قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى جوباسىنىڭ جاريالانۋى ەلدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭگە اياق باسقانىن ايقىن كورسەتەدى. بۇل قۇجاتتا مەملەكەتتىڭ قۇندىلىقتىق باعدارلارى, قوعام دامۋىنىڭ باستى قاعيداتتارى مەن ستراتەگيالىق باعىتتارى جاڭاشا مازمۇندا ايقىندالعان.
كونستيتۋتسيانىڭ قوعامداعى ءرولى
كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىڭ نەگىزگى زاڭى. ول ەلدەگى بارلىق زاڭدار مەن نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قۇرايدى. كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قۇرىلىمى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى بەلگىلەنەدى.
دەموكراتيالىق مەملەكەتتە كونستيتۋتسيا حالىقتىڭ ەركىن بىلدىرەدى. ول بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەپ, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان كونستيتۋتسيا تەك قۇقىقتىق قۇجات قانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ دامۋ ستراتەگياسىن ايقىندايتىن ماڭىزدى ساياسي اكت بولىپ تابىلادى.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا مەملەكەتتىڭ قىزمەتىنە قاتىستى بىرقاتار جاڭا نەگىزگى قاعيداتتار بەكىتىلگەن. كونستيتۋتسيالىق سوت سۋدياسى باقىت نۇرمۇحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسى تولىقتاي جاڭارتىلىپ, وندا ەلدىڭ وتكەنىن دارىپتەيتىن ءارى قازىرگى جانە بولاشاق دامۋىنا باعىت بەرەتىن جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار كورىنىس تاپقان.
ادىلەتتى قوعام قۇرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى
ادىلەتتى قوعام دەگەنىمىز – زاڭ الدىندا بارلىق ازاماتتاردىڭ تەڭدىگى قامتاماسىز ەتىلگەن, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى قورعالعان, بيلىك اشىق ءارى جاۋاپتى جۇمىس ىستەيتىن قوعام. مۇنداي جۇيەنى قالىپتاستىرۋدا كونستيتۋتسيانىڭ ءرولى ەرەكشە.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى – ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مەملەكەتتىڭ باستى باسىمدىعى رەتىندە جاريالانۋى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ رەسمي سايتىندا جاريالانعان مالىمەتكە سايكەس, جاڭا پرەامبۋلادا بۇل قاعيدات العاش رەت وسىنداي دەڭگەيدە بەكىتىلگەن.
سونىمەن قاتار بىرلىك پەن ىنتىماق, ەتنوستار مەن دىندەر اراسىنداعى كەلىسىم قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەنگەن. بۇل ەلىمىزدەگى قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ماڭىزدى كەپىلى بولىپ سانالادى.
جاڭا قۇجاتتا سۋۆەرەنيتەت پەن تاۋەلسىزدىك, مەملەكەت بىرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق بۇتىندىك وزگەرمەيتىن قۇندىلىقتار رەتىندە ايقىندالعان. بۇل قاعيداتتار مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ستراتەگيالىق نەگىز رەتىندە قاراستىرىلادى.
قازاقستاندىقتار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىمەن الدىن الا تانىسا الادى
پرەامبۋلا – كونستيتۋتسيانىڭ يدەيالىق وزەگى
جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا ماتىنىندەگى مازمۇندىق تۇرعىدان ايقىنداۋشى بولىك – ونىڭ پرەامبۋلاسى. سەبەبى ءدال وسى كىرىسپە بولىمدە مەملەكەتتىڭ قۇندىلىقتىق نەگىزدەرى, تاريحي جادى, قوعامدىق كەلىسىم جانە بولاشاققا دەگەن ستراتەگيالىق باعدار كورىنىس تابادى.
«كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسى تولىقتاي جاڭارتىلدى. وندا ەلدىڭ وتكەنىن دارىپتەيتىن جانە ونىڭ قازىرگى مەن بولاشاعىنا باعدار بولاتىن جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار بەينەلەنگەن. جوبادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزمەتىنە جاڭا نەگىزگى قاعيدالار بەكىتىلگەن», دەدى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ سۋدياسى باقىت نۇرمۇحانوۆ.
جاڭا رەداكتسياداعى پرەامبۋلا فورمالدى دەكلاراتسيا عانا ەمەس, كونستيتۋتسيانىڭ بۇكىل قۇرىلىمىن ايقىندايتىن يدەيالىق-فيلوسوفيالىق وزەككە اينالعان.
پرەامبۋلانىڭ العاشقى جولدارىنان-اق قازاقستان حالقىنىڭ ءوزىن ءبىرتۇتاس ساياسي قاۋىمداستىق رەتىندە تانۋى ايقىن سەزىلەدى. ء«بىز, ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقى» دەگەن تۇجىرىم حالىقتىڭ ەگەمەندىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى ەكەنىن ناقتىلاي وتىرىپ, ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى الدىڭعى ورىنعا قويادى.
بۇل – ەتنوستىق نەمەسە الەۋمەتتىك ايىرماشىلىقتارعا ەمەس, ورتاق تاعدىر مەن ورتاق جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن ساياسي ۇلت تۇجىرىمداماسىنىڭ كورىنىسى.
