نۇرسۇلتان نازارباەۆ:
ءۇش ەل ينتەگراتسياسىنىڭ كەلەسى كەزەڭى 2012 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قالىپتاستىرىلۋى بولادى. بۇل كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى قامتاماسىز ەتىلەتىن ينتەگراتسيانىڭ الدەقايدا جوعارى دەڭگەيى. تمد-داعى وڭىرلىك ەكونوميكالىق بىرلەستىكتەرگە قولداۋ بىلدىرە وتىرىپ, ۇكىمەت قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ باسىمدىقتارىنا ساي كەلەتىن جاعدايلاردا بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ ۇدەرىسىن جانداندىرۋى ءتيىس.
(قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان)
10 شىلدەدە ۋكراينانىڭ يالتا قالاسىندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ (تمد) بەيرەسمي ءسامميتى ءوتتى. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ, ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچ, ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو جانە ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيان قاتىستى. بەلگىلەنگەن ۋاقىت جاقىنداعاندا تمد-نىڭ بەيرەسمي سامميتىنە ارنايى كەلگەن مەملەكەتتەر باسشىلارى يالتاداعى تاريحي عيماراتتىڭ ءبىرى – ليۆادا سارايىنا رەتىنە قاراي كەلە باستادى. ساراي الدىندا پرەزيدەنتتەردى ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچ ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الدى. سالدەن سوڭ ۋكراينا باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن وتەتىن سامميت جۇمىسى باستالدى. العاشقى ءسوزدى شاڭىراق يەسى – ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچ الىپ, ارىپتەستەرىنە ءوزىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋ وتكىزۋ جونىندەگى باستاماسىنا قولداۋ كورسەتكەندەرى ءۇشىن شىنايى العىسىن ءبىلدىردى. بۇگىن ءبىز تمد-نىڭ قىزمەتى تۋرالى دوستىق راۋىشتە پىكىرلەر الماسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىرمىز, دەدى ۆيكتور يانۋكوۆيچ. وسىنداي پىكىر الماسۋلار دوستاستىق ەلدەرىنىڭ الداعى ۋاقىتتا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قاتىستى كوزقاراستارىڭىزدى ءبىلدىرىپ, وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە وي قورىتۋعا, سونداي-اق ورتاق شەشىمگە كەلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۋكراينا باسشىسى بۇدان كەيىن كەزدەسۋ بارىسىندا تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ تەتىكتەرىن جانە بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جوسپارلاردى تالقىلاۋ كوزدەلىپ وتىرعانىنان حاباردار ەتتى. ۆيكتور يانۋكوۆيچتىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىل ءماسەلەلەرىندەگى باسىمدىقتار بۇگىنگى پىكىر الماسۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تمد قىزمەتىنىڭ بازالىق باعىتى رەتىندە ايقىندالعان. ونىڭ ويداعىداي تابىستى دامۋى كوپ جاعدايدا دوستاستىققا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ وزگە دە سالالاردا تىعىز قارىم-قاتىناستار جاساۋىنا ىقپال ەتەدى. ۋكراينا پرەزيدەنتى, سونداي-اق تاياۋدا وتكەن “ۇلكەن سەگىزدىك” جانە “ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ” كەزدەسۋلەرىنىڭ ناتيجەسى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىنىن دا اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ بۇل كەزدەسۋىمىز, دەدى ول وسى تۋرالى, ەلدەر اراسىنداعى كوپتاراپتى بايلانىستاردى دايەكتى جانە ساپالى دامىتۋ ءۇشىن, سونىمەن بىرگە, تمد پىشىنىندە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ ءۇشىن سىندارلى جانە پايدالى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. 9 شىلدەدە ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچ 60 جاسقا تولعان بولاتىن. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, تمد توراعاسى دميتري مەدۆەدەۆ ءسوزىن ۋكراينا باسشىسىن وسى مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاۋدان باستادى. ۆيكتور فەدوروۆيچتى 60 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتايمىن, دەدى رەسەي پرەزيدەنتى. مەنىڭ قۇتتىقتاۋىما وسىندا وتىرعان ءارىپتەستەرىم دە قوسىلادى دەپ ويلايمىن. وسىلاي دەگەن دميتري مەدۆەدەۆ ۋكرايناعا وركەندەۋ, ۋكراينا پرەزيدەنتىنىڭ كومانداسىنا تابىستار تىلەدى. قازاقستان مەن ۋكراينا اراسىندا ساياسي جانە ەكونوميكالىق قاتىناستار ۇيلەسىمدى دامىپ كەلەدى. ساياسي قاتىناستار حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنا نەگىزدەلگەن, ەلدەردىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمدارى مەن كوزقاراستارى ءبىر-بىرىنە جاقىن كەلەدى. رەسمي كيەۆ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ وتىنىشىنە قولداۋ بىلدىرگەن. ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار دامۋ ءۇستىندە. بۇگىندە قازاقستاندىق-ۋكراينالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى مەملەكەتارالىق كوميسسيا ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ءارى قاراي دامىتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. قازاقستان – ۋكراينا ىنتىماقتاستىعىندا وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنى مەن كولىك-ترانزيت سالاسىنىڭ ماڭىزى زور. ۋكراينا اۋماعى ارقىلى ترانزيتتىك تاسىمال جوعارى قارقىنمەن وتەدى. بۇل قازاقستاننىڭ ءوز تاۋارلارى مەن ونىمدەرىن ەۋروپا ەلدەرىنە جەتكىزۋگە قوسىمشا ءمۇمكىندىكتەر بەرەدى. سونىمەن قاتار, ۋكراينادا تەڭىز پورتتارى جولعا قويىلعان. بۇگىندە قازاقستان تارابى “پيۆدەننىي” تەڭىز مۇناي تەرمينالى اۋدانىندا مۇناي قۇيۋ بىرلەسكەن جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ جاتىر. بۇعان قوسا, قازاقستان مەن ۋكراينا مۇناي-گاز جابدىقتارىن بىرلەسىپ ءوندىرۋ پەرسپەكتيۆالارىنا جانە كولىك ينفراقۇرىلىمدارى قۇرىلىسىن سالۋ ماسەلەلەرىنە تالداۋ جاساۋدا. قازاقستان مەن ۋكراينا عىلىمي-تەحنيكالىق سالالاردا دا بايلانىستار جاساپ كەلەدى دەپ ايتۋعا بولادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى كەزدەرىندە ءۇزىلىپ قالعان گۋمانيتارلىق بايلانىستار سوڭعى جىلدارى قايتا جالعاسىن تاپقانداي. مىسالى, 2005 جىلى دنەپروپەتروۆسك وبلىسىنداعى سينەلنيكوۆو قالاسىندا 1943 جىلعى اقپاندا ۋكراينانى نەمىس باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋ كەزىندە قازا تاپقان جامبىل جاباەۆتىڭ ۇلى العاداي جامبىلوۆقا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. سونداي-اق ۋكرايناداعى قازاقستان جىلى جانە قازاقستانداعى ۋكراينا جىلى اياسىندا دا مادەني جانە ەكونوميكالىق اۋقىمدى ءىس-شارالار وتكىزىلدى. قازاق پەن ۋكراين حالىقتارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى ارىدەن باستالادى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا كوپتەگەن قازاقستاندىقتار ۋكراينا جەرىن فاشيستەردەن ازات ەتۋگە قاتىستى, ەرلىكپەن قازا تاپقاندار دا از ەمەس. ال ۋكرايندار قازاقستان تىڭىن يگەرۋگە اتسالىستى, ولاردىڭ كوپشىلىگى قاسيەتتى قازاق جەرىندە قالىپ, ەڭبەك ەتتى, ۇرپاق ءوربىتتى. ولاردان تاراعان ۋكراين ەتنوسى بۇگىندە قازاقپەن, باسقا دا ەتنوستار وكىلدەرىمەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. يالتاداعى تمد-نىڭ بەيرەسمي سامميتىندە وعان قاتىسقان پرەزيدەنتتەر تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى اۋماعىندا ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ جونىندە ءاڭگىمەلەستى. ناق وسى ماسەلە الداعى ۋاقىتتا وتەتىن تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ وتىرىسىندا تالقىلاناتىن بولادى. مەملەكەتتەر باسشىلارى, سونداي-اق دوستاستىق ەلدەرىندە كولىك ينفراقۇرىلىمدارىن, ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارىن جانە ءتۋريزمدى دامىتۋعا بايلانىستى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جايىن دا كەڭىنەن قاراستىردى. جوعارىدا تمد-نىڭ بەيرەسمي ءسامميتى تاريحي عيماراتتاردىڭ ءبىرى – ليۆادا سارايىندا وتكەنىن ايتقان ەدىك. ونىڭ ءمانىسى مىنادا: بۇل عيمارات كەزىندە رەسەي پاتشالارىنىڭ سارايى بولعان ەكەن. كەيىن, ياعني 1945 جىلى سول كەزدەگى ءۇش الىپ مەملەكەتتىڭ باسشىلارى يوسيف ستالين, ۋينستون چەرچيل جانە فرانكلين رۋزۆەلت كەزدەسىپ, الەمدى قالاي بولشەكتەۋ ماسەلەسىن تالقىلاپتى. بۇگىندە عيمارات تاريحي مۇراجاي رەتىندە جابدىقتالعان, ونداعى دۇنيە-م ۇلىكتەردىڭ بارلىعى سول قالپىندا ساقتالعان. بۇل تاريحي عيماراتتا بۇدان 65 جىل بۇرىن الىپ ءۇش مەملەكەتتىڭ باسشىلارى الەمدى بولشەكتەۋ جايىن قاراستىرعان بولسا, 2010 جىلدىڭ 10 شىلدەسىندە دوستاستىققا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى تمد ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. قارا تەڭىزدىڭ جاعاسىنداعى يالتا قالاسىنا پويىز جۇرمەيدى, ۇشاق ۇشپايدى. بۇرىن دا سولاي ەدى, قازىر دە سولاي. وعان تەك قىرىم اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى – سيمفەروپول نەمەسە سەۆاستوپول قالالارى ارقىلى اۆتوكولىك جانە تەڭىز جولىمەن بارۋعا بولادى. ءبىز, جۋرناليستەر يالتاعا سيمفەروپولدەن اۆتوكولىك جولىمەن باردىق. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, كەڭەستەر وداعى كەزىندە يالتادان تەڭىز جولى ارقىلى سۋحۋمي, باتۋمي, سوچي, ۆارنا, تاعى باسقا قالالارعا كولىك تۇراقتى قاتىناپ تۇرعان. بىرنەشە جىلدان بەرى يالتا پورتى وسى باعىتتارداعى كولىك قاتىناسىن قايتا جانداندىرا باستاپتى. قازىردىڭ ءوزىندە يالتادان تەڭىز جولى ارقىلى ىستامبۇل, ودەسسا جانە نوۆوروسسيسك قالالارىنا دا جەتۋگە بولادى. جالپى, قىرىمنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى ەندى-ەندى دامۋعا بەت العانداي. اۋقىمدى جوبالار دا دايىندالعان ەكەن. ەندى سولاردى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. ول ءىرى ينۆەستورسىز, قوماقتى ينۆەستيتسياسىز جۇزەگە اسپايتىنى بەلگىلى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.
