ءان • 16 قاڭتار, 2026

«جاڭبىر توكتى» ءانى قالاي تۋدى؟

360 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

ونەردە شەكارا جوق دەيمىز. اسىرەسە اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس جات­قان قازاق پەن قىرعىز ونەرىنىڭ كەڭىستىگى تىپتەن جاقىن. كورشى اۋىل­دا عاجاپ ءبىر ءان تۋسا, دابىراسى مەن داڭعازاسى قازاق توپىراعىنا جەتپەي قالمايدى. «جامگىر توكتۇ ەچ باسىلباي, بيز كەلاتتىك كول-شال بولۋپ. جول كارووگو كوز اچىربايت, بەت الدىدان شامال سوگۋپ». اۋەزى اڭىزعا اينالعان ايگىلى «جاڭبىر توكتى» دە بىزگە وسىلاي جەتكەن. ءانى بىردەن ەلىتىپ, جازدا توككەن اق جاۋىن­داي جىلى اسەر ەتتى. توڭدىرعان جوق. قىرعىز اسىپ كەلگەن جاۋىندى جىر تالاي جاندى جۇباتتى. ءوز تىلىمىزدە شىرقالىپ, ءوز انىمىزدەي قۇلاققا ءسىڭدى.

«جاڭبىر توكتى» ءانى قالاي تۋدى؟

ءسوزى مەن ءانى عاجاپ ۇي­لەسكەن تۋىندى اۆتورى – قىرعىز رەسپۋبلي­كاسىنىڭ ەل ءارتىسى تۇگەلباي قازاقوۆ. قايبىر جىلى بىشكەككە جولىمىز ءتۇسىپ, تالانتتى اعامەن اياۋلى شىعارماسى تۋرالى سىرلاسىپ ەدىك. سوندا بىلدىك, ءاننىڭ استارىندا ءومىر بار ەكەن. جان دوستىڭ جۇرەك مۇڭى, ۋاقىتتىڭ ءىزى بار ەكەن. جاس كومپوزيتوردىڭ تۇنىپ جاتقان تالانتىن تۇرتكەن دە سول تاعدىر, سول وقيعا...

«ماعان جايلاۋدىڭ جاڭ­بىرى بالا كەزدەن جاقىن ەدى. بىردە جاڭبىرلى كۇنى ۇيدە تىعىلىپ وتىرعانىمدا اپام: «دالاعا شىعىپ نەگە جۇگىرىپ وينامايسىڭ؟», دەدى. «جاڭبىر قۇيىپ تۇر عوي» دەپ ەم, شەشەم «جاڭبىردىڭ استىندا جۇگىرگەن بالالاردىڭ شاشى قاپ-قارا بولادى», دەدى. سول كۇننەن باس­تاپ جاڭبىر جاۋسا, تاپىراقتاپ جۇگىرىپ, ءۇسىپ-توڭىپ, مالمانداي سۋ بولىپ ۇيگە ارەڭ جەتەتىن بولدىم. سوندا اپام ۇرىسپايدى, كيىمىمدى اۋىستىرىپ, شاپانعا وراپ, ەسىكتى ءتۇرىپ قويادى. جاڭبىر سىركىرەپ جاۋىپ جاتادى. اناۋ جاقتاعى وزەندەگى بەتەگەلەردى سامال ايداعاندا تەڭىزدەي تولقيدى ەكەن. سوعان قاراپ جاتىپ, ۇيىق­تاپ كەتەم. جايلاۋدا جاۋىن كۇندە جاۋادى. جاڭبىردىڭ استىندا كوپ جۇرگەنىم سونشالىق, جاڭبىر جان دۇنيەمە ءسىڭىپ كەتكەن سياقتى».

ءيا, اۆتور جەر بەتىندەگى بارلىق جاماندىق اتاۋلىنى جاڭبىر جۋىپ كەتەتىندەي سەزىندى. سول ءۇشىن جاڭبىردى جاقسى كوردى. بالا كەزدەن ستيحياسىنا اينالدى. اق جاۋىنمەن ارمان قۋدى.

ستۋدەنت كەزدە جاتاقحاناداعى ۇتىك بولمەسى شىعارماشىلىق ورنىنا اينالىپتى. ورىندىعى مەن بايانىن اكەلىپ, كۇن ۇزاققا وينايدى. جاڭبىر جاۋعاندا تەرەزەنى اشىپ قويىپ قارايدى دا وتىرادى.

