كوپتەن كۇتكەن كوركەم فيلم ۇلىلار مەكەنىندە كورەرمەنىمەن قاۋىشتى
جەڭىس مەرەكەسىنەن كەيىنگى اپتا قازاق كينوسىنىڭ جەڭىسىمەن باستالدى. قالىڭ كورەرمەن, كينوسۇيەر قاۋىم كوپتەن كۇتكەن «قۇنانباي» كوركەم ءفيلمى اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قاراۋىل اۋىلى مەن سەمەي قالاسىندا سالتاناتتى تۇردە تۇساۋىن كەستى. الماتىدان اتالعان ءفيلمدى تۇسىرگەن رەجيسسەر ءارى باستى رولدە ويناعان اكتەر دوسحان جولجاقسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ ونەر قايراتكەرلەرى شىڭعىستاۋ بوكتەرىنە ارنايى كەلدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, بىلتىر باس باسىلىم بەتىندە «قۇنانباي» ءفيلمى تۇسىرىلە باستادى» دەپ ءسۇيىنشى سۇراپ جازعان بولاتىنبىز. ەندى سۇيىنشىمىزدەن ءسۇيىنىشىمىز العا وزدى. ءفيلمدى كوپشىلىكپەن بىرگە ءبىز دە تاعاتسىزدانا توستىق. ۇلتتىق بوياۋعا قانىق «ءبىرجان سال» ءفيلمىنىڭ رەجيسسەرىنەن سۇبەلى دۇنيە كۇتكەنىمىز انىق. ءبىزدى رەداكتسيا باسشىلىعى سەمەي وڭىرىنە ادەيى ىسساپارعا جىبەرىپ, «قۇنانباي» فيلمىنە قۇنانباي ەلىنىڭ پىكىرىن جۇرتشىلىققا الدىمەن جەتكىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
كوركەم تۋىندىنى كوپشىلىكپەن بىرگە تاماشالادىق. تاماشالادىق تا تامساندىق. ونەر ولمەگەن ەكەن. شىنايى شىعارماشىلىق بيىگىندە ەكەن. كارتينا شىن مانىندە ۇلتتىق تۋىندىعا اينالىپتى. البەتتە, ءالى استانا مەن الماتىدا پرەمەراسى بولار, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلار فيلم تۋرالى كينو ماماندارى, سىنشىلار پىكىرى ايتىلا جاتار... بىراق فيلم جەلىسىنە ارقاۋ بولعان شىڭعىستاۋ باۋرايىنداعى كەشەگى قۇنانباي ەلىنىڭ, ۇلىلار مەكەنىندەگى بۇگىنگى ەل-جۇرتتىڭ, سەمەيدەگى ءبىر قاۋىم زيالىلاردىڭ پىكىرىنەن جاڭا تۋىندىنىڭ جالپى, حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققانىن, شىعاتىنىن اڭدادىق.
