الپىدەن اسقان ايداربەك

«قىزىل جۇلدىز», ءى دارەجەلى وتان سوعىسى جانە يۋگوسلاۆيانىڭ ءۇش وردەنىمەن ماراپاتتالعان ەرجۇرەك پارتيزان, يۋگوسلاۆيا حالىق-ازاتتىق ارمياسى قۇرامىنداعى پارتيزان جاساعىنىڭ روتا كومانديرى ايداربەك شاياحمەتوۆتىڭ ەسىمى ەل ەسىندە ساقتالىپ, ەلەنسە ەكەن... جاقىندا ءشاربان اپامەن تاعى ءبىر سويلەسىپ اماندىق بىلىسكەنبىز. الپىدە شايقاسقان پارتيزاننىڭ جار قوساعى, سۇيەگى اسىل كىسىلەر عوي. جانىنىڭ سارايى ساڭعىرلاپ, سوناۋ الىستاعى اۋىلدان تۋىستىق سامالىن ەستىرە سامبىرلاي سويلەگەنىنە قۋانىپ قالامىز. نەگە دەسەڭىز, سەكسەن بەستىڭ سەڭگىرىندەگى ادام ءۇشىن بۇل دا بولسا تىڭدىقتىڭ, شۇكىرشىلىكتىڭ بەلگىسىن بىلدىرەدى ەمەس پە. وتكەن جازدا بارعاندا ايداربەك اعانىڭ ارتتا قالعان قانشاما قاعاز-قۇجاتتارىن ماعان ءبىر بۋما قىلىپ قويار دا قويماي «سەندە بولسىن» دەپ ارقالاتىپ جىبەرگەن. وسى ءبىر امانات, اسىرەسە, جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى تۇسىندا مەنى دە ءجيى مازالايتىن بولعان-دى. ارۋاق الدىندا وتەلمەگەن پارىزداي سول ءبىر مازاسىزدىق سەزىمى ءتىرى بولسا بۇگىندە توقساننىڭ تورتەۋىنە كەلەتىن مايدانگەر ءارحيۆىنىڭ سارعايعان پاراقتارىنا ۇڭىلدىرە بەرەدى. كوزى بارىندا دا كەڭەسىندە بولعانبىز. بىراق وتكەن شاقتىڭ ەلەسىندەي مىنا جادىگەرلەردىڭ ورنى ءدال قازىر مۇلدەم بولەك, قىمبات كورىنەتىندەي. مىناۋ – زەرەندى اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنداعى ەسەپ كارتوچكاسى. وندا 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اسكەرگە الىنىپ, ناق سول ايدان 1942 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن ستالينگراد مايدانىنداعى №128 اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا شايقاسقانى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. ودان كەيىنگى جازبا دەرەكتەرىنەن ءبىز قاتارداعى جاۋىنگەر اتقىش ايداربەك شاياحمەتوۆتىڭ 1942 جىلدىڭ 25 تامىزى مەن 1943 جىلدىڭ اقپانى ارالىعىندا اۆستريا جەرىندە تۇتقىندا بولعانىن ۇعامىز. بۇدان سوڭ تۇتقىننان قاشىپ جەڭىس كۇنىنە دەيىنگى ەكى جىلدان استام ۋاقىتتى يۋگوسلاۆ پارتيزاندارىنىڭ جاساعىندا كۇن-ءتۇن قاتقان جورتۋىل-جورىق جولدارىندا وتكەرەدى. ال مىناۋ – «يۋگوسلاۆيا پارتيزانى – كسرو ازاماتى» ەستەلىك توسبەلگىسىنىڭ كۋالىگى. بۇل توسبەلگى ا.