينبەرگ تە كەلىسسوزدەردىڭ كەلەلى بولعاندىعىن, كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى ويلاسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىلعانىن اتاپ وتە كەلىپ:
– مەن قازاقستان باسشىلىعى مەن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنا قىرعىزستانداعى وقيعالارعا بەي-جاي قاراماعانى ءۇشىن ەرەكشە رازىمىن. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋعا قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋدا ەكى ەلدىڭ ۇستانىمدارى ۇقساس. مەن, اسىرەسە, جاعدايدى باقىلاۋ ءۇشىن قىرعىزستانعا پوليتسيا توپتارىن جىبەرۋگە جاسالعان ارەكەتكە ريزامىن, بۇل – دۇرىس قادام. سونداي-اق, اۋعانستان مەن ءبۇكىل وڭىردەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا قازاقستاننىڭ سەپتىگى تيۋدە. بۇگىنگى بىزدەردىڭ كەزدەسۋىمىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن پرەزيدەنت باراك وباما كەزدەسۋلەرىندە بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋى بولىپ تابىلادى, – دەدى.
اۋىزبىرشىلىك, تۇسىنىستىك تۇرعىسىندا وربىگەن كەزدەسۋدى شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق باق وكىلدەرىنە ءمالىم ەتكەن سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى وسىدان كەيىن وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ءوتىپ جاتقان كونتسەرتتى تاماشالاۋ ءۇشىن كورەرمەندەر زالىنا ءوتتى.
بەيرەسمي كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلارعا ارنالعان كونتسەرتتە ۇلتىمىزدىڭ كلاسسيكالىق ونەرىنىڭ جاۋھارلارى, وپەرا مەن بالەت جۇلدىزدارى جارقىراپ, بەكزات ونەردىڭ ءوز دەڭگەيىندە ەكەندىگىن پاش ەتتى.
كسرو حالىق ءارتىسى الىبەك دىنىشەۆ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى شاحيماردان ءابىلوۆ, مايرا مۇحامەدقىزى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ءجاميلا باسپاقوۆا, بالەتتىڭ بۋىنسىز بيشىلەرى – تاماشا تۋىندىلاردان گران-پا ورىنداعان بالەت بيشىلەرى قۇرالاي سارقىتباەۆا, فارحاد بۋريەۆ, دوسجان تابىلدى, نۇرلان قوناقباەۆ, ياساۋي مەرعاليەۆ شەتەلدىك قوناقتاردىڭ شىنايى قولپاشىنا يە بولدى.
اقش ەلشىلەرى قازىرگى قازاقستان تۋرالى
شىلدەنىڭ 16-17-ءى كۇندەرى الماتىدا وتەتىن ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى قارساڭىندا ۆاشينگتونداعى اقش-تىڭ 28-ءىنشى پرەزيدەنتى ۆۋدرو ۆيلسون اتىنداعى ورتالىقتا امەريكانىڭ قازاقستان مەن رەسەيدەگى بۇرىنعى ەلشىلەرى باس قوسىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازىرگى الەمدەگى الاتىن ءرولى تۋرالى ءسوز قوزعادى.
باسقوسۋدا اقش-تىڭ رەسەيدەگى بۇرىنعى ەلشىسى دجەيمس كوللينز, قازاقستانداعى بۇرىنعى ەلشىلەرى ۋيليام كورتني, ەليزابەت دجوۋنس جانە لارري ناپپەر, سونداي-اق كارنەگي قورىنىڭ ساراپشىسى مارتا ولكوتت بايانداما جاسادى, دەپ حابارلايدى اقش-تىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
امەريكا بايتاعىندا بولعان پىكىرتالاس جۇرتشىلىق تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. شاراعا ساياساتكەرلەردەن باستاپ بيزنەسمەندەرگە دەيىنگى ءار ءتۇرلى ورتادان 200-دەن استام ادام قاتىستى. تالقىلاۋدى قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىسى ەرلان ىدىرىسوۆ اشتى.
