قۇجاتتىڭ كىرىسپەسىندە قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە قالىپتاسىپ وتىرعان ەسىرتكى قىلمىسى احۋالىنا سيپاتتاما بەرىلەدى. اتاپ ايتقاندا, ەسىرتكى ءوندىرىسى مەن تارالۋىنىڭ ءوسۋى, ترانسۇلتتىق ەسىرتكى جەلىلەرىنىڭ, جاڭا جەتكىزۋ مارشرۋتتارىنىڭ جاندانۋى, ءولىم-ءجىتىم مەن پسيحيكالىق بۇزىلۋشىلىقتاردىڭ كوبەيۋى, الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق پەن قىلمىستىڭ كۇشەيۋى, جاستاردىڭ تسيفرلىق ارنالار مەن ەسىرتكى مادەنيەتى ارقىلى تارتىلۋى سەكىلدى كوپتەگەن فاكتور وسى كەشەندى جوسپاردىڭ ومىرگە كەلۋىنە نەگىز بولعان.
«جاڭا كەزەڭدەگى جاھاندىق تۇراقسىزدىق ەسىرتكىگە قارسى ءىس-قيمىل سالاسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىن-قاتەرلەردى قالىپتاستىرىپ وتىر. بۇل قىلمىستىق توپتاردىڭ ماقساتتارىن, قۇرىلىمى مەن قىزمەتىن جان-جاقتى تالداۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن قاتار الەم بويىنشا كۇشەيىپ كەلە جاتقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وسالدىق ەسىرتكىگە قاتىستى احۋالدىڭ كۇردەلەنە تۇسۋىنە ىقپال ەتىپ, حالىقتىڭ اناعۇرلىم وسال توپتارىن قورعاۋ ءۇشىن تەرەڭدەتىلگەن ۆەدومستۆوارالىق جانە مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قاجەتتىگىن نەگىزدەيدى. بۇل رەتتە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ەسىرتكى تۇتىنۋمەن, ازاماتتاردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى ۇلعايا تۇسەتىن تاۋەكەلدەرگە تاپ بولىپ وتىر», دەلىنگەن قۇجاتتا.
سونىمەن قاتار ەسىرتكى قىلمىستارىنىڭ كيبەركەڭىستىككە ءوتۋى, كريپتوۆاليۋتالاردى قولدانۋ جانە قۇرامى مەن اسەرى جاعىنان بارعان سايىن كۇردەلەنە تۇسكەن پسيحيكاعا بەلسەندى اسەر ەتەتىن زاتتاردىڭ پايدا بولۋى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ورتاق كۇش-جىگەرىن شوعىرلاندىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعانى العا تارتىلادى. بۇعان قوسا قازىرگى تاڭدا تۇتىنىلاتىن ەسىرتكىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنە سينتەتيكالار, ونىڭ ىشىندە امفەتامين تۋىندىلارى مەن الماستىرىلعان كاتينوندار; كاننابيس جانە ونىڭ تۋىندىلارى (گاشيش, ماريحۋانا, ت.ب.); اپيىندى ەسىرتكىلەر, ونىڭ ىشىندە گەروين; قۇرامىندا كودەين, فەنوباربيتال جانە وزگە دە تىيىم سالىنعان زاتتار بار پسيحيكاعا بەلسەندى اسەر ەتەتىن دارىلىك پرەپاراتتار جاتاتىنى كورسەتىلگەن.
قۇجاتتا جازىلعانداي, جىل سايىن ەلىمىز اۋماعىندا 20–25 توننا ەسىرتكى زاتتارى تاركىلەنەدى. ونىڭ شامامەن 90 پايىزى – كاننابيس توبىنداعى ەسىرتكىلەر.
بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشتى اسەر ەتەتىن زاتتار مەن پرەكۋرسورلاردىڭ زاڭسىز اينالىمى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كوزدەيتىن جاڭا زاڭنامالىق نورمالار كۇشىنە ەندى. وسىعان بايلانىستى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل ءتارتىبىن, قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىنىڭ الگوريتمدەرىن جانە جەدەل-ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارىن نورماتيۆتىك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق اتالعان نورمالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەشەندى جوسپار ازىرلەنىپ وتىر.
