اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق رەتتەۋدىڭ بۇرىنعى تەتىكتەرى تيىمدىلىگىن جوعالتىپ جاتىر. قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس حالىقارالىق ينستيتۋتتار ءورشىپ تۇرعان سىن-قاتەرلەر مەن قاقتىعىستارعا توتەپ بەرە الماي وتىر.
«حالىقارالىق بيۋروكراتيا بىردە-ءبىر قاقتىعىستىڭ الدىن الا المادى, تاراپتاردى ودان ءارى قارسىلاسۋعا يتەرمەلەيتىن دارمەنسىز دەكلاراتسيالارمەن عانا شەكتەلدى», دەپ اتاپ ءوتتى ماۋلەن اشىمباەۆ. ماقالادا اتاپ كورسەتىلگەندەي, قازىر جاھاندىق كۇشتەر تەڭگەرىمى قايتا ءبولىنىپ, حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا پاراديگماسى قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل جەردە اڭگىمە بۇرىنعى ۇستەمدىك مودەلىنەن ءتۇرلى كۇش ورتالىقتارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى مەن باسەكەلەستىگىنە نەگىزدەلگەن كۇردەلىرەك جۇيەگە كوشۋ تۋرالى بولىپ وتىر.
بۇل ترانسفورماتسيادا گەوساياسي تەڭگەرىمنىڭ جاڭا كونفيگۋراتسياسى قالىپتاسىپ جاتقان ەۋرازيا قۇرلىعى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا دەربەس جانە پراگماتيكالىق سىرتقى ساياسات جۇرگىزە الاتىن مەملەكەتتەردىڭ ءرولى ارتا تۇسپەك.
ماقالادا قازاقستاننىڭ گەوساياسي وسۋىنە قاجەتتى العىشارتتار – تابيعي رەسۋرستار, مىقتى ادام كاپيتالى جانە ستراتەگيالىق گەوگرافيالىق ورنالاسۋى ءاردايىم بولعانى ەرەكشە اتاپ وتىلەدى. الايدا, ونداعان جىل بويى بۇل فاكتورلار «سينەر-گەتيكالىق اسەرسىز ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەپ كەلدى».
اۆتوردىڭ پىكىرىنشە, قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اتالعان رەسۋرستاردى ءبىرتۇتاس دامۋ ستراتەگياسىنا بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جۇيەلى شەشىمدەرى بەتبۇرىستى كەزەڭ بولدى.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلدى وڭىردەگى كوشباسشى ءارى ماڭىزدى تىزبەك رەتىندە مۋلتيپلەكستىك الەمنىڭ جۇيەسىنە كىرىكتىرۋ جولىندا جاساعان جۇيەلى قادامدارى ناعىز جەتىسپەي تۇرعان ەلەمەنت نەمەسە سينەرگيانى ىسكە قوسقان كىلت بولدى», دەپ اتاپ ءوتتى سەنات توراعاسى.
وسىلايشا, اۆتور الەمدىك ءتارتىپتىڭ ترانسفورماتسياسى جاعدايىندا پرەزيدەنت
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەفورمالارى قازاقستانعا جاڭا شىنايىلىققا بەيىمدەلىپ قانا قويماي, ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى جاڭا كۇشتەر تەڭگەرىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن قورىتىندى جاسايدى.
سەنات توراعاسى سونداي-اق ماقالادا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىنىڭ ترانسفورماتسياسىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان. ەلىمىزدىڭ بويتۇمارىنا اينالعان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات قازىرگى جاعدايدا ساپالىق تۇرعىدان جاڭا مازمۇنعا يە بولعانى اتاپ وتىلەدى.
اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ وراسان زور ديپلوماتيالىق تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن شەشىمدەرى شەشۋشى ءرول اتقاردى.
«قازىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سول تۇجىرىمدامانى جاڭا جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەدى. كۇش ورتالىقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتەن قازاقستان بەلسەندى تۇردە كوپتەگەن پاراللەل حالىقارالىق جەلىلەرگە قوسىلا باستادى. ءبىز ءبىر ۋاقىتتا ەاەو مەن شىۇ, C5+1 جانە ەۋروپالىق وداقپەن كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك كەلىسىمىنە قول جەتكىزىپ, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى مەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا قاتىسۋ ارقىلى اتالعان الاڭدار توعىساتىن توراپقا اينالىپ وتىرمىز», دەپ جازادى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ماقالادا اتاپ كورسەتىلگەندەي, جاڭا مودەل قازىردىڭ وزىندە ناقتى ناتيجەلەر بەرىپ جاتىر. بۇرىنعى كەزەڭنەن ايىرماشىلىعى, ول «يميدجدىك ەمەس, ناقتى كىرىستەرمەن ولشەنەتىن ناتيجەلەر اكەلۋدى» قامتاماسىز ەتەدى.