بايانداماشىلار اراسىنان دج.كوللينز قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزدە ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتە جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەرمەن بايلانىس بويىنشا ايرىقشا تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشى مىندەتىن اتقارعانىن, اقش ءوزىنىڭ تمد ەلدەرىندە پايدا بولعان جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەرگە قاتىستى ساياساتىنىڭ نەگىزىن تاپ وسى بايلانىس ارقىلى جاساعانىن ايتىپ, “بۇگىنگى قازاقستانعا قاناعاتپەن قارايتىنىن” مالىمدەدى. ال ۋ.كورتني ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن اراداعى بايلانىستاعى شەشۋشى ەلەمەنتتەر تۋرالى ايتا كەلىپ, ولاردىڭ قاتارىنا قازاقستان-امەريكا قاتىناسىنداعى تولەرانتتىق, ەكونوميكالىق رەفورمالار جانە الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى ينتەگراتسياعا ۇمتىلۋ جايىن جاتقىزدى. ءوز كەزەگىندە ە.دجوۋنس قازاقستانعا العاش كەلگەندە مۇنداعى جۇرتتىڭ ءبىلىمدى ەكەنىنە تاڭ قالعانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, مۇنىڭ ءوزى ەلدى باسقا ەلدەردەن بىردەن ايرىقشالاپ تۇرعانىن جەتكىزدى. سودان كەيىن ل.ناپپەر ەڭ الدىمەن قازاقستان حالقى مەن ونىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنىڭ جوعارى ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ, ونىڭ اقش-تا 2001 جىلعى قىركۇيەكتە بولعان تەراكتىدەن سوڭ قاتتى بايقالعانىن سۇيسىنە ەسكە الدى.
پىكىرتالاسقا قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتە باستاعان ۋاقىتتاردان بەرگى جۇمىستارىنا دا جاقسى باعا بەردى.
ەقىۇ ءسامميتى بيىل وتكەنى ءجون
امەريكا ساراپشىلارى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردى قازاقستان باستاماسىن قولداۋعا شاقىردى.
12 شىلدەدە اقش-تىڭ ىقپالدى “اقىل-وي” ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى – “اتلانتيكالىق كەڭەس” ۆاشينگتوندا قازاقستان باستاماشىسى بولعان ەقىۇ ءسامميتى جانە قىرعىزستانداعى احۋال تۋرالى جۋىردا عانا كەڭەس پرەزيدەنتى فرەدريك كەمپ باستاعان دەلەگاتسيانىڭ ۆەناعا, استانا مەن بىشكەككە ساپارىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا باسىلعان ءوز جاريالانىمدارىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى.
شارا بارىسىندا جينالعانداردىڭ نازارى ەۋرازيانىڭ ەقىۇ كەڭىستىگىندە وسە تۇسكەن رولىنە, سونىڭ ىشىندە قىرعىزستانداعى وقيعالار مەن اۋعانستانداعى احۋال مىسالىندا ورتالىق ازيانىڭ ماڭىزىنا اۋدارىلدى.
جينالعاندارعا اقش پەن ونىڭ ترانساتلانتيكالىق وداقتاستارى ورتالىق ازيامەن نەگە بارعان سايىن ىنتىماقتاسۋى ءتيىس جانە بۇل وڭىرگە لايىقتى كوڭىل بولمەۋدىڭ سالدارى قانداي بولۋى مۇمكىن دەگەن سۇراقتار قويىلىپ, ءسوز سويلەۋشىلەر اقش ءۇشىن ونىڭ تاريحىن, قازىرگى ناقتىلىقتى جانە ورتالىق ازيانىڭ الداعى كەزدە دامۋ العىشارتتارىن ەسكەرگەندە بۇل ءوڭىردىڭ بارعان سايىن زور ماڭىزعا يە بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى.