سونىمەن قاتار پرەامبۋلادا ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنا سىلتەمە جاسالۋى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ تەرەڭ تاريحي تامىرلارىن كورسەتىپ, وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىنداعى ساباقتاستىقتى ايقىندايدى.
جاڭا قاعيداتتار مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مادەنيەتى
جاڭا كونستيتۋتسيادا ادىلەتتىلىك, زاڭ ۇستەمدىگى جانە جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتتارى ەرەكشە مانگە يە. زاڭ مەن ءتارتىپ ءپرينتسيپى قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا نەگىزگى باعدار رەتىندە ۇسىنىلادى.
بۇل قاعيدات تەك قۇقىق قورعاۋ نەمەسە سوت جۇيەسىنە عانا قاتىستى ەمەس. ول مەملەكەتتىك باسقارۋ مادەنيەتىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان كەشەندى ۇستانىم رەتىندە قاراستىرىلادى.
سونىمەن بىرگە مەملەكەت پەن ازاماتتىڭ قارىم-قاتىناسى قۇقىق پەن مىندەتتەردىڭ تەڭگەرىمى نەگىزىندە جۇزەگە اسۋى ءتيىس ەكەنى اتاپ وتىلەدى. بۇل قازاقستاننىڭ بولاشاعى ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىنا, ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتكە جانە تەحنولوگيالىق دامۋعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى.
ياعني مەملەكەت بىرتىندەپ ءبىلىم مەن يننوۆاتسياعا نەگىزدەلگەن دامۋ مودەلىنە بەت بۇرىپ وتىر.
ازاماتتاردىڭ 90%-عا جۋىعى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولدايدى
كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ماڭىزى
قوعام دامىعان سايىن قۇقىقتىق جۇيە دە جاڭارىپ وتىرۋى قاجەت. سوندىقتان كوپتەگەن ەلدەردە كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ نەمەسە جاڭا رەداكتسيا قابىلداۋ تاجىريبەسى بار. قازاقستاندا دا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل رەفورمالار مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە جانە بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلعان حالىق كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسى مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعىن, دامۋ باعدارىن ايقىندايتىن تاريحي قۇجات دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
«الەمدەگى احۋال ۋشىعىپ تۇرعان ۋاقىتتا جاڭا كونستيتۋتسيا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن نىعايتادى, ەلىمىزدەگى بارلىق قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتىنە جاڭا سەرپىن بەرەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ەگەمەندىگى مەن تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن, ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن ەركىندىگىن قورعاۋ», دەدى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت اتا زاڭنىڭ جاڭا جوباسىندا كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە كەزدەسە بەرمەيتىن ناقتى الەۋمەتتىك نورمالار كەڭىنەن قامتىلعانىن اتاپ ءوتتى.
«مەن بۇعان سەنىمدىمىن. كونستيتۋتسياداعى اتالعان ەرەجەلەر مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سيپاتىن كۇشەيتە تۇسەدى. قازاقستاندا حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسى وتە جاقسى دامىعان. مەملەكەت وسى سالاداعى ءوز مىندەتتەمەلەرىن مۇلتىكسىز ءارى ۋاقتىلى ورىنداپ كەلەدى. جۇزدەن استام نەشە ءتۇرلى الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن جەڭىلدىكتەر بار, تەگىن قامتاماسىز ەتىلەتىن باعدارلامالار كوپ. بۇل – بۇگىنگى كۇننىڭ جاعدايى. ال ءبىز ەرتەڭگى كۇنگە, الىس بولاشاققا قاراۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى – ادام كاپيتالىن جاقسارتىپ, ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ. سوندىقتان ءبىز ءبىلىمدى, ەڭبەكقور, جاسامپاز ۇرپاقتى, ياعني ادال ازاماتتاردى تاربيەلەۋگە باسا ءمان بەرۋىمىز قاجەت», دەدى پرەزيدەنت بۇل رەتتە.
وسى تۇرعىدان العاندا, كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ەلدىڭ قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن ستراتەگيالىق قادام بولىپ تابىلادى.
ايتا كەتەيىك, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا بايلانىستى 15 ناۋرىز كۇنى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل – ەل ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەلەردى شەشۋگە تىكەلەي قاتىسۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
رەفەرەندۋم – دەموكراتيالىق قوعامداعى ەڭ ماڭىزدى ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى. ول حالىقتىڭ ءوز بولاشاعىنا قاتىستى شەشىم قابىلداۋعا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, رەفەرەندۋم تەك قۇقىقتىق ءراسىم عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتى مەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ سانالادى.
كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنىڭ باستى كەپىلى. ول ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاپ قانا قويماي, قوعامداعى ادىلەتتىلىك پەن تەڭدىكتىڭ نەگىزىن قالايدى.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى. ال الداعى رەفەرەندۋم ەل ازاماتتارىنا وسى تاريحي شەشىمگە تىكەلەي قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سوندىقتان كونستيتۋتسيانى قۇرمەتتەۋ, ونىڭ قاعيداتتارىن ساقتاۋ جانە قۇقىقتىق مادەنيەتتى دامىتۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ ورتاق مىندەتى. ادىلەتتى قوعام قۇرۋ جولىندا كونستيتۋتسيا نەگىزگى باعدار بولىپ قالا بەرەدى.
