سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
كەيىنگى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, كۇن سايىن قالا كوشەلەرىنە 1,2 ملن كولىك شىعادى ەكەن. بىراق مەگاپوليستەگى ماشينالار سانى بۇدان ءۇش ەسە از بولعان كەزدە دە وسى ماسەلە ويلاستىرىلىپ, قوعامدىق كولىكتەر عانا جۇرەتىن جولاقتار سالىندى, مەترو ستانسالارى پايدالانۋعا بەرىلدى, داڭعىلدار ۇزارتىلىپ, كوشەلەر كەڭەيتىلىپ جاتىر. ايتسە دە بۇل تۇيتكىل ءالى تارقاتىلعان جوق.
جالپى, بۇل كەشەگى قاتەلىكتىڭ سالدارى ما, جاعدايدى ءالى دە تۇزەتۋگە بولا ما؟ كۇردەلى تاقىرىپقا قاتىستى قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس سالاسىنىڭ ساراپشىسى, Qazaq Expert كلۋبىنىڭ مۇشەسى اندرەي اندرەەۆ تومەندەگىدەي پىكىر بىلدىرەدى.
«كۇن سايىن قالادا 1,2 ميلليوننان استام اۆتوكولىك جولعا شىعادى, ونىڭ 500 مىڭى – وبلىس پەن وزگە وڭىرلەردەن كەلەتىن كولىكتەر. الماتى الەمدەگى ەڭ كەپتەلىستى 50 قالانىڭ قاتارىنا ەنگەن, ورتا ەسەپپەن ءاربىر جۇرگىزۋشى جىلىنا 50 ساعاتقا دەيىن جولدا ۋاقىتىن جوعالتادى. بۇل جىلدار بويى قوردالانعان ماسەلەگە اينالدى. وسى ورايدا نەگىزگى 9 فاكتوردى اتاپ وتۋگە بولادى», دەيدى.
ءبىرىنشى, ماڭايداعى وبلىستاردان اعىلعان كولىكتەر. ءاۋ باستا قالاعا كىرەتىن رىسقۇلوۆ, رايىمبەك سياقتى ماگيسترالدار ماشينالاردىڭ قازىرگىدەي لەگىنە ەسەپتەلمەگەندىكتەن, ناتيجەسىندە «بوتەلكە موينى» دەگەن جاعداي پايدا بولادى. قازىر ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوموبيل جولىنا (باكاد) دەيىنگى جولداردىڭ اشىلۋى جاعدايدى ءىشىنارا جەڭىلدەتكەنىمەن, ەسكى ەكى جولاقتى ۋچاسكەلەر ءالى دە تاۋلىگىنە 2 ساعاتقا دەيىن كىدىرىس تۋدىرادى.
ەكىنشىدەن, قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرى ىرگەتاسى قالانعاننان باستاپ مەگاپوليس قالپىنا بەيىمدەلمەگەن. ءاۋ باستا 500 مىڭ تۇرعىنى بار قالا رەتىندە جوبالانسا, قازىر الماتىنىڭ حالقى 2 ميلليوننان استى دەيدى رەسمي دەرەك. ءالى دە اباي, تولە بي, رايىمبەك سياقتى نەگىزگى داڭعىلداردى, كۇرە جولداردى ۇزارتپايىنشا, 2030 جىلعا قاراي كەپتەلىس قالانىڭ جول جەلىسىنىڭ 60%-ىن مەشەۋ كۇيىندە ۇستاپ تۇرا بەرۋى عاجاپ ەمەس.
ۇشىنشىدەن, قار ءتۇسىپ, جاڭبىر جاۋعان كۇندەرى دە كولىكتەر ءيىن تىرەسىپ, قيىلىستاردا كەپتەتىلىپ قالادى. سول تۇرعىدا اۋا رايى مەن ماۋسىمدىق فاكتور دا جول ءجۇرۋ ۋاقىتىن 50–100%-عا دەيىن ۇزارتۋعا «ۇلەسىن» قوسىپ شىعا كەلەدى.
تورتىنشىدەن, كوشەلەردى جوندەۋ, جاماۋ, قۇرىلىس جۇمىستارى كەيدە تىم ۇزاققا سوزىلىپ, ءتيىمدى جۇرگىزىلمەيتىندىكتەن, سول ايماقتاردى سال قىلىپ, ەلدىڭ ۋاقىتىن جەپ جاتىر.