اقش-تىڭ بۇرىنعى سەناتورى چاك حەيگەل امەريكا اكىمشىلىگى, ديپكورپۋس, سونداي-اق ناتو, ەقىۇ جانە ورتالىق ازيا ماسەلەلەرى بويىنشا جەرگىلىكتى ساراپشىلار الدىندا اقش اكىمشىلىگىندە ورتالىق ازياعا قاتىستى جان-جاقتى ستراتەگيانىڭ جوقتىعىن ايتىپ, مۇنى جۋىق ارادا جاساۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
وسىنداي جايتتەردى ەسكەرە كەلىپ, كەڭەس باسشىلىعى ەقىۇ ءسامميتىن ناق وسى قازاقستاندىق توراعالىق كەزەڭىندە وتكىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتىپ, اقش بارىنشا جوعارى دەڭگەيدە بۇل ۇيىمعا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
بۇل قۇجات ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس شارالارىن جانداندىرادى
– ەقىۇ زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىنا قارسى كۇرەسكە بارىنشا ماڭىز بەرىپ كەلەدى, – دەدى زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىمەن كۇرەس جونىندەگى ورتاازيالىق وڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, گەنەرال-لەيتەنانت بەكسۇلتان سارسەكوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە. – ورتالىقتىڭ باستى مىندەتىنە – زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىنا قارسى كۇرەس بارىسىندا اقپاراتتار الماسىپ, ءبىر-بىرىنە تاجىريبە ءجۇزىندە كومەكتەر كورسەتىپ, ماماندار دايارلاۋ, تاعى باسقالار جاتادى.
– كەزدەسۋدە قانداي دا ءبىر قۇجاتقا قول قويىلدى ما؟
– ارينە. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەن زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىمەن كۇرەس جونىندەگى ورتاازيالىق ءوڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل قۇجات ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس شارالارىن جانداندىرا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىز.
قازاقستان بۇگىندە كوپتەگەن سالالاردا حالىقارالىق قوعامداستىقپەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتتى. ونىڭ ىشىندە زاڭسىز ەسىرتكى تاسىمالىنا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى دە بار. ال بۇگىنگى قول قويىلعان كەلىسىمگە سايكەس ەقىۇ مەن ءبىزدىڭ ورتالىق ەسىرتكىگە قارسى كۇرەستە بىرلەسە ءىس-قيمىل جاسايتىن بولادى.
الماتى – ىقىلاستى كەزدەسۋلەر قالاسى
كەشە “ريكسوس” قوناق ءۇيىنىڭ ءتۇرلى زالدارىندا, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ۆيپ-لوجاسىندا, قابىلداۋ ۇيىندە بولعان كەزدەسۋلەردىڭ قاي-قايسىسى دا تارتىمدى بولدى. وندا نەگىزىنەن ءبىر ماسەلە توڭىرەگىندە ءسوز بولعانى انىق. ول – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۇلكەن ءسامميتىن وتكىزۋ جايى. سونىمەن قاتار قىرعىزستانداعى احۋال اۋىزعا الىنباي قالعان جوق. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. كورشى ەلدەگى جاعداي بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىرعانى بەلگىلى.
ەۋرووداقتىڭ شەتەل ماسەلەلەرى جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى مارتەبەلى وكىلى بارونەسسا كەترين ەشتونمەن كەزدەسۋ كەزىندە ءسوز بولعان ماسەلەلەر جۋرناليستەر ءۇشىن ايتىلماعانىمەن, تاراپتاردىڭ كەزدەسۋدەن جىلى شىرايلى جاعدايدا شىققانىنا قاراپ, ءوزارا تۇسىنىستىككە قول جەتكەنىنە كوز جەتكىزۋ قيىنعا تۇسپەدى.
پرەزيدەنتتىك كوميسسيا قۇرىلادى
بەيرەسمي كەزدەسۋ الدىنداعى جۇزدەسۋلەر الماتى اسپانىن ابدەن قاراڭعىلىق جاپقان كەزدىڭ وزىندە دە جالعاسىپ جاتتى. قابىلداۋ ءۇيىنىڭ اسەم زالدارى شەتەلدەن كەلگەن مەيماندارعا تولى.