شاياحمەتوۆكە فاشيستىك گەرمانيانى جەڭۋدىڭ 45 جىلدىعىنا وراي يۋگوسلاۆياداعى حالىق-ازاتتىق سوعىسقا بەلسەندى قاتىسقانى ءۇشىن بەرىلىپتى. ءبىر نازار اۋدارارلىق جاي, يۋگوسلاۆيا پارتيزاندارىنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى مارتەبەسىنە يە بولۋى دا ءدال وسى قارساڭدا عانا. بۇعان دەيىن ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشىنىڭ جەڭىلدىكتەرىن پايدالانا المادى, قورلانىپ ءجۇردى. ءتىپتى, ءبىراز پارتيزانداردىڭ قۇجاتتارىن ەلگە ورالعاندا ارنايى تەكسەرىس كەزىندە تارتىپ الىپ قويعان ەكەن. پارتيزان ارداگەرلەرى ادىلدىكتىڭ ورناۋى ءۇشىن بايتاق ەلدە شاشىراپ كەتكەن ءبىر-ءبىرىن ىزدەپ تاۋىپ, حات جازىسىپ, كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, بىرىگىپ ۇزاق تا تاباندى كۇرەس جۇرگىزگەن بولاتىن. كۇدىكشىل دە توڭمويىن كەڭەس بيلىگىنە قىرىق بەس جىلدان كەيىن عانا سوزدەرىن وتكىزىپ, وزدەرىن وتان ءۇشىن وت كەشكەن كەڭەس جاۋىنگەرى رەتىندە مويىنداتقان ەدى. وسى ىزگى ماقسات ءۇشىن 1989 جىلعى قىركۇيەكتە قىرىم وبلىسىنىڭ ەۆپاتوريا قالاسىندا بولعان كەزدەسۋدە يۋگوسلاۆيا حالىق-ازاتتىق ارميا­سى ارداگەرلەرىنىڭ بۇكىلوداقتىق بىرلەستىگى قۇرىلعان ەدى. وسى قوزعالىستىڭ, وسى كۇرەستىڭ بەل ورتاسىندا ايداربەك شاياحمەتوۆ تە ءجۇردى. ونىڭ يۋگوسلاۆيا جەرىندە نەمىس فاشيستەرىمەن ىمىراسىز شايقاسقان 21 ۇلت وكىلدەرىنەن تۇراتىن التى مىڭنان استام كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ جاي قاتارداعى بىرەۋى ەمەس, ناعىز سايىپقىراندارىنىڭ ساناتىندا بولعانىن ايتۋ ءلازىم. ءۇش رەت جارالانعان. يۋگوسلاۆيا حالىق-ازاتتىق ارمياسىنىڭ 9-شى كورپۋسى, 30-شى ديۆيزياسى قۇرامىنداعى 18-ءشى ەكپىندى ورىس بريگاداسىندا وجەتتىڭ وجەتى سانالعان, جانىپ تۇرعان ورتتەي ءورشىل روتا كومانديرى ايداربەك شاياحمەتوۆتى بىلمەيتىن ادام جوق-تى. مەن قازىر قاراپ وتىرعان, وسىدان 35 جىل بۇرىن جازىلعان سارعايعان پارتيزان حاتتارى سوعان كۋالىك ەتەدى. سونىڭ ءبىرىن ماسكەۋ وبلىسىنداعى ليۋبەرتسى قالاسىنان 1980 جىلدىڭ 9 ساۋىرىندە بۇرىنعى مايدانداس كومانديرى, كەيىنگى گەنەرال گريگوري جيلياەۆ جازىپتى. ەندى وسى حات شەرتكەن سىرعا زەر سالايىق: «قىمباتتى جورىقتاس پارتيزان دوسىم ايداربەك شاياحمەت ۇلى! سا­عان ساعىنىشتى سالەم جولداپ, وزىڭە جانە وتباسىڭا مىقتى دەنساۋلىق, باق-بەرە­كە تىلەيمىن. تۋرا ەرتەگىدەگى سياقتى, 35 جىل­دان كەيىن ءبىزدىڭ تاعى ءبىر بۇرىنعى ەرجۇ­رەك سەرىگىمىز تابىلعانىنا جۇرەگىم جارى­لا قۋاندىم. قازاقستاننىڭ باسقا دا تاماشا ۇلدارى سياقتى, سەن دە كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمدەسىڭ. جارمانوۆ تا, جاقسىمبەتوۆ تە, قاۋىمباەۆ تا, بورانباەۆ تا, ءتولجان قۇلقوجينوۆ تا, وسپانوۆ تا, قوسجانوۆ تا, شانوۆپەن قوسا رايىسوۆ تا (سوڭعى تورتەۋىمەن حات جازىسىپ, كورىسىپ تۇرامىز) – ءبارى ەسىمدە. تاعى دا ماڭعىستاۋداعى وڭبەرگەن شوڭقالوۆ بار عوي. ەسەنتاەۆ تا ەسەندىكتە. ءبىز باستان كەشكەندى ۇمىتۋ مۇمكىن بە, ءسىرا؟! ەسىڭدە مە, اپتالاپ, ايلاپ ءبىر ءۇزىم نان كورمەۋشى ەدىك قوي. تۇزى جوق سورپا مەن ءشوپتىڭ تامىرىن قايناتىپ ءنار ەتتىك. ۇنەمى كەسكىلەسكەن ۇرىس, قاۋىپتى تاۋ-قۇزدارداعى جورىقتى جولداردا جۇردىك. قىستا دا, جازدا دا اشىق اسپاننىڭ استىندا جامىلعىسىز جاۋراپ جاتاتىنىمىز جادىڭدا بولار. ال قانشاما قىرشىن جاس جىگىتتەر, سونىڭ ىشىندە قازاقتار دا سول جاقتا, ءالپىنىڭ تاستاقتى توپىراعىنىڭ استىندا ماڭگىلىككە قالدى. وسى جىگىتتەردىڭ ماڭگى جاس بەينەلەرى دە جادىمدا. ولار مۇلدەم قىرشىن كەتتى عوي. قوجاحمەت جاقسىمبەتوۆ (شىركىننىڭ داۋى­سى قانداي ەدى, بەلدەمشە كەلگەن مىعىم دەنەلى) تە, روتا كوميسسارلارى قالەن قاۋىمباەۆ پەن شاياحمەت بورانباەۆ تا, سوسىن بىزدە ساعان دەيىن كوميسسار بولعان عابيت (سەرەجا) كولەمەروۆ, ەسىڭدە مە, ۇزىن بويلى سانيتار ايداربەك تەمىروۆ بولىپ ەدى عوي, سوسىن روتا كومانديرى لەونيد حالىقوۆ, ول دا ۇزىن بويلى, سىمباتتى ەدى, قايعىلى جاعدايدا قازا بولدى. قۇتتىقاداموۆ پەن ابىلقايىم سادىبەكوۆ تە تريەستەگى سوڭعى كۇندەردە قايعىلى قازاعا ۇشىرادى. ول دا ۇزىن بويلى, اققۇبا بولاتىن. بارلىعىنىڭ بەت-الپەتتەرىنە, كەسكىن-كەلبەتتەرىنە دەيىن ەسىمدە, ءبارىن دە سوڭعى دەمىمە دەيىن ۇمىت­پايمىن. ولار ناعىز قاھارماندار, قىران ەرلەر بولاتىن. ەح, شاياحمەتوۆ, سەن شە؟ سەن دە جۇرەك جۇتقان وجەت ەدىڭ-اۋ. قاتارداعى پارتيزان­نان روتا كومانديرىنە دەيىن جەتۋىڭ بەكەر ەمەس. بىزدە اعا لەيتەنانتتار دا, كاپي­تان­دار دا بولعان. بىراق ولاردى روتا كومان­ديرى ەتىپ قويمادى. دەمەك, ەرلىك ىستەرىڭ­مەن, پارتيزاندىق قاجىر-قايراتىڭمەن كو­مانديرلىككە سەن لايىقتى بولعانسىڭ...».  

ا.شاياحمەتوۆ قازاقستاندىق پارتيزان دوستارىمەن. 1980-جىلدار.

ا.شاياحمەتوۆ يۋگوسلاۆياداعى №1 سوۆەتتىك ەكپىندى بريگادادا. 1945 جىل.