ءىىم ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل كوميتەتىنىڭ توراعاسى, پوليتسيا پولكوۆنيگى دانيار مەيىرحاننىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2025 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءتورتىنشى وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە ءىىم تاراپىنان دايىندالعان.
«كەشەندى جوسپاردى ازىرلەۋ بارىسىندا بۇعان دەيىنگى جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەلەرى دە ەسكەرىلدى. وتكەن ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ۆەدومستۆوارالىق جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق كۇشەيتىلىپ, ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەس بەلسەندى سيپاتقا يە بولدى. نەگىزىنەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا نازار اۋدارىلدى. بىلتىر بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كۇشىمەن 4 مىڭنان اسا ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە 2 700 وتكىزۋ فاكتىسىنىڭ جولى كەسىلدى. اسىرەسە سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەردى تاركىلەۋ ناتيجەسى ەداۋىر ءوسىپ, جالپى كولەمى 1,5 توننانى قۇرادى», دەدى ول.
ءىىم وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ارقاسىندا ەسىرتكى قىلمىسىن جاساعاندارعا بەرىلەتىن جازا بارىنشا قاتاڭداتىلىپ, ءتىپتى ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى دا قاراستىرىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ەل ىشىندە سينتەتيكالىق ەسىرتكى زاتتارىنىڭ ءوندىرىسى تومەندەگەن. 2025 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ ەسىرتكىنى مەديتسينالىق پايدالانۋدان باسقا ماقساتتا تۇتىنعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك, قىركۇيەك ايىنان باستاپ دروپپەرلىك ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلگەن.
«تۇڭعىش رەت ءىىم جانىنان ەسىرتكى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى كەڭەس قۇرىلدى. ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بوستاندىققا شىققان ەسىرتكى قىلمىسىن جاساعانداردى قوعامعا قايتا الەۋمەتتەندىرۋ باعدارلاماسىن ۇسىنىپ, اكىمدىكتەردىڭ قولداۋىمەن ونى ەل كولەمىندە تاراتىپ جاتىر. باعدارلاما ماقساتى – سوتتالعانداردى سۇرانىسقا يە كاسىپتەرگە وقىتۋ, مەكەمە ىشىندە, كەيىن بوستاندىققا شىققاننان سوڭ جۇمىسقا ورنالاستىرۋ. بۇل ىسكە بۇرىنعى ەسىرتكى جاسىرىپ كەتۋمەن اينالىسقاندار دا تارتىلىپ جاتىر. اباقتىدان شىققان جۇزگە تارتا ادام ەرىكتى رەتىندە جۇمىسقا الىندى», دەيدى د.مەيىرحان.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينالىق كومەك ۇيىمداستىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى گۇلنارا سارسەنباەۆا ءوز سوزىندە الدىڭعى كەشەندى جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا سالالىق ۆەدومستۆو قول جەتكىزگەن بىرقاتار ناتيجەگە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, جاسىرىن ەسىرتكى قولدانۋ جاعدايلارى تومەندەپ, سينتەتيكالىق زاتتاردى قولدانۋمەن بايلانىستى دياگنوزدارمەن العاشقى رەت ديناميكالىق باقىلاۋعا قويىلعان ادامدار سانى 20 پايىزعا ارتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق ۇزاقمەرزىمدى رەميسسيادان كەيىن ديناميكالىق باقىلاۋدان شىعارىلعان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قاتارى 25 پايىزعا كوبەيگەن. بۇل ەمدىك جانە وڭالتۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. ۇشىنشىدەن, مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك وڭالتۋ جۇيەسى دامىپ كەلەدى. وتكەن ۇشجىلدىق جوسپار ناتيجەسىندە ەرىكتى تۇردە ەمدەلگەن پاتسيەنتتەردىڭ 30 پايىزى مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك وڭالتۋ باعدارلاماسىمەن قامتىلعان.
«بىلتىر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ ESPAD حالىقارالىق مودەلى بويىنشا جاستار اراسىندا پسيحيكالىق بەلسەندى زاتتاردى تۇتىنۋدىڭ تارالۋ دەڭگەيىن زەردەلەۋ مەن الدىن الۋ باعدارلامالارىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا ارنالعان ەپيدەميالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. وعان ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان 13 پەن 18 جاس ارالىعىنداعى 9,5 مىڭ مەكتەپ وقۋشىسى قاتىستى. قازىر الىنعان مالىمەتتەرگە تالداۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. ول وسى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا جاريالانادى», دەدى ول.