«كوپۆەكتورلىق 2.0» «رومانتيكالىق ديپلوماتيادان» ناقتى مۇددەلەر ديپلوماتياسىنا, ەكونوميكالىق پراگماتيزم ساياساتىنا كوشۋدى جانە قۇبىلمالى ءداۋىردىڭ سىن-قاتەرلەرىن ەڭسەرۋدى كوزدەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ماقالادا قازاقستاننىڭ بەلسەندى كوپۆەكتورلى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعىنا اينالعان قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. ەلىمىز قاقتىعىستاردى ساياسي-ديپلوماتيالىق جولمەن رەتتەۋدى جانە حالىقارالىق قۇقىقتى نىعايتۋدى دايەكتى تۇردە جاقتاپ كەلەدى.
سەنات سپيكەرى وسى تۇرعىدا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاھاندىق ينستيتۋتتاردى رەفورمالاۋ, سونىڭ ىشىندە جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرىنىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرۋگە جانە ورتا دەرجاۆالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان بۇۇ-نىڭ اۋقىمدى رەفورماسى بويىنشا باستامالارىن بەلسەندى ىلگەرىلەتىپ جاتقانىن ايتادى.
وسىلايشا, ماقالادا اتاپ كورسەتىلگەندەي, كوپۆەكتورلىلىق 2.0 جاي عانا سىرتقى ساياسي ۇستانىم ەمەس, قالىپتاسىپ جاتقان مۋلتيپلەكستى الەم جاعدايىندا قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعىن, قاۋىپسىزدىگىن جانە ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ستراتەگياسىنا اينالۋدا.
قازىرگى جاھاندىق وزگەرىستەر مەملەكەتتەردەن جەكەلەگەن شەشىمدەردى ەمەس, ساياسي ۇلگىنى تەرەڭ ءارى جۇيەلى تۇردە ترانسفورماتسيالاۋدى تالاپ ەتەدى. اۆتور ماقالاسىندا قازاقستان بۇل ۇدەرىسكە دەر كەزىندە كىرىسكەنىن, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ ارقىلى اۋقىمدى رەفورمالاردى باستاعانىن اتاپ وتەدى.
ماقالادا جاڭا اتا زاڭ ەلدى جاڭارتۋ مەن جاڭعىرتۋ جولىنداعى قوعامدىق سۇرانىسقا جاۋاپ بەرەتىن تاريحي تاڭداۋ ەكەنى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلگەن.
سونىمەن قاتار ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ پىكىرىنشە, جاڭا كونستيتۋتسيا ۇلت بىرلىگىنىڭ ىرگەتاسىنا اينالىپ, تۋربۋلەنتتى ءداۋىردىڭ سىرتقى سىن-قاتەرلەرىنە دەر كەزىندە بەرىلگەن جاۋاپ بولدى.
«بۇگىندە پرەزيدەنتتىك رەفورمالار جاي عانا وزەكتى ەمەس, ولار جاھاندىق وزگەرىستەر اعىنىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. الەمدەگى قۋاتتى كۇش ورتالىقتارىنىڭ بۇرىنعى جۇيەسى السىرەپ, جاڭا كۇشتەر قالىپتاسىپ كەلە جاتقان كەزەڭدە ءوز ەگەمەندىگىن بارىنەن جوعارى باعالايتىن, ءبىرتۇتاس ۇلت قانا جاڭا الەمدە لايىقتى ورنىن تابا الادى. ءبىز گەوساياسي داۋىلعا دايىن ەكەنىمىزدى كورسەتتىك. بۇل ءبىرتۇتاس, ادىلەتتى قازاقستان ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى», دەپ جازادى سەنات توراعاسى.
ماقالادا سونداي-اق جاڭا جاھاندىق شىندىق جاعدايىندا ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى جان-جاقتى قاراستىرىلادى. اتاپ ايتقاندا, مۋلتيپلەكستى الەمنىڭ قالىپتاسۋى, سىرتقى ساياساتتىڭ ترانسفورماتسياسى, سونداي-اق, جەلىلىك ەگەمەندىك مودەلىنە كوشۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولادى. بۇل مودەل اياسىندا قازاقستان جاھاندىق ەكونوميكالىق جانە كولىك بايلانىستارىنىڭ ماڭىزدى ءارى الماستىرىلمايتىن توراپتارىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتەدى.
