تازالىق – ءتارتىپ پەن بەرەكە باستاۋى

ناۋرىزدىڭ ءوزى «جا­ڭارۋ», «تازارۋ» دەگەن سوزدەرمەن ۇندەس. ەرتەدە قازاق وسىناۋ كۇندەرى ەل-جۇرتتىڭ اماندىعىن, بەرەكە-بىرلىگىن, كوككە ىلىنگەن مالدىڭ ءسۇتتى, قوڭدى بولۋىن, ءبىر سوزبەن مولشىلىق جىل تىلەگەن. دەمەك, تازالىق دەگەن قورشاعان ورتانىڭ عانا ەمەس – جاننىڭ, كوڭىلدىڭ تازالىعى, نيەتتىڭ دۇرىستىعى. تازالىق بار جەردە ءتارتىپ تە, بەرەكە دە بولاتىنى انىق. اسىلىندا سوزىنە, ىسىنە بەرىك, تازالىققا جانى قۇمار ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسى دە سونداي باي كەلەدى.

ناۋرىزدىڭ تازالىققا ۇندەي­تىن كۇنىندە قالا, اۋدان, اۋىلداعى اعايىن جاپپاي ناۋقانعا شىعادى. ەڭبەك ۇجىمدارى وزدەرى ەڭبەك ەتەتىن مەكەمەنىڭ الدىن ءبىر رەتكە كەلتىرسە, قاز-قاتار تىزىلگەن كوپپاتەرلى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى اۋلالارىن جيىستىرادى. كەيبىر بەلسەندى تۇرعىندار قاجەت بولسا, اۋلانىڭ ءسانىن بۇزاتىن زاتتاردى شىعارىپ, بوس ورىندى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن گۇلزارمەن كومكەرىپ قويادى. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ جاۋاپتى مەكەمەلەرى دە ناۋرىز قارساڭىندا جۇمىستى كۇشەيتىپ, قالا كوشەلەرىندەگى گۇلزارلاردىڭ ورنىن سايلايدى, رەتتەيدى. اسىرەسە قاراپايىم قول ەڭبەگىنىڭ كۇشى جەتپەيتىن كانالداردى تازالاپ, بيىك اعاشتاردى بۇتالاۋعا, جول بويىنداعى سۇرىنگەن-ب ۇلىنگەندى اقتاپ-سىرلاۋعا مىقتاپ كىرىسەدى.

«تازارۋ كۇنى» ەكولوگيالىق اكتسياسىنا وڭتۇستىكتەگى وڭىرلەر بەلسەندى ارالاسادى. شىمكەنت, الماتى قالالارى, تۇركىستان, جامبىل, الماتى, ماڭعىستاۋ, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ اكىم­دىكتەرى تۇرعىندارمەن بىرگە قالا, اۋىل كوشەلەرىن تازالاۋعا شىعادى. كوكتەمگى اكتسيانىڭ بىرە­گەي ماقسات-مۇراتى – جاستارعا تابي­عاتتى ايالاپ, قورشاعان ورتانى تازا ۇستاۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتۋ.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ بىزگە ۇسىن­عان اقپاراتىنا ۇڭىلسەك, جۋىق­تا اتىراۋ وبلىسىنداعى «اقجايىق» رەزەرۆاتى اۋماعىن­دا قىزمەتكەرلەر باس قوسىپ, اعاش ەككەن. الماتى وبلىسى «شارىن» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تا­بيعي پاركىنىڭ, شونجى مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ اۋماعىن تازالاۋعا دا ءبىر توپ تۇرعىن جيىلدى. ەڭبەك ۇجىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اعاش ەگۋ شاراسىندا بەل­سەندىلىك تانىتىپ قانا قوي­ماي, وقۋشىلارمەن «ادام جانە تا­بيعات» تاقىرىبىندا ەكولوگيا­لىق مادەنيەت پەن قورشاعان ورتاعا ۇقى­پتى قاراۋ داعدىلا­رىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ەمەن-جارقىن اڭگىمە قۇردى. تۇركىستان وبلىسىنداعى «اقسۋ-جاباعىلى» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ ۇجىمى دا «تازارۋ كۇنىنە» ءۇن قوسىپ, سەنبىلىككە شىق­تى. ولار اعاشتاردى سانيتارلىق كەسۋدەن بولەك, اۋىل ارىقتارىن تازالاعان.

ەكولوگيا جانە تابيعي رە­سۋرس­تار مينيسترلىگىنiڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە قاراستى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركتەر مەن قورىقتاردا اعاش ەگۋ ءساۋىر-مامىر ايلارىندا قىزۋ جۇرگىزىلەدى. وسى كەزدە ەكولوگيالىق ءمان-ما­ڭىزى زور ءىس-شارالارعا شامامەن 8 465 ادام قاتىسىپ, ولار كەمى 4 4574 اعاش ەگەدى  دەگەن بولجام بار.