كارتينادان قوس شىعارماشىلىق وداقتىڭ – فيلم رەجيسسەرى دوسحان جولجاقسىنوۆ پەن ستسەناري اۆتورى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ءوزارا ۇيلەسىمى, ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى يىرىمدەرىن ءتۇسىنۋى ەرتىس پەن ەدىل قوسىلىپ اققانداي تەگەۋرىندى كۇشكە اينالعانىن بايقادىق. قۇنانباي – كۇردەلى تۇلعا. زاڭعار بيىگىمىز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ زامانىندا ىقتيارسىز, كەرەناۋ ساياساتتىڭ ىقپىل-جىقپىلىنان الىپ ءوتۋ ءۇشىن سومداعان قاساڭ دا قاتپارلى وبرازى تۇرعاندا, ونىڭ كۇرەسكەرلىك بولمىس-ءبىتىمىن شىنايى اشۋعا ءبىرشاما ىزدەنىس, شەبەرلىك قاجەت. فيلمدەگى ءساتتى رەجيسسەرلىك شەشىمدەر سول ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى ىسپەتتى. ىلكىدە ت.اسەمقۇلوۆتىڭ otuken.kz سايتىندا جاريالانعان «قۇنانباي» كينوحيكاياتىنىڭ ۇزىندىسىمەن تانىسقان بولاتىنبىز. كينوكارتينا – ءجىبىن ساباقتاعان ستسەناريدەن الشاق ەمەس. باستى ەرەكشەلىك – قۇنارلى ءتىل. قيسىنىن تاپقان ءسوز تۋىندىنىڭ ونە بويىندا كوپ, ورىنسىز شاشىپ-توگىلىپ قولدانعانى جوق. ەكىنشىدەن, ءداستۇر. بۇل تۇرعىدا «قۇنانبايدى» ەتنوگرافيالىق فيلم دەۋگە دە بولادى. وسكەنبايعا بەرىلگەن استاعى جوقتاۋ, ارۋاق رازىلىعىن ايتىپ, قارالى تۋدى وتقا تاستاۋ, ءان مەن بي, بايگە, كۇرەس, جىر قازاقتىڭ تۇنىعى شايقالماعان تۇرمىسىنان كورىنىس بەرەدى. ءتىپتى, ايەلدىڭ ومىراۋىن جالاڭاشتاپ ورتاعا شىعىپ, بۇيدانى شەشىپ, جابۋلى تۇيەنى جەتەكتەپ كەتۋى دە قايران قالدىرارلىق ۇمىتىلعان ءداستۇردىڭ ءبىرى. زەرە اجەنىڭ بالا ابايدى جاناق اقىننىڭ جىرىن تىڭداۋعا شاقىرتۋى تەكتىلىك تاربيەسىنىڭ ءبىر ۇشقىنى ىسپەتتى. كارتينانىڭ كوپ بولىگى قودار مەن قامقا وقيعاسىنا قۇرىلعان. وسى ارقىلى اعا سۇلتاننىڭ ادىلدىگى, شەشىم قابىلداۋداعى جان كۇيزەلىسى, سونداي-اق, ءتۇسىپ سياقتى وبرازدار ارقىلى دۇنيەقوڭىزدىلىق جايى ورىلەدى. قۇنانبايدىڭ قوڭىراۋليە ۇڭگىرىندەگى كولگە شومىلىپ, ساناسىن سارسىلتقان, بويىن دەندەگەن وي سىرقاتىنان ارىلۋى ۇتىمدى شىققان. ارينە, تىزبەلەسەك, قۇنانباي مەن باراقتىڭ شارپىسۋى مەن باقتالاستىعى دا, پاتشا ۇلىقتارىنا جاقپاي يتجەككەنگە ايدالىپ بارا جاتقان قۇنانبايعا باراقتىڭ ارا ءتۇسۋى – تار جەردە تابىساتىن دالانىڭ دارا تۇلعالارىنىڭ قايتالانباس قاسيەتتەرىن سيپاتتايتىن جان تەبىرەنتەرلىك ەپيزودتار. قۇنانبايدىڭ كەنەسارى حانمەن اراداعى بايلانىسىنا دا بۇل تۋىندى ءبىرشاما ساۋلە تۇسىرگەندەي. ءبىرى پاتشا ۇلىعى, ءبىرى وعان قارسى قول جيناپ كۇرەسۋشى بولسا دا, ەكى تۇلعانىڭ ءبىر مۇددە – قازاقتىڭ ازاتتىعى جولىندا توقايلاسقانىنا كوزىڭىز جەتە تۇسەدى. ريفقات يبراگيموۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جاسالعان وپەراتورلىق جۇمىس ۋاقىتتىڭ دوڭعالاعىن كەرى اينالدىرادى. اسىرەسە, دالانىڭ اپشىسىن قۋىرا شاپقان جىلقى تۇياعىنىڭ ءدۇسىرى, قازاق اۋىلدارىنىڭ جاراسىمدى ءسان-سالتاناتى جۇرەككە رۋحپەن بىرگە شۋاق قۇيادى. شەشىلمەس داۋدا سامايدان اققان اششى تەردىڭ ساپتاما ەتىككە تامعان تامشىسى دا وپەراتوردىڭ شيەلەنىستى كورسەتە بىلگەن ناتيجەلى جۇمىسى. تۇساۋكەسەر ساتىندە فيلم رەجيسسەرى ءارى باستى رولدە ويناعان دوسحان جولجاقسىنوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. دوساعانىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن كينونى الاڭسىز, ەشكىمنىڭ كومەگىنە باس ۇرماي ءتۇسىرۋ ءۇشىن تولىققاندى قارجى بولۋى كەرەك. قاجەتتى قارجى بولماعاننان كەيىن ۇنەمدەۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل رەتتە فيلم رەجيسسەرى اباي جەرىندەگى ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى كەزىندە بۇرىنعى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى, قازىرگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتكەنىن, ازاماتتىق كورسەتكەن باسشىنىڭ قازاقى كوڭىلى مەن پايىمىنا, ونەرگە دەگەن تالعام-تارازىسىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ناتيجەسىندە, بىلتىر اباي اۋدانىنا كەلگەن ءتۇسىرۋ توبى ەش قيىندىقسىز ىسكە كىرىسىپ, ءوز جۇمىستارىن باستاپ كەتكەن بولاتىن. قاراشوقىدا 500-گە تارتا كيىز ءۇي تىگىلدى. ءتىپتى, قارا داۋىل سوعىپ, 200-گە جۋىق كيىز ءۇيدى جەل كوتەرىپ كەتكەن كەزدەر دە بولعان ەكەن. ىرىمشىل حالىق ەمەسپىز بە؟! ءتۇسىرۋ توبى جۇمىستى باستاماس بۇرىن قۇنانبايدىڭ باسىنا بارىپ, اس بەرەدى. اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا قۇنەكەڭنىڭ ارۋاعىنا ارناپ بايگە وتكىزەدى. تاريحي كينودا كيىم ءتۇرى, كوپشىلىك قاتىساتىن ساحنالارى كوپ بولسا دا, «قۇنانباي» 1 اي 18 كۇندە ءتۇسىرىلدى. فيلم ەكراندا 1 ساعات 40 مينۋتقا جۋىق ۋاقىت جۇرەدى. رەجيسسەر مۇنىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ جەمىسى ەكەنىن ايتتى. ويتكەنى, اكتەرلەر قۇرامى الدىن الا پىسىقتالىپ, دايىندالدى. كينوتۋىندىعا 3 ملن. اقش دوللارىنان استام قاراجات جۇمسالدى. «كينو دەگەنىمىز – سۋرەت. كينونىڭ ءورىسى, تەرەڭدىگى ومىرگە جاقىندىعىمەن ولشەنبەيدى. دەي تۇرعانمەن, ونىڭ كەزەڭىن كۇتەتىن, ءدال تاقىرىبىن تاڭدايتىن كەزى بولادى. وسى تۇرعىدان قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, مارقۇم تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ەكەۋمىز «ءبىرجان سالدان» كەيىن قاي تاقىرىپقا بارساق ەكەن دەپ كوپ ويلاندىق. جانىمىزعا