قاۋىپسىز قارجى ايلاعى

داعدارىس پەن اۋمالى-توكپەلى احۋال ورىن العان سوڭعى كەزدەرى قازاقستاندىقتاردىڭ بانك دەپوزيتتەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. قر ۇلتتىق بانكىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, قازىر ەلىمىزدەگى جەكە تۇلعالاردىڭ بانككە سالعان دەپوزيتتەرىنىڭ جالپى كولەمى 4 تريلليون تەڭگەدەن اسىپ وتىر ەكەن. ويتكەنى, بىزدە جەكە تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ دەپوزيتتەرى, اعىمداعى ەسەپشوتتارى جانە كارتوچكالىق ەسەپشوتتارىنا دا مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىك بەرىلەدى. قازاقستاندىقتاردىڭ رەسەيلىك تاۋار­لارعا دەگەن بىرەر اي بۇرىنعى جاپپاي سۇرانىسى باسەڭسىپ قالدى. باستاپقىداعى دۇربەلەڭ باسىلىپ, باعالار ەندى بىرتىندەپ ءوسىپ كەلەدى. مىڭداعان وتانداستارىمىزدىڭ سول ساتتەگى جاعدايدى ۇتىمدى پايدالا­نىپ, زاماناۋي تۇرمىستىق تەحنيكا مەن اۆتوكولىكتەردى ارزان باعاعا الىپ قالعانى راس, الايدا, «تۇتىنۋشىلار تالاسىنا» جۇرت­تىڭ بارلىعى بىردەي كىرىسكەن جوق. كوپتەگەن ادامدار جيعان-تەرگەنىن شاشا سالۋدى ءجون كورمەي, «ءالىپتىڭ ارتىن باققانداي» بولاشاعىن ويلاپ, قاراجاتىن ساقتاپ قالدى. قولدا بار اقشانى ساقتاۋ مەن كوبەيتۋگە كەلگەندە كەزىندەگى قارقىندى دامۋ تۇسىندا ءتيىمدى سانالعان قارجى قۇرالدارى ەندى كونسەرۆاتيۆتىك ستراتەگياعا – قاراجاتتى ساقتايتىن قۇرالدارعا جول بەردى. ال اقشانى ساقتاۋ جاعىنان بانك دەپوزيتتەرىنە تەڭ كەلەتىن قۇرال جوق. دەپوزيتتەردى حالىق ءۇشىن تارتىمدىراق ەتە تۇسكەن ءتيىمدى تەتىكتەردىڭ ءبىرى – مەم­لەكەتتىڭ قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىل­دىك بەرۋ قورى ارقىلى ءاربىر سالىمشىعا 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىنگى دەپوزيتىندەگى ء(بىر سالىمشىنىڭ ءبىر بانكتەگى دەپوزيتى بويىنشا) اقشاسىنىڭ قايتارىلاتىنىنا كەپىلدىك بەرۋى بولدى. مۇنداي كەپىلدىك جەكە تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ بانكتەگى بارلىق سالىمدارىنا بەرىلەدى. مەيلى, ول تالاپ ەتۋگە دەيىنگى سالىمدار بولسىن, مەرزىمدى جانە شارتتى دەپوزيت بولسىن, سىياقى ءمول­شەرلەمەسىنە قاراماستان, كەز كەلگەن ۆاليۋ­تاداعى اعىمداعى جانە كارتوچكالىق ەسەپ­شوتتار – بارىنە مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگى بار. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەل ەكونوميكاسىن دوللارسىزداندىرۋ جونىندەگى شارالار كەشەنى اياسىندا قر ۇكىمەتى مەن «قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى» اق-تىڭ جالعىز اكتسيونەرى – قر ۇلتتىق بانكى ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى دەپوزيتتەر بويىنشا كەپىلدىك سوماسىن 5 ميلليون تەڭگەدەن 10 ميلليون تەڭگەگە دەيىن كوتەرۋ جوسپارى بار ەكەنىن ءمالىم ەتتى. وسى ماقساتتاعى زاڭ جوباسى قازىر پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا بەرىلدى. سوندىقتان, ەگەر بۇل زاڭ قابىلدانىپ جاتسا, سالىمشىلاردىڭ ءوز اقشاسىنىڭ ساقتالاتىنىنا دەگەن