وسى بەيرەسمي كەزدەسۋگە اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋگە جان-جاقتان كەلگەن شەتەلدىك جۋرناليستەر دە بۇگىنگى كۇنگى ءجۇزدەسۋلەردىڭ كوپتىگىن, مازمۇندىلىعىن ايتىپ, ەرتەڭگى جالعاسىنا قىزىعۋشىلىقتارىن تانىتتى. شامامىز كەلگەنىنشە ولارعا ءوز ويلارىمىزدى جەتكىزىپ, ارىپتەستەرىمىزدىڭ ەرتەڭگى باسقوسۋدان نە كۇتەتىندەرىن سۇرادىق. استانادا سامميت وتكىزۋ قولداۋ تاباتىن بولار جانە سىزدەردىڭ ىرگەلەرىڭىزدەگى قىرعىز باۋىرلارىڭىزدىڭ جايى دا ءسوز ەتىلەتىن شىعار, دەدى شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز.
جۇمىس بارىسىنىڭ تىعىزدىعى سونداي, كەشكى استىڭ ءۇستىندە دە كەلەلى اڭگىمە قوزعالعان. “ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك” تاقىرىبىنداعى ماسەلەلەر بويىنشا ويلارىمەن ورتاقتاسقان ساياساتكەرلەردىڭ ماجىلىسىنەن سوڭ ەكى جاقتى كەزدەسۋلەر باستالدى. بۇل جولى قانات ساۋداباەۆ فرانتسيالىق ارىپتەسى بەرنار كۋشنەرمەن جۇزدەستى. سوڭىنان قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىندا قازاقستان-فرانتسيا پرەزيدەنتتىك كوميسسياسىن قۇرۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلدى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ جۋرناليستەردىڭ الدىنا شىققاندا بىلاي دەدى: “ارىپتەسىمىز ەكەۋمىز پرەزيدەنتتەر نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن نيكوليا ساركوزيدىڭ كەزدەسۋلەرىنەن كەيىن ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەنىن اتاپ كورسەتتىك. جاڭا عانا قول قويىلعان قۇجاتتان نازارباەۆ-ساركوزي كوميسسياسىنىڭ قۇرىلاتىنىن ءبىلدىڭىزدەر. ەكى پرەزيدەنت باسقاراتىن بۇل كوميسسيا جۇمىسى بارىسىندا ءبىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىندا بايلانىستاردىڭ كوكجيەگى ودان ءارى كەڭەيەتىن بولادى”.
ق.ساۋداباەۆ كەلەسى كەزەكتە ءوزىنىڭ بەرنار كۋشنەرگە ەرەكشە العىسىن بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ءبىزدىڭ توراعالىعىمىز ۋاقىتىنداعى دايەكتى قولداۋىنا, اسىرەسە, پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ بيىلعى جىلى سامميت وتكىزۋ باستاماسىن ءجۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى ۇستانىمىنا ريزاشىلىعىن اتاپ كورسەتتى. وسى كۇندەرى سامميت وتكىزۋدە ءبىر تۇجىرىمعا توقتايتىن شىعارمىز دەپ ءۇمىتتەنەمىن, دەدى قانات بەكمىرزا ۇلى.
ءوز كەزەگىندە بەرنار كۋشنەر: ء“بىز ەقىۇ ءسامميتىنىڭ استانادا وتكىزىلۋىن قولدايمىز جانە ونىڭ وتكىزىلۋ مەرزىمى جونىندە ەرتەڭ اڭگىمە بولادى دەپ ويلايمىن”, دەپ قىرعىزستان ماسەلەسىنە توقتالدى. جانە ءبىز گەرمانيا سىرتقى ءىستەر ءمينيسترى گۆيدو ۆەستەرۆەللە ەكەۋمىز ەرتەڭ قازاقستانمەن وتە جاقىن كورشى قىرعىزستان جايىندا ارنايى دەكلاراتسيانى جاريا ەتپەكپىز. ونداعى جاعداي وتە الاڭداتارلىق, سوندىقتان بۇل ماسەلە نازاردا ۇستالۋى ءتيىس, دەپ ويىن جيناقتادى.
“ەگەمەن قازاقستاننىڭ” تىلشىلەر توبى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