جاقىنى قازاقتىڭ تاريحى ەكەنى حاق. ويلانا كەلە قۇنەكەڭە توقتادىق. ارينە, «قۇنانبايعا» بىردەن بەت بۇرۋ قيىن. ويتكەنى, الدىمىزدا جارتاستاي بولىپ ۇلى مۇحاڭ تۇر. مۇحتار اۋەزوۆ سومداعان قۇنانبايدان كينوداعى قۇنانبايدى ءبولىپ الىپ, كورسەتۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان قۇنانبايدىڭ پەندەۋي جاعىن تاڭدادىق. مەيلىنشە قاراپايىم, كوزىنە جاس الا بىلەتىن, ويلاناتىن, قامىعاتىن, زەكيتىن, ۇرساتىن, شەشىم قابىلدايتىن, كەيدە توقىراپ قالاتىن كەزدەرىن كورسەتكىمىز كەلدى. بۇل تاقىرىپقا بەس جىلعا جۋىق دايىندالدىق. ءبىراز دۇنيەنى اقتاردىق. سۇبەلى ۇلەس – مارقۇم تالاسبەك باۋىرىمدىكى. تاريحتى تالاسبەكتەي زەردەلەيتىن, قاعازعا تۇسىرە بىلەتىن قالامگەر بىزدە كوپ ەمەس. بايقاساڭىز, بۇل كينودا ءوز زامانىنىڭ ءسوز ساپتاۋى بار. ادامي تەبىرەنىستەرىنەن بولەك بەتكە العانىمىز – قۇنەكەڭنىڭ ءوز زامانىنداعى مەملەكەتشىل, جاڭاشىل, كەمەڭگەر تۇلعا ەكەندىگى. كەمەڭگەردىڭ ارتىندا حالىق تۇرادى. ول سول ەلگە زاڭ نيزامىمەن بەرەكە-بىرلىك ورناتقىسى كەلەدى. قودار مەن قامقا وقيعاسى – ۇلتتىڭ ارى مەن نامىسىن ساقتاۋ جولىنداعى شەشىم. بۇل – ۇلى شارۋا. ول زامانىندا وسىنداي دۇنيەلەردى ارقالاپ ءوتتى. قۇنانبايدى قارادان شىعىپ حان بولعان دەيمىز. بۇل – ادامنىڭ تۇلعالىعىندا. ىرعىزبايدان تاراعانداردىڭ ءبارى دارالانىپ, كەبەنەك ىشىنەن تانىلىپ, قۇنانباي دا العا شىقتى, مىنەزىمەن, العىرلىعىمەن وزىق بولدى. قۇنانبايداي شاريعاتتى بىلگەن, زەردەسى مىقتى, ورىستىڭ بۇكىل قارار-جارلىقتارىن جاتقا بىلگەن ادام كەمدە-كەم. پولياك جيھانكەزى ادولف يانۋشكەۆيچ قۇنانبايعا جول بويى كۇن, ساعات سۋىتپاي, جاسى, ورتا بۋىنى, كارىسى بار اعىلعان حالىقتىڭ ءوز مۇقتاجىمەن كەلەتىنىن, ولاردىڭ ءبارىن ريزا قىلىپ, باسىنان سيپاعانداي شىعارىپ سالاتىنىن جازادى. بىرەۋلەر قۇنەكەڭدى باتىر تۇلعالى, بويى بيىك ادام دەپ جاتقانىن ەستىدىم. قۇنانباي دەلىنىپ جۇرگەن سۋرەتتەرگە قاراساق اسا بويلى ەمەس سياقتى. ال توكەن يبراگيموۆ اعامىز قۇنەكەڭنىڭ سۋرەتى بولماعانىن ايتادى. سوندىقتان كەيىپكەردى ويناعان اكتەرعا انتروپولوگيالىق سىرتقى پىشىنگە قاراعاندا, اكتەردىڭ ىشكى تەگەۋرىندى مەحانيزمى كەرەك», – دەدى دوسحان جولجاقسىنوۆ. ال «قازاقفيلم» اق باس رەداكتورى ديدار امانتاي سوڭعى كەزدە قازاقستان پروكاتىندا عانا ەمەس, حالىقارالىق پروكاتتا جانرلىق فيلمدەر ۇستەم الىپ بارا جاتقانىن, بۇل فيلم كەرىسىنشە قازاقتىڭ ءحىح عاسىردا قالعان قامىرىققا, جانتالاسقا تولى تىنىس-تىرشىلىگىن بەينەلەيتىنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل فيلم ەل تىزگىنىن ۇستاعان قۇنانبايدىڭ الاساپىران ءومىرىن بەرەدى. اتتان