سەنىمى ودان سايىن ارتا تۇسپەك, ال بۇل ءوز كەزەگىندە دەپوزيتتەردىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرادى. «قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى» اق توراعاسى باقىت قوعىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىر قوردىڭ جەكە تۇلعالاردىڭ سالىمدارى بويىنشا كەپىلدىك بەرىلگەن وتەمدى تولەۋگە ارنالعان ارنايى رەزەرۆىنىڭ كولەمى 325 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ وتىر. بۇل سوماعا قاتىسۋشى-بانكتەردىڭ توقسان سايىن اۋداراتىن جارنالارىنان جينالعان قاراجات, تاراتىلعان ءۇش بانكتىڭ تاراتۋ كوميسسيالارى, ينۆەستيتسيالىق تابىس, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ جارعىلىق كاپيتالىنىڭ 70 پايىزى كىرەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ شەشىمىمەن بۇل سوما كەز كەلگەن جاعدايدا دەپوزيتتەردى كەپىلدى تۇردە قايتارۋعا جۇمسالا الادى. سونىمەن قاتار, زاڭ بويىنشا قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى قاجەت جاعدايدا ءوز قورىن قوسىمشا جولدارمەن كوبەيتە الادى, قاتىسۋشى-بانكتەردەن قوسىمشا جارنالار الا الۋ جانە باسقا دا تەتىكتەر كوزدەلگەن. تۇراقتى داعدارىسقا قارسى شارا رەتىندە قر ۇلتتىق بانكى 2008 جىلدان بەرى قوردىڭ جارعىلىق كاپيتالىن جىل سايىن 10 پايىزعا ارتتىرىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن 2014 جىلى قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ جارعىلىق كاپيتالى 16,1 ملرد. تەڭگەگە وسىرىلگەن. ايتا كەتسەك, قازاقستاننىڭ دەپوزيت­تەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ 1999 جىلى وتكەن قارجى­گەرلەردىڭ تۇڭعىش كونگرەسىندە مالىمدەگەن دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىن قۇرۋ جونىندەگى تاپسىرماسى اياسىندا قۇرىلعان. 2003 جىلدان بەرى جەكە تۇلعالاردىڭ قا­زاق­ستاندىق بانكتەردەگى دەپوزيتتەرىنە, كارتوچكالىق جانە اعىمداعى ەسەپشوتتارىنا مىندەتتى تۇردە كەپىلدىك بەرىلەدى. قازاقستاندىق بانك جۇيەسىنىڭ تاريحىندا بانكتەردىڭ بانكروتقا ۇشىراۋى – تىم سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي. تەك ەكى بانك – 2003 جىلى ناۋرىز بانك قازاقستان مەن 2007 جىلى ۆاليۋت-ترانزيت بانك ماجبۇرلەپ تاراتىلدى (سالىس­تىرۋ ءۇشىن ايتا كەتسەك, كورشىلەس رەسەيدە تەك 2014 جىلدىڭ وزىندە 60 بانك جابىلىپ قالعان). ۆاليۋت-ترانزيت قازاقستانداعى ەڭ ءىرى 10 بانكتىڭ تىزىمىنە ەنەتىن, ال سول 2007 جىلى كەپىلدىك بەرىلگەن وتەمدى تولەيتىن قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى مەن اگەنت بانك 14 جۇمىس كۇنى ىشىندە سالىمشىلاردىڭ اقشاسىن قايتارۋعا قاجەتتى بار جۇمىستى اتقارىپ ۇلگەردى. ناتيجەسىندە, سالىمشىلار ءوز دەپوزيتتەرى بويىنشا بار اقشاسىن اگەنت بانكتىڭ كەز كەلگەن بولىمشەسىنە بارىپ, ەڭ جوعارعى سوما شەگىندە تولىق كولەمدە قايتارىپ الدى. قازىرگە دەيىن ۆاليۋت-ترانزيت بانك سالىم­شىلارىنىڭ قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنا قويعان تالاپ­تارىنىڭ 98 پايىزى تولىقتاي