سول سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ءون بويىندا ايداربەك اعاعا ستاۆروپول ولكەسىندەگى چەركەسسك قالاسىنان تاعى ءبىر مايدانداس دوسى ۆاسيلي مەلنيكوۆ ۇزبەي حات جازىپ تۇرىپتى. ءبىر عاجابى, ۆاسيلي گريگورەۆيچ ءاربىر حاتىن: «زدراۆستۆۋيتە, پوبراتيمىي درۋگ ايداربەك ي سۋپرۋگا-شۋرا» دەپ باستايدى. قانداي ىزەت! «اندالاسقان, باۋىرلاسقان دوسىم» دەپ تۇر عوي. ۇنەمى ءوزىنىڭ حال-جاعدايىن تاپتىشتەپ ايتىپ كەلىپ: «مىنە, وسىنداي جاعدايلار, اندريۋشا – ايداربەك!» دەپ قويادى اراسىندا. پارتيزان دوستارى ايداربەك اعانى جاقسى كورەتىنى, سىيلايتىنى بايقالادى. وسىنداي حاتتار ەۆپاتورياداعى گەورگي پونومارەنكودان, تۇركىمەنستاننىڭ مارى قالاسىنداعى كومبات بەيسەن رايىسوۆتان, جامبىلداعى ورىنتاي قوسجانوۆتان, ماڭعىستاۋداعى وڭبەرگەن شوڭقالوۆتان جانە باسقا مايدانداستارىنان ۇزبەي كەلىپ تۇرعان. ايەكەڭ ءوزى دە قاندىكويلەك دوستارعا حات جازىپ, اماندىق بىلىسۋدەن استە جالىقپاعان سىڭايلى. ال بۇرىنعى پارتيزان قىز, كەيىن روستوۆ وبلىسىنىڭ شاحتى قالاسىندا تۇرعان ليۋبوۆ پانكوۆا ايەكەڭدى جەلەپ-جەبەۋشى اعاسىنداي كورەتىن. سەبەبى, بۇل قىزدى ەشەلونمەن گەرمانياعا قۇلدىققا ايداپ بارا جاتقاندا قۇتقارىپ قالعان ءالپىنىڭ ارىستان پارتيزانى ايداربەك بولاتىن. مۇنى ءبىز وتىز جىلدىڭ ارىسىندا جىرعا دا قوسقانبىز. ەشەلون تۇردى كوگەندە, ۇرانداپ كەلىپ تومەننەن, ايقارا اشىپ ەسىكتى, تۇسىڭدەر قىزدار دەگەندە. ماڭدايدا ت ۇلىم جەلبىرەپ, كوگىلدىر كوزى مولدىرەپ, پانكوۆا ليۋبا جىلاعان, شاتتىقتان سوندا ەڭىرەپ. پارتيزان ليۋبا جالىن جاس, جولداس تا بولدى قارۋلاس. اۋىر ءبىر شاقتا سوڭىنان اعالاپ ەرگەن قارىنداس... ال ەندى وسى ايداربەك اعامىز الپىدەگى پارتيزان سوقپاقتارىنا قالاي تاپ بولدى؟ ول دا ەرلىككە تولى ءومىر-ءولىم حيكاياسى. ونى ەرتەرەكتە ءوز اۋزىنان دا ەستىگەنبىز, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە جۋرناليستيكاداعى العاشقى ۇستازىمىز, زەرەندى اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى, مارقۇم بايمۇرات ازناباي ۇلىنىڭ سول كەزدە جازعان «اجال دا قايمىعادى ەكەن» اتتى تاماشا ەسسە-وچەركىنەن دە وقىعانبىز. ءومىر بويى ۇستازدىق ەتكەن ايەكەڭدى سول كەزدە زەرەندى اتىرابىنىڭ ورىس-قازاعىنىڭ ىشىندە بىلمەيتىن ادام جوق-تى. «پارتيزان» دەگەن لاقاپ اتپەن دۇرىلدەپ تۇردى. «ۋرال» موتوتسيكلىن, ودان «گاز-69» اۆتوماشيناسىن ءمىنىپ باسشىلاردىڭ دا شاڭىن قاعىپ جۇرەدى. كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ شەگىندە ول كىسىنى توقتاتۋعا شاماسى جەتەتىن گاي جانە جوق. توقتاتقان بىلاي تۇرسىن, ول كىسىنىڭ كولىگىنىڭ توبەسى كورىنگەندە