سەنات توراعاسىنىڭ ماقالاسىندا قازاقستاننىڭ جەلىلىك ەگەمەندىك قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن سىرتقى ساياسي جانە گەوەكونوميكالىق ستراتەگياسىنىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن.
اۆتور اتاپ وتكەندەي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمدەرى بۇل ۇدەرىستە دە شەشۋشى ءرول اتقارىپ, دامۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىنە كوشۋدى قامتاماسىز ەتتى.
«پرەزيدەنتتىڭ ءتيىمدى ءارى جاڭاشىل ساياساتى ۇلتىمىز ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر تەرەزەسىن ايقارا اشىپ وتىر. سول تەرەزە ارقىلى ىقپالدى, دەموكراتيالىق مەملەكەتكە اينالعان, قۋاتتى ينستيتۋتتارى قالىپتاسقان, وڭىرلىك كوشباسشى جانە XXI عاسىرداعى جاڭا جاھاندىق تارتىپتەن لايىقتى ورنىن العان بولاشاق قازاقستاننىڭ جارقىن بەينەسىن ايقىن كورەمىز», دەيدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ماقالادا الەمدىك جۇيەنىڭ ترانسفورماتسيالانۋى جاعدايىندا قازاقستان الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىنە بەيىمدەلۋدى قويىپ, ءوزىنىڭ كۇردەلى بايلانىس جەلىسىن قۇرۋعا كوشىپ جاتقانى ايتىلعان. مۇندا ەلىمىز شەتكەرى ەلەمەنت ەمەس, جاھاندىق ۇدەرىستەردىڭ ماڭىزدى ءارى تاپتىرماس قاتىسۋشىسى رەتىندە كورىنەدى.
ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ پىكىرىنشە, جاڭا شىنايىلىقتا «قۋاتتى مەملەكەت – جاھاندىق اعىندار وتەتىن حاب نەمەسە توراپ ىسپەتتەس», ال الەمدىك ساياساتتىڭ لوگيكاسى: «كىمدە-كىم وسىنداي توراپتار مەن بايلانىستارعا باقىلاۋ جاساسا, سول الەمدى باقىلاۋىنا الادى» دەگەن فورمۋلامەن انىقتالادى.
وسى تۇرعىدا جەلىلىك ەگەمەندىكتىڭ نەگىزگى ۇعىمى ەنگىزىلەدى, بۇل بەيىمدەلۋ ساياساتىنان جاھاندىق جۇيەدە ءوز قۇندىلىعىن جاساۋ ستراتەگياسىنا كوشۋدى بىلدىرەدى. «ەگەر كلاسسيكالىق كوپۆەكتورلىق – جانجالداسپاۋ ونەرى بولسا, جەلىلىك ەگەمەندىك – باسقاعا قاجەتتى بولۋ ونەرى», دەپ اتاپ ءوتتى سەنات توراعاسى.
«ەگەر كلاسسيكالىق كوپۆەكتورلىق – جانجالداسپاۋ ونەرى بولسا, جەلىلىك ەگەمەندىك – باسقاعا قاجەتتى بولۋ ونەرى», دەپ اتاپ ءوتتى سەنات توراعاسى.
جاڭا ستراتەگيا ەلىمىزدى جاھاندىق ارحيتەكتۋراداعى ءرولىن كۇشەيتە وتىرىپ, «تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق landlocked ەلدەن قۇرلىقتى بايلانىستىراتىن land-linked ەلگە» اينالۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنى باسا ايتىلادى.
بۇل مودەلدىڭ ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىلۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. ماقالادا كولىك جانە لوگيستيكالىق دالىزدەردىڭ دامۋى ارقاسىندا قازاقستان نەگىزگى نارىقتار مەن ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەردى بايلانىستىرا وتىرىپ, «گەوگرافيالىق تىعىرىقتان ەۋرازياداعى ماڭىزدى توعىز جولدىڭ تورابىنا» اينالىپ وتىرعانى اتاپ وتىلگەن.
پالاتا سپيكەرى پرەزيدەنتتىڭ قۇبىلمالى الەم تەتىكتەرىن كورەگەندىكپەن ءتۇيسىنۋى جانە يننوۆاتسيالىق ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان بايلانىسقا, يكەمدىلىككە جانە جاھاندىق جۇيەنىڭ تاپتىرماس ەلەمەنتى بولۋ قابىلەتىنە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىلىكتىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرىپ وتىر دەگەن قورىتىندى جاسايدى.