گ.سارسەنباەۆا جاڭا كەشەندى جوسپاردا كورسەتىلگەن 33 ءىس-شارانىڭ 8-ىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى نەگىزگى ورىنداۋشى ەكەنىن ايتا كەلە, ەرىكتى تۇردە ەمدەلىپ, مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك وڭالتۋ باعدارلاماسىمەن قامتىلعانداردىڭ قاتارىن بيىل – 31%, كەلەسى جىلى – 33%, ءۇشىنشى جىلى 35%-عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جوسپار اياسىندا الدىن الۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ, ناشاقورلىقتان ەمدەۋ مەن وڭالتۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ وزىق حالىقارالىق تاجىريبەلەرى زەردەلەنبەك.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اقەركە ابىلايحان ستۋدەنتتەر اراسىنداعى ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىنا قاتىستى مالىمەت بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قاتىسۋىمەن ستۋدەنتتەرگە الەۋمەتتىك جەلى مەن مەسسەندجەرلەردە ەسىرتكى تۋرالى تىيىم سالىنعان كونتەنتتى جاريالاۋ مەن تاراتۋ ءۇشىن كوزدەلگەن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ءتۇسىندىرىلىپ كەلەدى. سونداي-اق ءىىم جانە «ەسىرتكىسىز بولاشاق» («ەسبول») قوعامدىق قورىمەن بىرلەسىپ جاستار اراسىنداعى ەسىرتكىگە تاۋەلدىلىكتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ستۋدەنتتىك ۇياشىقتاردى قۇرۋ جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
«قازىر وسىنداي ۇياشىقتار ەلىمىزدىڭ 8 ايماعىندا جۇمىس ىستەيدى, ولارعا 2 مىڭنان اسا ستۋدەنت تارتىلعان. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىن قامتۋ كوزدەلىپ وتىر», دەيدى ول.
سونىمەن قاتار ا.ابىلايحان بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ قانداي اۋىر ءارى ازاپتى ءىس ەكەنىن شىنايى تۇردە كورسەتۋ ماقساتىندا جوو بازاسىندا سوت وتىرىستارىن وتكىزۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى. ماسەلەن, بىلتىر 25 مامىردا ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءىرى كولەمدە ەسىرتكى زاتتارىن وتكىزۋمەن اينالىسقان ازاماتقا قاتىستى سوت وتىرىسى وتكەن. 2023 جىلى دا ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا وسىنداي سوت وتىرىسى بولعانىن ەسكە سالدى.
ايتا كەتسەك, ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس جونىندەگى 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار اياسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە اتقارىلاتىن شارالار انىقتالعان. ونىڭ قاتارىندا ەسىرتكى جارناماسىمەن جانە ونى تاراتۋمەن بايلانىستى ينتەرنەت-كونتەنتتى مونيتورينگىلەۋ ءۇشىن جي قولدانۋ, ەسىرتكى پلانتاتسيالارىن, جاسىرىن ەسىرتكى زەرتحانالارىن جانە پرەكۋرسورلار جاسىرىلعان ورىنداردى انىقتاۋ, ينتەرپولمەن جانە ۇقشۇ ەلدەرىمەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ, ءار وڭىردە ەسىرتكىگە قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار پروفيلاكتيكاسىنىڭ پارمەندى جۇيەسىن بەلسەندىلەردى, بلوگەرلەردى, ۇەۇ مەن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرىن وسى جۇمىسقا تارتا وتىرىپ قالىپتاستىرۋ, ەسىرتكى قىلمىستارى تۋرالى ەرىكتى تۇردە حابارلاعان نەمەسە ولاردىڭ جولىن كەسۋگە جاردەمدەسكەن ازاماتتاردى قارجىلاي كوتەرمەلەۋ سەكىلدى بىرقاتار شارا بار.
جالپى, كەشەندى جوسپار ءىس-شارالارىن ۇيىمداستىرۋعا بيۋدجەتتەن 18,2 ملرد تەڭگە ءبولۋ كوزدەلىپ وتىر.
