جەدەل وركەندەۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى

قازاقستان رەسپۋب­لي­­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «نۇر وتان» حا­­لىقتىق دەمو­­­ك­را­تيالىق پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە 5 ينستيتۋت­تىق رەفورمانى ۇسىندى: قازىرگى زامانعى مەم­لە­كەتتىك اپپاراتتى قالىپ­تاستىرۋ, زاڭ ۇستەمدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ, يندۋس­تريالاندىرۋ جانە ەكو­نو­ميكالىق ءوسىم, بولا­شاعى ءبىرتۇتاس ۇلت, تران­س­پارەنتتى جانە ەسەپ بەرۋ­شى مەملەكەت. وسى رەفورمالار مەن العا قويىلعان ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەل پرەزيدەنتى 100 ناقتى قادامدى ايقىنداپ بەردى. زاڭداردى مۇلتىكسىز ساقتاعان مەملەكەت قانا وركەن جايىپ, گۇلدەنە بەرمەك. پرەزيدەنتتىك رەفورمادا باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە زاڭ ۇستەمدىگىنە  باسىمدىلىق بەرىلىپ وتىرعانى دا سوندىقتان. سوت جۇيەسىنىڭ باستى پروبلەمالارىنىڭ قاتارىندا مەملەكەت باسشىسى سۋديالاردى ىرىكتەۋدىڭ ولقىلىعىن, توماعا-تۇيىقتىعىن اتادى. «بۇگىندە سوت جۇيەسىنىڭ ءالسىز بۋى­نى – سۋديالار كورپۋسى اراسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىنە ءجيى-ءجيى سوقتىرىپ جاتاتىن سۋديالاردى ىرىكتەۋ, سۋديالارعا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىنىڭ تيىمسىزدىگى. سۋديالار كورپوراتسيامەن مەڭىرەۋ تۇمشالانباۋى ءتيىس جانە قوعامدىق سىننان تىس بولماۋى كەرەك. اشىقتىق – سۋديالار قاتارىنداعى جەمقورلىقتى ەمدەيتىن ءدارى», دەپ اتاپ كورسەتتى پرەزيدەنت. سوت سالاسىندا تۋىنداپ وتىرعان بارلىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ناقتى قادامى رەتىندە پرەزيدەنت ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. ەندىگى جەردە سوت تورەلىگىن اتقارۋدىڭ بەس ساتىلى جۇيەسىنەن ء(بىرىنشى, اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق, قاداعالاۋ جانە قايتادان قاداعالاۋ) ءۇش ساتىلى ء(بىرىنشى, اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق) جۇيەگە كوشىرىلۋى جۇزەگە اسپاق. بۇل وتە دۇرىس باعىت. تاراپتار باس-اياعى جوق ۇزاق سوتتاسا بەرە المايدى. ءار ءىس سوزبالاڭعا سالىنباي نۇكتە قويىلۋى ءتيىس. ەڭ باستىسى, قانداي دا بولماسىن سوت اكتىسى زاڭدى جانە ءادىل بولۋى كەرەك. ەندى كاسساتسيالىق ساتىعا كەلەر بولساق, قازىرگى كەزدە اتالعان وكىلەتتىلىكتەردى جوعارعى سوتتىڭ قۇزىرەتىنە كوشىرۋ نەمەسە جەكەلەگەن وكرۋگتىك كاسساتسيالىق سوتتار قۇرۋ جونىندە پىكىرتالاستار ءجۇرىپ جاتىر. مەنىڭشە, وكرۋگتىك كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ قۇرىلعانى ءجون. كەزىندە بەلگىلى زاڭگەر ناعاشىباي شايكەنوۆ وكۋرگتىك سوتتتاردىڭ قۇرىلۋى سوت ساتىلارىنىڭ ءبىر-بىرىنەن تاۋەلسىز بولۋىن ايتقان بولاتىن. وي قيسىنىنا سالىپ قاراعاندا, قازىرگى كەزدەگىدەي ءبىر سوت توراعاسى باسقاراتىن سوتتا ەكى سوت ساتىسى بولماۋى كەرەك. وكۋرگتىك كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ قۇرىلۋى زاڭنامالاردى قولدانۋدىڭ بىرىڭعاي تاجىريبەسىن جاساقتاپ, زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ ورنىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. كاسساتسيالىق ساتى وكىلەتتىلىكتەرىنىڭ جوعارعى سوتقا بەرىلۋى سوت بيلىگىنىڭ ەڭ جوعارعى تۇرعان ورگانىن كەزەكتى سوت ساتىسىنا اينالدىرادى. مەنىڭ ويىمشا, جوعارعى سوت سوت تاجىريبەلەرىن جيناقتاپ قورىتىپ, نورماتيۆتىك قاۋلىلار شىعارۋمەن, عىلىمي-كونسۋلتاتيۆتىك قىزمەتتەرمەن شۇعىلدانۋى ءتيىس. جوعارعى سوتتا تەك