رايىمبەك باتالوۆ: باستى ميسسيامىز – كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ

سالىق كودەكسىندە جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزدىك

– رايىمبەك ءانۋار ۇلى, كاسىپ­كەر­لەردى ەڭ كوپ تولعاندىراتىن, «شىمبايى­­نا باتاتىن» ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – سالىق جۇيەسى. بيىلعى قاڭتاردان ەلىمىزدە جاڭا سالىق جۇيەسى كۇشىنە ەنگەنى بەلگىلى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحبا­تىن­دا بۇل «وزەكتى ماسەلە ەكەنىن, ەكو­نوميكانىڭ تۇراقتى ءوسىمىن قام­تا­ما­سىز ەتۋ ماقساتىندا» تۋىنداعانىن ايتتى. وسى رەفورمانى جاساقتاۋعا وزدەرىڭىز دە بەلسەندى اتسالىستىڭىزدار. بيز­نەستىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىل­داپ, نەندەي ۇسىنىستار جاسادىڭىزدار؟

– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا اتاپ وتكەندەي, جاڭا سالىق كودەكسىندە باقىلاۋ جاساۋعا ەمەس, ءوزارا سەرىكتەستىك ورناتۋعا باسا ءمان بەرىلەتىنىن ناقتىلاپ ايتتى.

سالىق رەفورماسى اياق استىنان قابىلدانعان شەشىم ەمەس. ۇزاق جىلدار بويى سۇرىپتاۋدان وتكەن, ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن رەفورما. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى كەيىنگى ەكى جىل بويى كودەكس مازمۇنىنا تىكەلەي ارالاسىپ, كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جولىندا جۇيەلى جۇمىس اتقاردى. سالىق رەفورماسىنا قاتىستى 450-دەن استام تالقىلاۋ ءوتىپ, ونىڭ قورىتىندىسىندا مەملەكەتتىك ورگاندارعا 1 مىڭنان استام كەلىسىمدى ۇسىنىس جولدادىق. سالىقتىق شەشىمدەردىڭ ءىجو-گە, ينۆەستيتسياعا جانە جۇمىسپەن قامتۋعا ىقپالىن باعالاۋ ءۇشىن العاش رەت ەكونوميكالىق تالداۋلار مەن مودەلدەۋدى جۇرگىزدىك.

– سالىق كودەكسىندەگى قانداي وزگەرىستەرگە ىقپال ەتتىڭىزدەر؟

– ءبىز بۇل كودەكستى جاي عانا باقىلاۋشى ەمەس, قالىپتاستىرۋشى, ىرگەتاسىن قالاۋشى تاراپ رەتىندە قارادىق. وسى قۇجاتتىڭ كاسىپكەرلەر ءۇشىن قولايلى بولۋىن تالاپ ەتىپ, تالاي نورماعا وزگەرىس ەنگىزۋگە قول جەتكىزدىك. جۇمىس توبىنا 300-دەن استام ساراپشى تارتىلىپ, 10 سالالىق باعىت بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. ناقتىراق ايتقاندا, نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق ىنتالاندىرۋلار ساقتالدى, ارنايى سالىق رەجىمدەرى وڭتايلاندىرىلدى, ارتىق ەسەپتىلىك قىسقاردى. بۇل مەملەكەتتىڭ فيسكالدىق مۇددەسى مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ تۇراقتىلىعى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, كوپ تالقىلانعان قوسىلعان قۇن سالىعى (ققس) مولشەرلەمەسى باستاپقىدا ۇسىنىلعان 20% ەمەس, 16% دەڭگەيىندە بەكىتىلدى. بۇل – بيزنەس ءۇشىن ايتارلىقتاي جەڭىلدىك.

يمپورتتىق ققس بويىنشا بۇرىن­عى­داي ەسەپكە الۋ ءتاسىلى ساقتالىپ وتىر, بۇل دا بيزنەستىڭ وتىمدىلىگىن ساقتاپ قالۋعا كومەكتەسەدى. سونداي-اق اۋىل­شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋ­شى­لەر­گە 80% مولشەرىندە ققس بويىنشا قوسىمشا ەسەپكە الۋ ساقتالعان.

بيزنەس ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى (كتس). سالىق تولەۋشىگە جوندەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالعان شىعىنداردى ءوز قالاۋى بو­يىنشا بىرجولعى نەمەسە امورتيزاتسيالىق اۋدارىمدار ارقىلى شەگەرىمگە جاتقىزۋ قۇقىعى ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار كتس بو­يىنشا اۆانستىق تولەمدەردى ەسەپتەۋ مەن تولەۋدىڭ قولدانىستاعى ءتارتىبى ساقتالىپ, اۆانستىق تولەمدەردى تولەۋشى رەتىندە تانۋ شەگى 325 000 اەك-تەن 600 000 اەك-كە دەيىن ۇلعايتىلدى.