ساراپشى بەسىنشى كەزەكتە قوعامدىق كولىكتىڭ جەتكىلىكتى دامىماۋىن العا تارتادى. اۆتوبۋستار قاشان دا لىق تولى, جولاۋشىسى اۋزى-مۇرنىنان شىققان قوعامدىق كولىكتىڭ كەلۋ جيىلىگى 20–30 مينۋتقا دەيىن جەتەتىن جاعداي تاڭسىق ەمەس, بارىندە بىردەي كونديتسيونەر جوق. قالا بيلىگى گازبەن جۇرەتىن 1 800 اۆتوبۋس ساتىپ العانىمەن, گاز قۇيۋ ستانساسى تاپشىلىعىنان ولاردىڭ ءبىر بولىگى قاڭتارىلىپ تۇر. مەترو مەن تروللەيبۋستار نەبارى قالا تۇرعىندارىنىڭ 10–15%-ىن عانا تاسي الادى. ماسەلەن, الماتىداعى اۆتوكولىك پاركى 2024–2025 جىلدارى 15%-عا ءوستى دەسەك, كوشەلەردى كەڭەيتۋدىڭ جاردەمى ۋاقىتشا عانا كورىنىپ وتىر.
الماتىدا ابدەن جاۋىر بولعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنىڭ ساقتالماۋ, جۇرگىزۋ مادەنيەتىنىڭ تومەندىگى. جاسىل جىپىلىقتاسا دا جانتالاسا العا ۇمتىلعان جۇرگىزۋشىلەر قيىلىستاردى جاۋىپ قالىپ, بۇل كەلەسى بەتتەگىلەردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ, ءۇستى-ۇستىنە ءيىن تىرەسكەن كولىكتەر باعدارشامدارعا باعىنباي كەتەتىنى ءجيى قايتالاناتىن قۇبىلىس. اينالىپ كەلگەندە, ۋاقىتتان ۇتىلاتىن دا كولىك يەلەرىنىڭ وزدەرى. سوندىقتان جۇرت جۇمىسقا باراتىن, قايتاتىن قىسالتاياڭ مەزەتتە جول ساقشىلارىنا قيىلىستارداعى بەيبەرەكەتسىزدىكتى رەتتەپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى.
كولىك كەپتەلىسى الماتىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن ابدەن ناشارلاتىپ بىتكەندىكتەن, ونىڭ شەشىمى مەن قابىلدانىپ جاتقان شارالار بولەك زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن تاقىرىپ. مەگاپوليستىڭ ادامىنا ادام, كولىگىنە كولىك قوسىپ جاتقان فاكتورلاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, قالاعا كىرۋگە ەكولوگيالىق شەكتەۋ ەنگىزىلگەنىمەن, ول تولىق ىسكە اسپاي وتىرعاندىقتان, وكىنىشكە قاراي, ناتيجەسى كوڭىل دە كونشىتپەيدى, كوزگە دە كورىنبەيدى.
الماتىداعى كولىك كەپتەلىسى مەرەكە كۇندەرى مەن ماۋسىمدىق كەزەڭدە شىرقاۋ شەگىنە جەتەدى. قوناققا, بازارلارعا, بالالاردى مەكتەپكە دايىندايتىن كەزدە كولىكتىڭ لەگى بىردەن 10–20%-عا كوبەيىپ شىعا كەلەدى.
قىسقاسى, مەگاپوليستىڭ جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان باستى ماسەلەسىنىڭ سەبەپتەرى وسىنداي. ەندەشە, نەلىكتەن رەفورما باياۋ ءجۇرىپ جاتىر دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى زاڭدى.
بيۋدجەتتەن وراسان زور قارجى بولىنگەندىگىنە (2025 جىلى – 850 ملرد تەڭگە) قاراماستان, العا جىلجۋ, ىلگەرىلەۋ نەگە وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتىر؟ بۇعان بيۋروكراتيا, جەر تەلىمدەرىن ساتىپ الۋدىڭ كۇردەلىلىگى, قوعامدىق كولىكتى ۇيىمداستىرۋداعى ولقىلىق كەدەرگى بولىپ وتىر دەيدى ماماندار.