قاناعات­تاندىرىلدى, قالعان 2 پايىزى – قالدىق اقشاسى تىم از, سالىمشىلار قايتارىپ الۋ ءۇشىن مۇلدەم كەلمەگەن دەپوزيتتەر. مۇنداي جەدەلدىك قازاقستاندا كەپىلدىك بەرۋدىڭ ناقتى جۇيەسى قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. زاڭناما بويىنشا بانكتى جابۋ­دىڭ ەكى جولى بار – ەرىكتى تۇردە جابىلۋ جانە بانكروتتىق فاكتىسى بويىنشا سوت شەشىمىمەن جابىلۋ. ءوز ەركىمەن جابىلعان بانك سالىمشىلاردىڭ اقشاسىن ءوز ەسەبى­نەن قايتارادى. بانكتى ءماجبۇرلى تۇردە جابۋ سوت شەشىمىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. مۇنداي جاعدايدا سالىمشىلاردىڭ اقشاسىن ەڭ جوعارعى سوماعا دەيىنگى مەجەدە قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى قايتارادى. ول ءۇشىن كونكۋرستىق نەگىزدە تولەيتىن اگەنت – بەلگىلى ءبىر بانك تاعايىندالادى. كونكۋرسقا قاتىسۋ ءۇشىن قويىلاتىن تالاپ – بانكتىڭ بۇكىل ەل اۋماعىندا جەتكىلىكتى مولشەردە دامىعان فيليالدار مەن بولىمشەلەر جەلىسىنىڭ بولۋى جانە ونىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعى. زاڭناماعا سايكەس, دەپوزيتتەر بويىنشا كەپىلدىك بەرىلگەن وتەمدى تولەۋ بانكتى ماجبۇرلەپ تاراتۋ تۋرالى سوت شەشىمى شىققان كۇننەن باستاپ 14 جۇمىس كۇنى ىشىندە باستالۋى ءتيىس. حالىقارالىق ساراپشىلار دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋدىڭ قازاقستاندىق جۇيە­سىن اسا جوعارى باعالايدى. 2013 جىلى «قا­زاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى» اق «دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرگەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن» نوميناتسياسى بويىنشا دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنىڭ حالىقارالىق قاۋىم­داستىعىنىڭ (IADI) 70 قاتىسۋشى ەلد­ەر اراسىندا ەڭ ۇزدىك ۇيىم دەپ تانىلدى. وعان قوسا, قور تمد ەلدەرىندەگى دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرەتىن ۇيىمدار اراسىندا تۇڭعىش رەت قاتىسۋشى بانكتەر جارنالارىنىڭ سارالانعان مولشەرلەمەر جۇيەسىن ەنگىزدى, سونداي-اق, قاتىسۋشى بانكتەرمەن اراداعى قارىم-قاتىناستارىن رەتتەۋگە قاتىستى نەگىزگى بيزنەس-ۇردىستەردى وڭتايلاندىرىپ, اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەگە كوشىرە الدى. قر قارجى سەكتورىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى اياسىندا بانكتەردىڭ قارجىلىق جاعدايىن ساۋىق­تىراتىن تەتىكتەردى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ كوزدەلگەن. باقىت قوعىلوۆتىڭ سوزىنشە, ءبىرىن­شى كەزەكتە «قيىن» بانكتەردەگى جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرىن جاعدايى جاقسى بانكتەرگە اۋىستىرۋ مۇمكىندىگىن جاساۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە, قورعا بولاشاقتا بانكتەردىڭ دارمەنسىزدىگىن رەتتەۋ, ونىڭ ىشىندە بانكتەردى تاراتۋ بويىنشا رەتتەۋ فۋنكتسياسى بەرىلۋى ءتيىس. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى ءوز مىندەتتەمەلەرىن بارىنشا ءتيىمدى ورىنداي الادى. ايدىن ولجاەۆ. الماتى.