«بىردە كۋرستاسىمنىڭ اۋىل­داعى سويلەسىپ جۇرگەن قىزى باسقا بىرەۋگە تۇرمىسقا شىعايىن دەپ جاتىر دەگەن حابار كەلدى. سودان ول ولەمىن دەپ بولمەدەن اتىپ شىقتى. ارتىنان مەن قۋىپ, سول جۇگىرگەن بويى تەمىرجولعا كەلدىك. ول پويىزدىڭ استىنا ءتۇسىپ ولەمىن دەپ وتىر. «اننا كارەنينانى» وقىماعان, بىراق پويىزدىڭ استىنا تۇسەم دەيدى. ەڭ جاقىن پويىز كەشكە وتەدى ەكەن. ءسويتىپ, ەكەۋمىز قوشتاسۋ وتىرىسىن باستاپ كەتتىك. ءبىر كەزدە كۇن كۇركىرەپ, اسپان جارىلارداي بولدى. سوندا «كۇن كۇركۇروپ, جامگىر توكتۇ» دەگەن جول انىمەن بىرگە اۋزىما ءتۇستى. دوسىم: «بۇل قاي ءان؟» دەپ قالدى. «بىلمەيمىن, قازىر كەلدى» دەپ جاتىرمىن. قايتا-قايتا ورىنداپ وتىرعاندا «وشول كۇندور كايدا كەتتي» دەگەن جولدارى كەلدى. ەكەۋمىز قۇشاقتاسىپ, قوسىلا ايتىپ وتىرمىز. وسى ەكى جولدى ىڭىلداپ, جاتاقحاناعا قايتتىق. وسى ەكى جول كەشكە كەلەتىن پويىزدى دا, اۋىلداعى قىزدى دا, اسىعا ۇمتىلعان ءولىمدى دە ۇمىتتىردى», دەيدى كومپوزيتور.

مۋزىكانىڭ قۇدىرەتىندە شەك جوق. ءاننىڭ شىعۋ تاريحىنا ۇڭىلسەك, وسى ويعا تاعى دا بەكي تۇسەمىز. ءدال ءبىر ون توعىز جاستاعى تۇگەلباي قازاقوۆتى جاڭبىردىڭ ءوزى كومپوزيتورعا اينالدىرعانداي.

«كەيىن ۇتىك بولمەسىندە قانشا وتىرسام دا ەكى جولدان باسقاسى شىقپايدى. جاز بويى ەكى جولمەن ءجۇرىپ, قايىرماسى كۇزدە ءبىر-اق ءبىتتى. ءالى شۋماعى جوق. قانداي شۋماق جازسام دا قايىرمامەن ءبىرتۇرلى ۇيلەسپەيدى. سودان كەلەسى جاز كەلدى. ۇتىك بولمەسىندە وتىرىپ قاتتى شارشادىم. ءبىر ۋاقىتتا جاڭبىر توكتى. «جامگىر توكتۇ ەچ باسىلباي» دەپ شىعىپ كەتتى. ءسوزى مەن اۋەنى ءبىر شىعىپ جاتتى. سول ءتۇنى ۇيىقتاعان جوقپىن. جالعاسى جوق, كەلمەيدى. وسى جازدا ەكى جول عانا شىقتى: «جامگىر توكتۇ ەچ باسىلباي, ءبىز كەلاتتىق كول-شال بولۋپ». ارعى جاعىنداعى ەكى جولى جوق. جاڭبىر دا باسىلىپ قالدى. جاز كەتىپ, كۇز كەلدى. كۇزدە عانا شۋماقتىڭ سوڭعى ەكى جولى تابىلىپ, شىرقالا باستادى. سوندا مەن ون توعىز جاستامىن. بۇل ءاندى كىم ورىندامادى – ءبارى ايتتى. سولاردىڭ ءبىرى – قازاق قىزى گاۋھار قاسپاقوۆا. ونىڭ داۋسى عاجاپ ەندى», دەيدى اۆتور.

كەي اندەردىڭ ەل اراسىنا جا­يىلىپ, كوڭىلدە جاتتالىپ قالاتىنى سونشالىق, ول تۋىندىنىڭ تۇپنۇسقا ءتىلى دە, اۆتورى دا كوپتىڭ ەسىندە بولا بەرمەيدى. حالىق جىرى سەكىلدى سانادا ساقتالىپ قالادى. جۇرت «جاڭبىر توكتىنى» بىلسە دە, تۇگەلباي قازاقوۆتى تانىماۋى مۇمكىن. ياعني شىعارمانىڭ اۆتوردان وزۋى دەگەن قۇبىلىس. ونەردىڭ دە قۇدىرەتى وسى بولار, ءسىرا.

سوڭعى جاڭالىقتار