ال ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتارعا ارنالعان 4%-دىق ارنايى رەجىم ەنگىزىلىپ, وعان بارلىق الەۋمەتتىك تولەم قوسىلعان. ەڭ باستىسى, ولار جەكە تابىس سالىعىن تولەۋ مىندەتىنەن بوساتىلادى. سونىمەن قاتار زالالداردى كەيىنگى جىلدارعا كوشىرۋ مەرزىمى 10 جىل بولىپ قالدى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى شىنايى ەڭبەك, بيلىك پەن بيزنەس اراسىنداعى مامىلەنىڭ ناتيجەسى.

بيزنەس قاۋىمداستىقتى قايتا قۇرۋ – ۋاقىت تالابى

– كاسىپكەر مەن مەملەكەت اراسىندا اشىق ديالوگ ورناتۋ – ماڭىزدى مىندەت. وسى تۇرعىدان كاسىپكەرلەر پالاتا­سى­نىڭ قولعا العان جۇمىستارى جونىندە كەڭى­نەن ايتىپ بەرسەڭىز؟

– «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باستى ميسسياسى – كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ, ولاردىڭ ءۇنىن, مۇڭىن, ءوتىنىش-نازىن مەملەكەتكە جەتكىزۋ. بىراق بۇل جاي ايتىلا سالعان قۇرعاق ءسوز كۇيىندە قالماۋى كەرەك. سول ءۇشىن ءبىز بيزنەسكە سەنىمدى سەرىكتەس بولۋ جولدارىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ, دامىتىپ كەلەمىز. وسى ماقساتتا كەيىنگى ەكى جىلدا «اتامەكەن» پالاتاسى «اكىمشى قۇرىلىم» بەينەسىنەن ارىلىپ, كاسىپكەرلىكتى ناقتى دامىتۋ ينستيتۋتىنا اينالۋعا بەت بۇردى.

– باسقاشا ايتقاندا, «اتامەكەن» پالاتاسى قايتا قۇرىلىپ, ترانسفورماتسيا كەزەڭىنە اياق باستى دەيسىز عوي...

 – ءيا, بيزنەس سالاسىن قولداپ, كاسىپكەرلەرگە جاقىنداي ءتۇسۋ ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلدادىق. بۇل وزگەرىستىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان جاتىر. كەز كەلگەن ينستيتۋت ۋاقىت تالابىنا, زامان سۇرانىسىنا بەيىمدەلىپ, وزگەرىپ, دامىپ وتىرۋى قاجەت. قازىر ەلىمىزدە كاسىپ­كەرلىك تە, ەكونوميكالىق ساياسات تا جاڭا دەڭگەيگە شىقتى. ەلدە دامۋدىڭ جاڭا كوزقاراستارى قالىپتاسىپ, وزەكتى مىندەتتەردى شەشۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرى تاجىريبەگە ەنە باستادى. ەسكىرگەن ستەرەوتيپتەر تاريح قويناۋىنا كەتتى. وسى تۇستا كاسىپكەرلەردى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە تانىتۋ – ماڭىزدى قادام. سەبەبى كوشباسشىلىق ويلاۋ قابىلەتى بار, باستاماشىل ءارى رەسۋرسى باي بيزنەس – ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىندا جاي عانا قاتىسۋشى ەمەس, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىراتىن, جالپىۇلتتىق ءال-اۋقاتتى كۇشەيتەتىن جەتەكشى كۇش بولا الادى. ونىڭ ءرولى «سالىق تولەۋشى» نە «جۇمىس بەرۋشى» دەگەن ستاندارتتى تۇسىنىكتەن الدەقايدا اۋقىمدى. ۋاقىت وتكەن سايىن كاسىپكەرلەر ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قالىپتاستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋدا مەملەكەتتىڭ سەنىمدى سەرىكتەسىنە اينالىپ كەلەدى. وسى الەۋەتتى تولىق ىسكە قوسۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىك قاۋىمداستىقتىڭ ۇستانىمىن بيلىككە جۇيەلى جەتكىزەتىن, ونىڭ مۇددەسىن قورعايتىن جانە مەملەكەتكە ناقتى, كونسترۋكتيۆتى, نەگىزدەمەسى بار ۇسىنىستار بەرەتىن ينستيتۋتسيونالدىق پلاتفورما قاجەت بولدى. وسى مىندەت اياسىندا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى قۇرىلعان ەدى.

ال 2022 جىلعا قاراي بيزنەس مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار اراسىنداعى بايلانىستا جاڭا ۇردىستەر بايقالا باس­تادى. كاسىپكەرلەردىڭ سۇرانىسى وزگەردى, ەكونوميكالىق ورتا جاڭاردى, ينستيتۋتتى زاماناۋي تالاپتارعا بەيىمدەۋ قاجەتتىگى ءجيى ايتىلا باستادى. بۇل «اتامەكەن» ۇكپ-نى ءارى قاراي دامىتۋ جانە بيزنەس قاۋىمداستىق رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا ترانسفورماتسيانى باستاۋعا نەگىز بولدى.