تۇرا قالىپ وزدەرى «چەست» بەرەدى. سىيلايدى. حالىق, اسىرەسە, جاستار جاعى كەرەمەت جاقسى كورەدى. ويتكەنى, «مىنەزى تىكتەۋ, ءسوزى وكتەم. سوعىستىڭ, بالكىم, سىزى وتكەن. كولگىرسۋ كورسە – كەنەتتەن شىرپىشا جانىپ تىز ەتكەن. ايداربەك اعا – باۋىرعا, مايدانگەر اعا – اۋىلعا. قار جاستانىپ, مۇز توسەپ, سوعىسقان ءالپى تاۋىندا»... ءيا, تۇپ-تۋرا وسىلاي بولاتىن. ايداربەك اعا­نىڭ پارتيزاندىق اڭگىمەلەرىن تىڭداپ اسەر­لەن­گەندە وسىنداي ولەڭ شۋماقتارى ءورىلۋشى ەدى كەۋدەمىزدە. ال ەندى يۋگوسلاۆيا پارتيزاندارىنا قوسىلۋىنىڭ حيكاياسى بىلاي ەكەن. 1942 جىلدىڭ تامىزىندا ستالينگراد تۇبىندەگى تەكەتىرەسكەن شايقاستار كەزىندە بۇلاردىڭ ۆزۆودىنان 11 سولدات ءتۇن جامىلىپ بارلاۋعا, «ءتىل» اكەلۋگە اتتانادى. باسشىلارى – ايداربەك. جاۋدىڭ بايلانىس سىمىن قيىپ, «ءتىلدى» قولعا ءتۇسىرىپ كەيىن قايتقاندا بۇلاردى ءبىلىپ قالىپ, سوڭدارىنان وكشەلەپ قۋىپ وق جاۋدىرادى. ايداربەك ەكى جىگىتتى الىپ توسقاۋىلعا قالادى دا, باسقا سەرىكتەرىنە «ولجانى» تەزدەتىپ شتابقا جەتكىزۋدى بۇيىرادى. وزدەرى كەرى بۇرىلىپ, اۆتوماتتارىن كەزەنە, كۇشى باسىم جاۋمەن اتىسىپ قالا بەرەدى. مىنە, وسى جولى وق ءتيىپ جارالانىپ, ەسىنەن تانعان ايداربەك تۇتقىنعا تۇسەدى. تالاي ازاپتى كورە ءجۇرىپ اۆستريا جەرىندەگى كونتس­لاگەردە اۋىر جۇمىسقا جەگىلەدى. اقىرى, وسى توڭىرەكتەگى تاۋ ىشىندە پارتيزاندار بار ەكەنىن ءبىلىپ, ءبىر تۇندە تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, قاشادى. جالعىز ەمەس, قاسىندا اناتولي كيسەلەۆ جانە رايىمقۇل تاسجۇرەكوۆ دەگەن جولداستارى بار. تاۋ ورمانىن كەزىپ ءجۇرىپ ىزدەگەن پارتيزاندارىنا دا جولىعادى-اۋ. سوندا بۇلاردى العاش قارسى الىپ, سەنىم ءبىلدىرىپ, جاساققا قوسقان جوعارىدا ايتقان كومانديرى گريگوري جيلياەۆ بولاتىن. ءسويتىپ, 1943 جىلدىڭ اقپانىنان جەڭىس كۇنىنە دەيىن سوزىلعان پارتيزاندىق قاتال ءومىر, جورىقتى جولدار باستالعان ەدى. ءيا, سان ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىندا قا­زا­عىنىڭ اتىنا كىرشىك تۇسىرمەگەن اي­داربەك ايبىندى پارتيزان بولا ءبىلدى. نە­شە سان ۇرىس, وپەراتسيالارعا قاتىستى. ەر­جۇرەك, وجەتتىگىنىڭ ارقاسىندا روتا كومان­دير­لىگىنە جەتتى. ءبىزدىڭ پارتيزان اعامىزدىڭ بويىندا دا قاھارمان قاسىم قايسەنوۆتىڭ قايسارلىعى بار ەدى. سول سۇراپىل جىلداردا: «قايرالىپ جاۋعا شابىلىپ, شايقاستا جۇردىك سابىلىپ, جورتۋىل, جورىق جولدارى, قاتەرىن توسقان قاعىنىپ. جاي وتىن جاۋعا تۇسىردىك, ۇرەيىن ءسويتىپ ۇشىردىق. ءالپى مەن تريەست اراسى جورىقپەن ءبىزدىڭ ءدۇر­سىلدەپ. ءولىم مەن ءومىر ارباستى, ءبىز جەڭدىك سوندا, جاۋ قاشتى. پارتيزان سوقپاقتارىندا