تۇسپەگەن قۇنانباي قانداي شارۋانى شەشسە دە قازاقتىڭ مۇراتىن ويلاعان ادام رەتىندە كورسەتىلەدى. تاريحي شىندىق تا وسى. بۇل ءفيلمدى ساعىنىشقا قۇرىلعان رەكۆيەم دەپ ايتار ەدىم. ويتكەنى, مۇندا ەل ءۇشىن جان الىسىپ, جان بەرىسكەن قۇنانبايدىڭ دالانى قالاي بيلەۋ جولىن ىزدەگەن ءومىرى بەينەلەنەدى. ونىڭ ىشىندە ورىستىڭ نيزامىن, دالانىڭ ءتارتىبىن, شاريعاتتىڭ جولىن, ياعني ۇشتاعاندى قاتار ۇستاعان قۇنانبايدىڭ قانداي شەشىمگە كەلسە دە بيلەر كەڭەسىمەن اقىلداسا شەشىپ, ءار ءىستى جانى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداپ قابىلداعانىن كورەمىز. سول زامانداعى وقيعالاردىڭ ءبىرازى تىزبەكتەلىپ وتەدى. ونىڭ ءبىرازى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىندا جازىلدى. دوسحان اعامىز ونى كينو تىلىمەن جاڭا تۇرعىدا, جاڭا فورمادا جانە جاڭا كوزقاراسپەن بەرە ءبىلدى. بۇل فيلمدەگى قۇنانباي ءبىز وقىپ, ەستىپ وسكەن قۇنانبايدان باسقا. مۇندا وزبىر, فەودال ەمەس, ەل ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعانىڭ وبرازى اشىلادى. قازاقتىڭ قۇنارلى ءتىلى, مول لەكسيكالىق سوزدىك قورى توگىلىپ تۇر. بيلەردىڭ ءسوز ساپتاۋى, قۇنانبايدىڭ قايعى-قامىرىقتان شىققان ويى باي تىلىمىزبەن كەستەلەنىپ وتىرادى. ءفيلمنىڭ ءار ءسوزى قازاقتىڭ قاناتتى, پاراساتتى سوزىنە اينالاتىنىنا سەنەمىن. سونىمەن قاتار, قازاقتىڭ «وكپەگە قيسا دا, ولىمگە قيمايتىن» ۇلى ماقالىن, دالا ءتارتىبىن كورسەتەتىن كورىنىستەر بار. بۇل كوركەم دۇنيە بولعاندىقتان ودان دەرەكتى شىندىقتى ەمەس, كوركەم شىندىقتى ىزدەۋىمىز كەرەك. بىراق فيلم تاريحتان تىم الىستاعان جوق. «اباي جولىندا» جۇرەتىن وقيعالار, قۇنانباي مەن اباي تۋرالى دەرەكتەر مەن شەجىرەلەر فابۋلا بولىپ قالاندى. كەيبىر ەموتسيانى كۇشەيتۋ, كورەرمەنگە اسەر ەتە وتىرىپ, دىتتەگەن ويدى جەتكىزۋ ماقساتىنداعى شىعارماشىلىقتان تۋعان كورىنىستەر بار. بۇل ايىپقا بۇيىرمايتىن, قاجەت ستسەنالار. شاكەن ايمانوۆ, ءماجيت بەگالين, سۇلتان قوجىقوۆ, ابدوللا قارساقباەۆ نەگىزىن سالعان قازاققا قىزمەت ەتۋ ءداستۇرىن دوسحان جولجاقسىنوۆ اعامىز ءوز رەجيسسەرلىگىمەن ودان ءارى جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇگىندە قازاقتىڭ رۋحاني كەڭىستىگىنە, تابيعاتىنا ءۇستىرت قارايتىن, كوڭىل ءبولمەيتىن كينولار كوبەيىپ بارادى. وسىلاردىڭ ىشىندە «ءبىرجان سال» مەن «قۇنانباي» فيلمدەرىنىڭ ورنى ەرەكشە. سوڭعى كەزدە «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى «ەلباسى جولى» اتتى كينوەپوپەيا جاساۋدا. سوندىقتان بۇل تۋىندىنى دا ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسى اياسىندا جاسالعان فيلم دەۋىمىز كەرەك», – دەدى د.امانتاي.
