قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ كورسەتىلگەن, ياعني بارلىق قازاقستاندىق ازاماتتار مەملەكەتتىڭ كەپىلدىك بەرەتىن بارلىق قۇقىقتارىنا يە بولىپ تابىلادى. بۇرىن كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى قازاقستان كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسىندە ەڭ الدىمەن مەملەكەتكە قارسى جاسالعان قىلمىستارعا باسىمدىق بەرىلىپ, ونىڭ 1-تاراۋى «مەملەكەتتىك قىلمىستار» دەپ اتالاتىن. قازىر تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا قىلمىستىق كودەكسىندە ادام قۇقىعى الدىڭعى ورىنعا قويىلعان. ول «جەكە ادامعا قارسى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار» دەپ اتالىپ, قۇجاتتاعى ەرەكشە ءبولىمنىڭ 1-تاراۋىنا ورنالاستىرىلدى. ياعني, ەلىمىزدىڭ ەڭ اسىل قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ ەرەكشە قورعاۋىندا تۇر دەگەن ءسوز.
اتا زاڭىمىز – قازاقستاننىڭ اشىق, دەموكراتيالىق, ازاماتتىق قوعام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ, دامۋ جولىنداعى ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى بار نەگىزگى زاڭ. مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگى, ساياسي پارتيالاردىڭ ءپليۋراليزمى, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ءوز ءمۇددەلەرىن ەركىن بىلدىرە الۋى, اشىق سايلاۋ, تولەرانتتى ازاماتتىق قوعام, ومبۋدسمەن ينستيتۋتىنىڭ بولۋى – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزگى نىشاندارى. الۋان ءتۇرلى جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن 18 مىڭنان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستان كونستيتۋتسياسى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك قۇقىقتىق ءتاجىريبەلەرگە, گۋمانيستىك يدەيالارعا نەگىزدەلىپ, جوعارى زاڭدىلىقتى ساقتاي وتىرىپ جاسالعاندىقتان, ونى وقىعان سايىن ءاربىر ارپىنەن زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن دەموكراتيالىق قاعيداتتار اڭعارىلىپ تۇرادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداعان ءاربىر جولداۋى, باياندامالارى ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ, قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن زاڭدىلىقتى كۇشەيتۋ ءىس-شارالارىمەن نەگىزدەلگەن. 2012 جىلى جەلتوقسان ايىندا ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ءبىز قۇقىقتىق نيگيليزمدى جەڭىپ, قوعامدى ءتارتىپتى قورعاۋ ىسىنە تارتۋىمىز كەرەك. مەملەكەت پەن قوعام جەمقورلىققا قارسى كۇرەسەتىن ءبىر كۇش بولۋعا ءتيىس. بۇگىندە, ينتەرنەت پەن جوعارى تەحنولوگيالار عاسىرىندا, اقپاراتتار تاسقىنداعان زاماندا, «سۇزگى» ادامنىڭ ىشىندە بولۋ كەرەك. كلاسسيكانى وقىڭىزدار, فيلمدەردى كورىڭىزدەر», دەپ جازعان بولاتىن. اتالعان قۇجاتتاردا قىلمىستىق ساياساتتىڭ بارلىق باعىتتارىنىڭ دەموكراتيالاندىرىلىپ, تيىسىنشە ونداعى اقپاراتتاردىڭ اشىقتىعى مەن تۇنىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعاندىعىن انىق كورۋگە بولادى. ويتكەنى, زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدەگى, قۇقىقتىق مادەنيەتتى, كوزقاراستاردى, قۇندىلىقتاردى, قۇقىقتىق سانانى, تاربيەنى قالىپتاستىرۋ كونستيتۋتسيادان باستاۋ الادى. قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا «قۇقىق جانە ەكونوميكا» ماماندىعى ستۋدەنتتەرىنىڭ بەلسەنە قاتىسۋىمەن جىل سايىن «كونستيتۋتسيا – ءار ۇيگە» اشىق دارىستەرى وتەدى. بۇگىنگى جاستار وزدەرىنە بارلىق قۇقىق پەن بوستاندىقتى بەرىپ وتىرعان اتا زاڭدى ءبىلۋى ءتيىس. ساباقتان تىس اشىق دارىستەردىڭ كوزدەگەن ماقساتى دا سول. بيىل مەرەكەلى جىلى ستۋدەنتتەر «اتا زاڭىم – ايبىنىم!» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل نۇسقاسىندا پىكىر الماسۋ ءماجىلىسىن وتكىزدى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ 20-جىلدىعىنا ارنالعان كىتاپتار كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا 127 جوعارى وقۋ ورنى بولسا, ونىڭ 72-ءسى جەكەمەنشىك. بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى بولونيا ءۇردىسىنە ەنۋىمىزگە بايلانىستى كرەديتتىك وقىتۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن. بۇل ورتاق جۇيە ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنىڭ ينتەگراتسيالانۋىنا جاعىمدى جاعداي تۋعىزىپ, ديپلومداردىڭ ەۋروپا ەلدەرىندە تانىلۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى, اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسىمەن وقىتۋشى پروفەسسورلار قۇرامىنىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ ءوزارا تاجىريبە الماسۋىنا وتە ءتيىمدى. ۇلى اباي ءوزىنىڭ 18-ءشى قارا سوزىندە «تەگىندە ادام بالاسى, ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق» دەپ بايلام جاساعان. ءبىلىم مەن عىلىم بولاشاققا سالىنعان ۇلكەن كاپيتال. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 30-بابىندا: «ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. ورتا ءبىلىم الۋ مىندەتتى. ازاماتتىڭ مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورنىندا كونكۋرستىق نەگىزدە تەگىن جوعارى ءبىلىم الۋعا قۇقىعى بار. مەملەكەت ءبىلىم بەرۋدىڭ جالپىعا مىندەتتى ستاندارتتارىن بەلگىلەيدى. كەز كەلگەن وقۋ ورنىنىڭ قىزمەتى وسى ستاندارتتارعا ساي كەلۋى كەرەك», دەلىنگەن. ءبىلىم الۋ قۇقىعى قازىرگى زامانعى قوعامنىڭ اسا ماڭىزدى يگىلىكتەرىنىڭ بىرەگەيى بولىپ تابىلادى. ءبىلىم ساپاسى ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك, ينتەللەكتۋالدىق, مادەني جانە دەنە دامۋىنىڭ, كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار تۋدىرۋى ءتيىس. جوعارى وقۋ ورىندارىنا كونكۋرستىق نەگىزدە ءتۇسۋ ءۇشىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە قاتىسۋ ارقىلى ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنە سايكەس تەڭ قۇقىقتا ءوزىنىڭ سۇيىكتى ماماندىعىنىڭ يەسى اتانا الادى. ءبىلىم ساپاسىن تەكسەرۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قۇرامىندا ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ كوميتەتى جوعارى وقۋ ورىندارىن مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋ جۇرگىزەدى جانە ليتسەنزيالىق زاڭدارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ساقتالۋىن تەكسەرەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ءبىلىم تۋرالى» زاڭىنىڭ 59-بابىنىڭ 4 تارماعىنا سايكەس, جوعارى وقۋ ورنى تاۋەلسىز (مەملەكەتتىك ەمەس) اككرەديتاتسيالىق ورگانداردان ينستيتۋتسيونالدىق جانە مامانداندىرىلعان اككرەديتاتسيادان وتكەن جاعدايدا 5 جىلدان اسپايتىن مەرزىمىندە مەملەكەتتىك اتتەستاتسيادان بوساتىلادى. 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءبىلىمدى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس 2015 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك اتتەستاتسيا ۇلتتىق ينستيتۋتسيونالدىق اككرەديتاتسيامەن الماستىرىلىپ, مەملەكەتتىك باقىلاۋ تەك ليتسەنزيالىق تەكسەرۋلەرمەن عانا شەكتەلۋى ءتيىس بولاتىن. الايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ءسارىنجىپوۆ پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋ جۇيەسىن 2017 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە كەيىنگە قالدىرۋدى ۇسىندى. بۇل ماسەلە ءوزىنىڭ ورىندى شەشىمىن تاباتىنىنا ءبىزدىڭ سەنىمىمىز مول. وسىلايشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى تولىققاندى مەملەكەتتىگىمىز بەن وركەنيەتتى قۇقىقتىق قوعام قۇرۋىمىزدى ارقاشان نەگىزدەپ وتىرادى.
مۇحتار تولەگەن, قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
قوستاناي.