بيىل 600 گازبەن جۇرەتىن اۆتوبۋس ساتىپ الۋ, 1900 ەلەكتروندى تابلو ورناتۋ, ديزەلدەن باس تارتۋ, 3 گاز قۇيۋ ستانساسىن سالۋ, تروللەيبۋس جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, BRT/LRT دامىتۋ, «اقىلدى كولىك» جۇيەسىن ەنگىزۋ (كەپتەلىستى 20-25%-عا ازايتۋ) جوسپارلانعان. الايدا بۇل جوبالار جەدەل تۇردە جۇرگىزىلمەسە, قاعاز جۇزىندە قالىپ قويۋ قاۋپى بار.
سونىمەن الماتىداعى كولىك كەپتەلىسىنىڭ ءتۇيىنى قالاي شەشىلمەك؟ جاعدايدى وزگەرتەتىن ناقتى شارالار لەگى قانداي دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى تومەندەگىدەي.
ءبىرىنشى كەزەكتە, قوعامدىق كولىكتى تۇبەگەيلى دامىتۋعا قول جەتكىزۋ, ياعني گازبەن, ەلەكترمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە تولىقتاي كوشۋ, باسىم جولاقتار, اۆتوبۋس, تروللەيبۋستاردىڭ ءجۇرۋ جيىلىگىن 5–10 مينۋتقا جەتكىزۋ, Wi-Fi, كونديتسيونەردىڭ بولۋى – جەكە كولىكتى پايدالانۋدى 25%-عا دەيىن قىسقارتا الادى.
وعان قوسا قالا ورتالىعىنا وزگە وڭىردەن كەلەتىن ماشينالاردى اقىلى تۇردە كىرگىزۋ – ترافيكتى 20–30%-عا ازايتادى دەگەن بولجام بار.
وسى ورايدا قالا شەتىندە (تالعار, قاسكەلەن, قوناەۆ باعىتىندا) بۋفەرلىك اۆتوتۇراقتار مەن كولىك اۋىستىراتىن حابتار سالۋ – كىرەبەرىس جولدارعا تۇسەتىن سالماقتى 15–20%-عا ازايتادى.
ماماندار كولىكتەردىڭ لەگىن ينتەللەكتۋالدى تۇرعىدا باسقارۋ, «اقىلدى» باعدارشامدار, داتچيكتەر, بولجاۋ جۇيەلەرى كەپتەلىستى 20–25%-عا, جول-كولىك وقيعالارىن 10–30%-عا ازايتاتىنىن العا تارتىپ وتىر. مۇنى جاساندى ينتەللەكت ارقىلى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە اۋقىمدى تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. ءتۇتىنى بۋداقتاعان, ەكولوگيالىق تالاپقا ساي كەلمەيتىن كولىكتەردىڭ ورتالىققا كىرۋىن شەكتەۋ – ترافيكتى 15–20%-عا ازايتادى. ايتا كەتەلىك, 2026 جىلدان باستاپ ەسكى كولىكتەرگە ارنالعان شەكتەۋلى ايماقتار ەنگىزىلەدى.
ءوز كەزەگىندە ساراپشىلار جۇمىس كەستەسىن ىعىستىرۋ مەن قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ, مەكتەپتەردەگى ساباق – 8:00-دە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا – 9:00-دە, كەڭسەلەردەگى جۇمىس 10:00-دە باستالسا, تاڭعى كەپتەلىس 10%-عا ازايادى دەگەن ۇسىنىس تاستاپ جۇرگەنى بەلگىلى. ەگەر ماسەلەنى شىنداپ شەشۋگە تۋرا كەلەتىن بولسا, مۇنىڭ دا ىسكە اسۋى عاجاپ ەمەس.
كولىك كەپتەلىسىن رەتتەۋدە, ۆەلوسيپەد پەن جاياۋ جۇرگىنشى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ دا قاراستىرىلعان. بىراق ويلى-قىرلى الماتىدا ۆەلوسيپەد جولدارىن دامىتۋ قيىن ەكەندىگىن دە ەسكەرۋ كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, كولىك رەفورماسىن كەشەندى جۇرگىزبەيىنشە, الماتىنىڭ كەپتەلىستە ءبىرجولا تۇرىپ قالۋ قاۋپى بار. سول سەبەپتى بۇل ماسەلە قالا اكىمدىگىنەن ساياسي ەرىك-جىگەر مەن قوعامعا ءتيىمدى, ءتىپتى توسىن شەشىمدەردى قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. ازىرگە مەگاپوليس كولىك كەپتەلىسى جاعىنان الەمدەگى 50 شاھاردىڭ قاتارىندا تۇر.
الماتى