ەكى جىل بۇرىن مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ تاپسىرماسىنا ساي­كەس, ۇكىمەت قاۋلىسىمەن «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق مادە­نيەتتى دامىتۋدىڭ 2024–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجى­رىم­داماسى بەكىتىلگەن ەدى. سودان بەرى اعاش ەگىپ, اۋلا تازالاۋدان بولەك, ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىراتىن تالاي ءىس-شارا ۇيلەسىم تاپتى. «تازا قازاقستان» دەگەن ۇرانمەن باستالعان اكتسيا جالپىۇلتتىق سيپات الدى. قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن ساقتاۋعا ۇندەيتىن جيىن­دار ادەت­تەگىدەي جەر اياعى كەڭيتىن كوكتەمنەن قىزۋ باستالادى. بيىل ءداستۇرلى سەنبىلىكتەردەن تىس ء«مولدىر بۇلاق», «تازا ولكە», «تازا سۋ ايدىندارى» دەگەن اتاۋمەن جال­پىۇلتتىق ەكولوگيالىق اكتسيالار وتەدى.

2025 جىلى «تازا قازاقستان» باس­تاماسى اياسىندا رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق اكتسيالاردى قوسا العاندا 1 294 ەكولوگيالىق ءىس-شارا وتكىزىلدى. ولارعا شامامەن 6,9 ملن ادام, ونىڭ ىشىندە 781 مىڭنان استام ەرىكتى قاتىستى. ناتيجەسىندە, ەل كولەمىندە 844,4 مىڭ توننا قالدىق جينالىپ, شامامەن 1,1 ملن گا اۋماق تازارتىلدى, 2,9 ملن-نان استام اعاش وتىرعىزىلدى. سۋ ايدىندارىن تازالاۋ كەزىندە 342 بالىق اۋلاۋ تورى جينالىپ, 21 بۇلاق قالپىنا كەلتىرىلدى. حالىقارالىق قۇستار كۇنى اياسىندا 1982 قۇس ۇياسى ورناتىلدى.

«تازا قازاقستان» تۇجىرىم­داما­سىندا بىرنەشە جىلدىق جوسپار بەكى­تىلگەن سوڭ كۇتەتىن ناتيجەلەر اۋقىمدى. ايتالىق, 2029 جىلعا قاراي كوممۋنالدىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ءىسىن 25%-دان 38%-عا دەيىن ارتتىرۋ مەجەلەنگەن. سول سەكىلدى ەكولوگيالىق تاربيەنى نىعايتۋعا جول اشاتىن جيىندارعا قاتىساتىن وقۋشى­لار ۇلەسىن 15%-دان 40%-عا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. جالپى, ستاتيستيكانىڭ ىشىندە وزەكتىلەرىنىڭ ءبىرى – ازاماتتاردىڭ ەكولوگيالىق ءومىر ساپاسىنا قانا­عاتتانۋ دەڭگەيى. 2029 جىلعا دەيىن وسى ۇلەستى 55,8%-دان
64,7%-عا دەيىن كوبەيتۋ مىندەتى قويىلعان. كەيىنگى جىلدارى قوعامدىق ورىنداردا كوممۋنالدىق قالدىقتاردى بولەك جينايتىن جاشىكتەر كوبەيە باستادى. ەندى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر تۇجىرىمداما اياسىندا بۇل جۇمىسقا بۇرىنعىدان كوپ كوڭىل بولەدى. بىرنەشە قالاداعى مەكتەپتە قوقىستى بولەك جيناۋعا ارنالعان ەكوبوكستار قويىلادى. ناتيجەسىندە, پوليگوندارعا توننالاپ جونەلتىلەتىن قالدىقتىڭ كولەمى ازايادى. وسى سەكىلدى وزگە دە تاجىريبەلەر قورشاعان ورتانى لاستاۋعا «نولدىك توزىمدىلىك» مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا سەپتەسەدى.

مەملەكەت باسشىسى اتاپ وت­كەن­دەي, تازالىققا شاقىراتىن ۇندەۋ ۋاقىتشا ناۋقان دەڭگەيىندە قالعان جوق. كوپتەن قولداۋ تاپتى. باستاما اياسىندا ەلىمىزدە جىل سايىن 3 ميلليوننان استام اعاش ەگىلەدى. تۇجىرىمداماعا سايكەس, اكتسيالارعا ءاربىر ءۇشىنشى وتانداسىمىز قاتىسادى. بۇل ستاتيستيكادان تۇرعىنداردىڭ تۋعان ولكەگە, تابيعاتقا جاناشىرلى­عىن بايقايمىز. ناۋرىز اياسىندا ءوتىپ جاتقان «تازارۋ كۇنىنە» دە تەك مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ قىز­مەتكەرلەرى ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا تابيعاتقا جاناشىر, تازالىققا جانى قۇمار تۇرعىندار قولداۋ بىلدىرەدى.

جالپى, كەيىنگى 10 جىلدىڭ بەدەرىندە ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن اتاپ وتۋگە مەملەكەت دەڭگەيىندە كوپ كوڭىل ءبولىندى. اسىرەسە پرەزيدەنتتىڭ قولداۋىمەن ناۋ­رىزدى تويلاۋدىڭ جاڭا تۇجى­رىمداماسى بەكىگەنى ءتول مەرەكەنىڭ ءمان-مازمۇنىن بايىتىپ, ايشىق­تاي ءتۇستى. سول تۇرعىدا تازالىققا شا­قىراتىن «تازارۋ كۇنىندە» تابيعاتتىڭ عانا ەمەس, جاننىڭ تازالىعىنا دا ەرەكشە ءمان بەرگەن ءجون.