دا, جەڭىستى جولدار جالعاستى» دەپ ارداگەر پارتيزان اسقاق كەۋدەمەن ايتا الار ەدى. پارتيزان ەرلىكتەرىنىڭ قايسىبىرىن ايتىپ تاۋىسارسىڭ. كينودا ەمەس, شىن ومىردە, بۇرقانعان مايدان تورىندە, قۇرسانعان وق پەن وتتىڭ اراسىندا كوپىرلەر دە جارىلدى, تەمىر جولدار دا قيراتىلدى, ەشەلوندار توقتاتىلىپ, قۇلدىققا اكەتىپ بارا جاتقان بەيبىت ادامدار دا قۇتقارىلدى, جاۋ كولوننالارىنا ازىرەيىلدەي تيەتىن پارتيزاندىق جويقىن شابۋىلدار دا جاسالدى. قورشاۋدا قالىپ, قورعانىپ, ءالپىنىڭ بيىكتەگى ماڭگى مۇزارتتارىنا شىعىپ كەتكەن دە كۇندەر بولدى. يۋگوسلاۆيا حالىق-ازاتتىق ارمياسى قۇرامىنداعى وسى ورىستىڭ ەكپىندى بريگاداسىندا قازاق جىگىتتەرى دە كوپ بولاتىن, ءبارى دە ەر بولاتىن. بۇلار 1945 جىلدىڭ 7 مامىرىندا تريەستەن 40 شاقىرىم جەردە پارتيزاندىق سوڭعى شايقاستى وتكىزدى. سول جەردە فاشيستىك گەرمانياعا قىزمەت ەتكەن يۋگوسلاۆتىق وپاسىزدار مەن «سس» وفيتسەرلەرىن اقتىق ايقاستا قايناعان كەكپەن, ارىستانداي اقىرا جەر قۇشتىردى. ءسويتىپ, سوعىستى جەڭىسپەن اياقتاعان ەدى. الپىدەگى پارتيزاندىق سوعىستاردا قانشاما قازاقستاندىق ءھام قازاق بوزداقتارى وققا ۇشىپ, سۇيەكتەرى جات جەردە قالدى. جات جەردە جان قيعانمەن, ولار تۋعان ەل مەن وتانىن قورعاعان-دى. بۇگىندە تولايىم توقسانداعى قارت مايدانگەر, قايراتكەر جازۋشى قالمۇقان اعا يساباەۆتىڭ تىنباي ىزەرلەۋىمەن وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن تريەست قالاسىندا فاشيزمگە قارسى مايداندا قازا تاپقان قازاق ەلىنىڭ بوزداقتارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش كەشەنى اشىلعانىنا مىڭ العىس. ال ايداربەك شاياحمەتوۆ ءۇش مارتە اۋىر جارالانسا دا اللا جارىلقاپ امان-ەسەن ەلگە, كوركەم كوكشەتاۋىنا, زەرلى زەرەندىسىنە, ساعىنعان سارىمساقتىسىنا ورالدى. ونىڭ الدىندا ورىستىڭ ەكپىندى بريگاداسى تۇگەلدەي بەلگرادقا كەلگەن-ءدى. يۋگوسلاۆيانىڭ جاڭا ۇكىمەتى ولارعا سىي-قۇرمەت كورسەتىپ, ماراپاتتار تاپسىرادى. مىنە, مەن وسى ماقالانى جازۋ ۇستىندە ايداربەك اعامىزدىڭ يۋگوسلاۆيانىڭ فاشيستەرگە قارسى حالىق-ازاتتىق قوزعالىسى توراعاسىنىڭ 1945 جىلعى 7 ماۋسىمداعى №269 بۇيرىعىنا وراي العان №10640 «باتىرلىعى ءۇشىن» وردەنىنىڭ كۋالىگىن جانە باسقا ماراپاتتار قۇجاتتارىن الدىما جايىپ سالىپ وتىرمىن. ال 18 ماۋسىمدا يۋگوسلاۆيا سوتسياليستىك فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق قورعانىس مينيسترلىگى ا.شاياحمەتوۆكە وسى وردەندى تاعىپ جۇرۋگە رۇقسات ەتەتىن انىقتاما بەرىپتى. بۇعان قوسا پارتيزاندىق قۇراما كومانديرى بەرگەن مىنەزدەمە جانە بار. وندا قازاق كسر-ى اقمولا وبلىسى, زەرەندى اۋدانىنىڭ سارىمساقتى كولحوزىندا 1921 جىلعى 15 قىركۇيەكتە تۋعان ا.