******************كورەرمەندەر كوزىمەن******************
ماناتاي بالتاقاي ۇلى, قۇنانبايدىڭ تۋىسى, وسكەنبايدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى:
– بۇرىن قۇنانباي بابامىزدى ۇستەم تاپ وكىلى, قياناتشىل, زورلىقشىل دەپ سانامىزعا ءسىڭىردى. ءبىز دە سولاي ۇعىپ كەلدىك. قاراپايىم حالىق ابايدىڭ اكەسى رەتىندە عانا تانىپ, باعالاپ ءجۇردى. شىن مانىندە قۇنانبايدىڭ كىم ەكەندىگىنە زامانىندا ۇلت زيالىلارى باعاسىن بەرىپ كەتكەن. بۇل كينو بابامىزدىڭ قانداي تۇلعا ەكەندىگىن حالىققا كورسەتىپ, قازاق تاريحىنداعى الار لايىقتى ورنىن بەلگىلەۋگە ۇلەس قوسادى دەگەن ويدامىن. وتە جاقسى اسەر الدىق. ارينە, كينو بارلىق وقيعانى قامتي المايدى. بىراق اۆتور نەگىزگىسىن الىپ, ءوزىنىڭ ويىمەن قۇنانباي بابامىزدىڭ كەيپىن سومداي ءبىلدى.
بەكەن يماحانوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, اكتەر:
– العان اسەرىم وتە جوعارى. «قازاقفيلمنىڭ» كەيىنگى ونىمدەرىنىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىك فيلم دەۋگە بولادى. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قارساڭىندا تۇساۋى كەسىلگەن تاماشا شىعارما. بۇل – قۇنانبايدىڭ زامانى. سول ۋاقىتتىڭ قىزىعى مەن قۋانىشى قاتار قامتىلعان. ابايعا دەيىنگى زاماندى, قازاقتىڭ ىشىندە بولىپ جاتقان تالاس-تارتىستى وتە قانىق, تارتىمدى سۋرەتتەگەن. كوڭىل تولقىتار تۇستارى جەتەرلىك. كوزىمىزگە جاس العان ساتتەرىمىز بولدى. قۇنانباي زامانىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋىمەن دە قۇندى.
امانتاي يسين, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريحشى:
– «قۇنانباي» – قازىرگى زامانعا ساي تۋىندى. مۇندا رەجيسسەر, اكتەرلەردىڭ جۇمىسىمەن بىرگە وپەراتورلاردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ قاجەت. بارلىعى بىرىگىپ كينونى ءوز دەڭگەيىندە جاساپ شىقتى. باستىسى, زاماننىڭ بەينەسى بار. سونداي-اق, شۇرايلى ءتىلى ۇنادى. بۇل ەلىمىزدە بي تۋرالى تۇسىرىلگەن تۇڭعىش فيلم. بيلەردىڭ شەشەندىگى, ءسوز تاپقىشتىعى نانىمدى شىققان. مۋزىكامەن دە ءساتتى كوركەمدەلگەن ەكەن. قازاق كينو ونەرىنە قوسىلعان ولجا دەپ ەسەپتەيمىن.
*************************************************************************
دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان».
سەمەي. كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس.
