اۆتورلار نەگىزىنەن جۋرناليست-زەرتتەۋشى امانگەلدى ءشاحيننىڭ باتىس قازاقستانداعى جالپاقتال اۋدانى جاس كۇرەسكەرلەرىنىڭ تاعدىرىن جابىق ارحيۆتەگى قىلمىستىق ىستەردى, ەل ىشىندەگى ەستەلىكتەردى جان-جاقتى قاراستىرىپ جازعان ەڭبەكتەرىنە سۇيەنە كەلە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قارساڭىندا «قازاق حالقىن قورعاۋ وداعى» اتتى قۇپيا ۇيىم قۇرىپ, ءىس جۇزىندە وتارلىق حالدە تۇنشىققان قازاق ەلىن بولشەۆيكتەر يمپەرياسىنان ءبولىپ شىعارۋدى 14 جاس ۇلان, اسىرەسە جازانىڭ ەڭ جوعارعى شاراسىنا كەسىلگەن ۇيىم جەتەكشىسى ءجاسوسپىرىم عۇباش انەسوۆ (عۇبايدوللا انەس ۇلى كوشەكوۆ) پەن ايدالعان مەرزىمدەرى اياقتالعانمەن دە, تۋعان جەرىنە ورالۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەگەن, ايتەۋىر ءتىرى قالىپ, وزدەرى ارمانداعان بوستان ءومىردى جارتى عاسىردان كەيىن كورۋ باقىتى بۇيىرعان ءبىرلى-جارىم ۇزەڭگىلەستەرى حاقىندا اتالعان ماقالالارىندا ەگجەي-تەگجەي اڭگىمەلەگەن. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ سول بوزداقتاردى جوقتاۋ, ولاردىڭ ەسىمدەرىن ۇلىقتاۋ تۋراسىنداعى بورىشىن ەسكە سالعان...
«ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى ستالينيزم قىلمىستارىن اشكەرەلەۋگە, اشىلعان قايعىلى تاريحي شىندىقتاردى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا اتسالىسۋدى سوناۋ العاش شاڭىراق كوتەرگەن 1989 جىلى بىردەن ءوزىنىڭ جارعىلىق ماقسات-مىندەتى رەتىندە بەلگىلەپ قويعان-تۇعىن. سودان بەرى قوعام مۇشەلەرى مەن ونىڭ يدەياسىن قولدايتىن مىڭ-سان جاناشىرلارى (تاريحشىلار, جۋرناليستەر, جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر) كۇشىمەن بۇل شارۋا (جالپاقتال ۇلاندارى حاقىندا دا) بەلگىلى دارەجەدە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ءيا, «قازاق حالقىن قورعاۋ وداعىنىڭ» 14 مۇشەسى تۇگەلدەي اقتالدى. ولاردىڭ باستى جوقشىسىنا اينالعان ا.ءشاحيننىڭ «سول ءبىر سۇرگىن», «قورعايمىن! دەپ قازاقتى...», «قارا كىتاپ» اتتى ەڭبەكتەرى شىقتى. «جالپاقتالدىق جاسىرىن جاستار ۇيىمى» اتتى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى. جالپاقتال اۋىلىندا ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ اتى جازىلعان ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى, اۋىلدىڭ ۇلكەن كوشەسىنە «قازاق حالقىن قورعاۋ وداعىن» ۇيىمداستىرعان ءارى باسقارعان عۇبايدوللا (عۇباش) انەسوۆ ەسىمى بەرىلدى...