شاياحمەتوۆ جولداستىڭ مارشال تيتو باسقاراتىن پارتيزاندار شتابىنا 1943 جىلعى 4 قازاندا كەلگەندىگى, ءوزىن اسا ءتارتىپتى جاۋىنگەر رەتىندە تانىتىپ, فاشيستەرگە قارسى ۇرىستارعا بەلسەندى قاتىسقانى ايتىلعان. كەيىنگى بەيبىت جىلداردا دا يۋگوسلاۆيا ۇكىمەتى ءوز جەرىن جاۋ­دان ازات ەتۋ جولىندا ايانباي شايقاسقان ەرجۇرەك پارتيزان ايداربەك شاياحمەتوۆتى ۇمىت قالدىرمادى. 1982 جىلعى 8 ماۋسىمدا سوعىس ارداگەرىن قۇرمەت پەن العىس بەلگىسى رەتىندە ەستەلىك مەدالىمەن, 1983 جىلدىڭ 25 اقپانىندا ازاتتىق كۇرەسىندەگى ەرلىكتەرى ءۇشىن كۇمىس ۆەنوكتى تۋىسقاندىق جانە بىرلىك وردەنىمەن ماراپاتتادى. بۇل دەرەكتەرگە تاعى ءبىر قوسارىمىز, اي­دار­بەك شاياحمەتوۆتىڭ ستالينگراد تۇبىندە «ءتىل» اكەلۋگە بارعان ءساتسىز تۇندە تۇتقىن­عا تۇسكەنىن بايانداپ ەدىك قوي. ول سونداعى ەرلىگى ءۇشىن «قايتىس بولعاننان كەيىن» «قى­زىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى. بۇل ماراپات يەسىن 1967 جىلى عانا تاۋ­ىپتى. ول وردەننىڭ كۋالىگىن, مىنە, ايالاي ۇستاپ وتىرمىن. شىن مانىندە دە, ايدار­بەك اعامىز ەل-جۇرتى ءۇشىن اياۋلى, ارداق­تى كىسى ەدى. ءومىر بويى ۇستازدىق ەتىپ, جاس ۇرپاقتى تاربيەلەدى. قارت مايدانگەر بۇگىن­گى بەيبىت زاماندى مۇمكىن ەتكەن اعا ۇرپاق­تىڭ ەرلىك جولىنا ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراپ, جاستارعا سونى ونەگە ەتتى. جان-جۇرە­گىندە ۇلكەن ارداگەرلىك پاراسات بار ەدى. ءومى­رىنىڭ سوڭعى 10-15 جىلىن تۇگەلدەي دەرلىك پارتيزان دوستارىنا ارناپ, سولارمەن حا­بارلاسىپ, حات جازىسىپ, كەزدەسىپ تۇردى. بايبىشەسى ءشارباندى, ءىنىسى توكەشتى ەرتىپ ايداربەك اعانىڭ شاحتى, ورەل, جام­بىل قالالارىنداعى مايدانداستارمەن وتكەن كەزدەسۋلەرگە مارە-سارە بارىپ-كەلىپ جۇرە­تىنى ءبىزدىڭ دە ەسىمىزدە. پارتيزاندىق, جاۋىنگەرلىك ەرلىك رۋحىمەن ءومىر ءسۇردى, اقتىق دەمىن العانشا. ءوزىنىڭ پارتيزان جاسا­عىنداعى كومانديرى, گەنەرال-لەيتەنانت گريگوري جيلياەۆتىڭ اۋزىنا ليريكالىق تولعاۋىمىزدا مىناداي ولەڭ شۋماعىن سالعان ەدىك: «ءوزىڭ ءبىر جانعان وت ەدىڭ, ونى ايتپاي قالاي وتەمىن. پارىزدى وتان-اناعا, ايداربەك, سەن دە وتەدىڭ». ءبىر عانا تىلەگىمىز بار, وتان الدىنداعى پارىزىن وتەگەن ەرجۇرەك پارتيزان ايدار­بەك شاياحمەتوۆتىڭ ەسىمى تۋعان ەلى مەن جەرى زە­رەندىدە دە ەسكەرىلىپ, ەلەنسە ەكەن, نەعۇر­لىم تولىمدىراق, اتى مەن زاتىنا ساي قاس­تەر­­لەنسە ەكەن دەگىمىز كەلەدى. سولاي بولسا قى­­زىلەگىستەگى ءشاربان اپامىزدىڭ دا تول­قۋ­لى كوڭىلى توعايىپ, ءبىر قۋانىپ قالار ەدى-اۋ... قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.