قانا ناعىز تىعىرىققا تىرەلگەن كەزدەردە – تۇرلىشە جانە قايشىلىقتى سوت تاجىريبەسىنە كيلىگىپ قالعاندا, بولماسا قابىلدانعان سوت اكتىسى ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا نەمەسە ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە اۋىر دا ايىقپاس زارداپتار اكەلەتىن بولعان جاعدايلاردا قارالۋى ءتيىس. سۋديالاردىڭ قاتارىنا كەزدەيسوق جانە وسىناۋ جوعارى لاۋازىمعا لايىقتى ەمەس ادامداردىڭ دا ءوتىپ كەتىپ جاتاتىندىعى جاسىرىن ەمەس. مەملەكەت باسشىسى رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە سۋديالىق لاۋازىمعا كانديداتتاردى ىرىكتەۋدىڭ تالاپتارى مەن مەحانيزمدەرىن قاتاڭسىتۋدى ۇسىندى. سوت پروتسەستەرىنە قاتىسقان جۇمىس ءوتىلىنىڭ مىندەتتى نورماسى 5 جىل بولىپ بەلگىلەندى. كاسىبي داعدىلارى مەن بىلىكتىلىكتەرىن تەكسەرۋ ماقساتىنداعى مەرزىمدىك سىناقتاردان وتكىزۋ جۇيەسى ەنگىزىلەدى. سۋديالىققا كانديداتتار سوتتاردا شاكىرتاقى تولەنەتىن جىلدىق تاعىلىمدامادان وتەدى. وسى تاعىلىمدامانى اياقتاعاننان كەيىن جىلدىق سىناق مەرزىمىنەن وتەدى. دەي تۇرعانمەن, سۋديالىقتان ۇمىتكەر ءبىر جىلدىق تاعىلىمدامادان نەمەسە ءبىر جىلدىق سىناق مەرزىمىنەن ءوتۋ بارىسىندا ءوزىنىڭ كاسىبي سۋديالىققا لايىقتىلىعىن دالەلدەي الماي قالعان كۇننىڭ وزىندە بۇل ونىڭ مۇنان بىلايعى تاعدىرىنا تەرىس فاكتور رەتىندە اسەر ەتپەۋى ءتيىس. سۋديالىققا جارامسىزدىق ول ادامنىڭ ناشار زاڭگەر نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتشى ەكەندىگىن بىلدىرمەيدى. ول بۇرىنعى جۇمىستارىن ويداعىداي جالعاستىرىپ, بولماسا باسقا سالاعا جۇمىسقا ورنالاسا الادى. مەنىڭشە, ولاردىڭ سوتتا بولعان كەزدەرى مۇنداي جاعدايدا ۋاقىتشا باسقا جۇمىسقا اۋىسۋ نەمەسە تاعىلىمدامادان ءوتۋ سيپاتىندا ەسەپكە الىنعانى ءجون. سونىمەن قاتار, سوت وندىرىسىنە قاتىستى بەس جىلدىق جۇمىس ءوتىلى بار تۇلعالاردىڭ ساناتىنا سوت قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تەرگەۋ قىزمەتكەرلەرى, پروكۋرورلار, ادۆوكاتتار دا ەنگىزىلگەنى ءجون. سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى: «شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار قازاقستاندىق ءادىل سوتتىڭ ادالدىعىنا سەنىمدى بولۋى ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنت ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا دەربەس سوت ءوندىرىسىن قۇرۋدى ۇسىندى. جوعارعى سوتتا ءىرى ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن داۋلاردى قارايتىن يۆەستيتسيالىق القا ۇيىمداستىرىلادى. زاڭ ۇستەمدىگى بيزنەستى قورعاپ, كاسىپكەرلىك قىزمەتكە جاعداي تۋعىزۋ ءۇشىن قاجەت. تۇراقتىلىق احۋالى ورناعان قۇقىقتىق مەملەكەت قانا ينۆەستيتسيالار ءۇشىن قولايلى بولا الادى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ «100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ءبىزدى باستى ماقساتقا – ەكونوميكاسى دامىعان جانە جالپىعا بىردەي ەڭبەك قوعامىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ىسكە قوسقان قۋاتتى مەملەكەت نەگىزىندە وركەندەگەن قوعام قۇرۋعا جەتەلەيدى. مەملەكەت باسشىسى قىسقا مەرزىم ىشىندە ەلىمىزدىڭ الەمدىك كەڭىستىكتە قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا زور مۇمكىندىكتەر جاسادى. سونى پايدالانىپ, الدا تۇرعان ۇشان-تەڭىز ىستەردى ەڭسەرۋگە ءبىر كىسىدەي جۇمىلا بىلەيىك دەمەكپىز. باقىتبەك بەگاليەۆ, باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى اپەللياتسيالىق سوت القاسىنىڭ توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت. ورال.