عۇباش ءولىم اۋزىنداعى تۋىس اعاسىنان قازاق ەلىنىڭ شىنايى جاعدايىن ايتىپ, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ەلدى كوممۋنيستىك قۇرساۋدان ازات ەتۋ ءۇشىن كۇرەسۋ كەرەك دەگەن وسيەت سىندى ءسوزىن 14 جاسىندا ەستىگەنىمەن, ءمانىسىن تەرەڭ تۇسىنە قويماعان جەتكىنشەك ەدى. العىر بالا مەكتەپتەگى وزات وقۋشىلار ساناتىنان-تىن. شاكىرت شاعىندا ماركسيزم-لەنينيزم نەگىزدەرىن «ەڭ دۇرىس ءىلىم وسى, ونى قازاق حالقى بىلۋگە ءتيىس دەگەن بەرىك كوزقاراستا» بولعانىن نكۆد تەرگەۋشىسىنە 1942 جىلعى 30 قاڭتارداعى كورسەتۋىندە ەسىنە العان. الايدا 16 جاسقا تولعاننان كەيىن, تەرگەۋدە مويىنداعانىنداي, 1940 جىلى «سوۆەتتىك كوزقاراستان ۇلتشىلدىق كوزقاراسقا» ويىسقان, «بىرتىندەپ قازاقستاننىڭ سسرو قۇرامىنان ءبولىنۋىن, ونىڭ تۇركيا, يران, اۋعانستان, ت.ب. سياقتى دەربەس مەملەكەتكە اينالۋى ءۇشىن سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن ويلار» بويىن بەكەم بيلەگەن. ول 17 جاسىندا پىكىرلەس جولداستارى الدىنا «قازاقستاندى ورىستىڭ بۇعاۋىنان بوساتىپ, سوۆەتتەر وداعىنان تىسقارى دەربەس قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ مىندەتىن» تارتتى دا, «قازاق حالقىن قورعاۋ وداعىن» ۇيىمداستىردى. ۇيىم اتىنان قازاق حالقىنا ۇندەۋ جازۋدىڭ, سسرو جانە قازاقستان باسشىلارىنا «كونستيتۋتسياعا سايكەس قازاقستاننىڭ سسرو-دان ءبولىنۋ تالابىن» تۇجىرىمداعان حاتتار جازۋدىڭ باسىندا تۇردى. البىرت, اڭعال ءجاسوسپىرىم حاتقا جاۋاپتى 1941 جىلعى 1 جەلتوقسانعا دەيىن «پراۆدا» گازەتىندە جاريالاۋدى جانە راديو ارقىلى بەرۋدى تالاپ ەتىپ, ء«وتىنىش قاناعاتتاندىرىلماعان جاعدايدا سسرو-عا قارسى كوتەرىلىستى باستايتىندارىن» ەسكەرتتى. ولار جاسىرىن باسپاحانا جابدىقتاعان, قارۋعا يە بولۋ ارەكەتتەرىن جاساعان, كوتەرىلىس جوسپارىن قۇرىپ, وكىلدەرىنە ناقتى مىندەتتەر بەلگىلەگەن. بىراق ولارىن ورىنداۋعا ناقتى كىرىسە العان جوق, 1941 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ۇيىم مۇشەلەرى تۇگەل تۇتقىندالىپ, 1943 جىلدىڭ باسىندا سوتتىڭ ەمەس, زاڭنان تىس ايگىلى «ۇشتىكتىڭ» ۇيعارىمىمەن قاتاڭ جازاعا تارتىلدى. جازالاۋشىلارعا جاسقانباي قاراپ: «جاساسىن قازاق حالقى! قازاق حالقىنىڭ بوستاندىق الاتىنىنا كامىل سەنەمىن!» دەپ ۇرانداتقان 19 جاستاعى عۇباش انەسوۆ اتىپ تاستالدى...
ون سەگىز جاسىندا بۇكىلوداقتىق اقساقال (ستاروستا) م.كالينينگە جازعان حاتىندا: «قازاق حالقى سسسر كونستيتۋتسياسىنا سايكەس دەربەس قازاق مەملەكەتى بولىپ بولىنگىسى كەلەدى. ونىڭ سەبەبى ورىستاندىرۋ ساياساتىنا بايلانىستى: قازاق ءتىلى, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن حالىقتىڭ قۇقىعى اياققا باسىلدى. قازاقتار قازىر قۇل سياقتى تۇرىپ جاتىر...» دەيتىن باتىل مالىمدەمە جاساعان ءجاسوسپىرىم كۇرەسكەردىڭ ەرلىگىن بۇگىنگى ۇرپاققا – مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگىزۋ, جەر-جەردە ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزۋ, مۋزەيلەردە مۇراعات دەرەكتەرىن سويلەتكەن كورنەكى ەكسپوزيتسيالار جاساۋ سەكىلدى امالدار ارقىلى – ونەگە رەتىندە ۇسىنۋ ءلازىم.
بيلىك بۋىندارىنداعى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردىڭ ەستە تۇتقانى ابزال: ۇلتىن, ەلىن سۇيەتىن شىن وتانشىل ازاماتتى تاريحتىڭ وسىنداي قاسىرەتتى مىسالدارى ارقىلى تاربيەلەۋ پارمەندى بولارىنا كۇمان جوق. «قازاق حالقىن قورعاۋ وداعى» حاقىنداعى اتالعان گازەت جاريالانىمدارىن وقىعاندا – بارشا جۇرتتىڭ, قولىنا بيلىك دەلبەسىن ۇستاعانداردىڭ نازارىن وسى 14 بوزداقتىڭ ەرلىگىنە اۋدارۋدى وزىمىزگە پارىز سانادىق...
بەيبىت قويشىباەۆ,
«ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