«اتامەكەننىڭ» IX جانە X سەزدەرىندە ينستيتۋتتى تەرەڭ رەفورمالاۋدىڭ ىرگەتاسى قالاندى. IX سەزدىڭ كۇن ءتارتىبىن ازىرلەۋ بارىسىندا بارلىق وڭىرلىك, سالالىق بۋىندارىن قامتىعان 90 ادامنان تۇراتىن ۇلكەن جۇمىس توبى قۇرىلدى. ونداعى وتىرىستاردىڭ قورىتىندىسىندا جۇيەلى شەشىمدى قاجەت ەتەتىن ماڭىزدى ءتورت ماسەلە ايقىندالدى. وسىلايشا, IX سەز شەشىمىمەن كاسىپكەرلەر پالاتانى ترانسفورماتسيالاۋ باعىتىن بەكىتىپ, شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن مىن­­دەت­تى مۇشەلىك جارنالاردان بوساتتى. پرەزيديۋم مەن باسقارماعا ميكرو جانە شاعىن بيزنەستى قورعاۋ مەن دامىتۋ باسىم­دىق­تارىنا سۇيەنە وتىرىپ, زاڭناما مەن جارعىعا وزگەرىستەر ازىرلەۋ تاپسىرىلدى.

ال X سەزدە وسى شەشىمدەردىڭ ورىندالۋ بارىسى تانىستىرىلىپ, «ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردىڭ جوباسى ۇسى­نىلدى. وزگەرىستەر باسشىلىق ورگاندارىن قالىپتاستىرۋ قاعيداتتارى مەن اشىقتىقتى ارتتىرۋدان باستاپ, ءبىلىم بەرۋ, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتى دامىتۋ, جەرگىلىكتى جەرلەردە بيزنەستى قولداۋ, ينۆەستيتسيا جانە كەدەرگىلەردى جويۋ باعىتتارىنا دەيىنگى كەڭ اۋقىمدى قامتىدى. باس-اياعى 26 تۇزەتۋ ازىرلەنىپ, ولار دەبيۋروكراتيالاندىرۋعا, وڭىرلىك وكىلدىكتى كۇشەيتۋگە جانە بيزنەس پەن مەم­لەكەت ديالوگىندەگى پالاتانىڭ ينس­تي­تۋتسيونالدىق ءرولىن نىعايتۋعا باعىت­­تالدى. بۇل ۇسىنىستار 15 وڭىردەن 3,3 مىڭ كاسىپكەر مەن 190 سالالىق قاۋىم­داستىق قاتىسقان كەڭەيتىلگەن كەڭەستەردە ايتىلدى. وسىلايشا, ۇلتتىق پالاتا بيزنەستىڭ ءسوزىن سويلەيتىن, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, دىڭگەگى مىقتى كاسىپكەرلىك قاۋىمداستىق رەتىندە بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرا باستادى. «اتا­­مەكەننىڭ» كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جۇيەلى ترانسفورماتسياسى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر.

ەكونوميكالىق شەشىمدەر كاسىپكەردى اينالىپ وتپەۋى كەرەك

– بيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ ترانسفورماتسياسى كاسىپكەرلىكتىڭ ىقپالىن كۇشەيتۋگە قانداي ءرول اتقارادى؟

– ترانسفورماتسيانىڭ نەگىزگى ۇيىم­داس­تى­رۋ­شىلىق قاعيداتى – «ورلە­مە­لى» باسقارۋ مودەلى, ياعني «bottom-up» («تومەننەن جوعارى») ءتاسىلى. بۇل ورتالىقتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيە­سىنەن باس تارتىپ, كۇن ءتارتىبىن كاسىپ­كەرلەردىڭ ناقتى سۇرانىسىنا ساي قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. ەندى پرەزيديۋم نەمەسە باسقارما جالعىز ءوزى شەشىم قابىلدامايدى. بۇل جەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ داۋىسى سال­ماقتىراق بولادى. وڭىردەگى كاسىپكەرلەر پالا­تانىڭ شەشىمدەرىنە تىكەلەي ىقپال ەتە الادى. مىسالى, بۇرىن بيزنەسكە «قىزمەت الۋشى» رەتىندە قارايتىن كوزقاراس باسىمداۋ ەدى. ايتالىق, مەملەكەت باع­دارلاما ۇسىنادى, ال كاسىپكەر سوعان قاراي بەيىمدەلەدى. ال بۇگىن كاسىپكەر – ەكو­نوميكالىق ءوسىمنىڭ تىكەلەي درايۆەرى, جۇمىس ورىندارىنىڭ نەگىزگى گەنەراتورى, وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ تىرەگى. دەمەك, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق شەشىمدەرى كاسىپكەردى اينالىپ وتپەۋى كەرەك, كەرىسىنشە, كاسىپكەردىڭ ۇسىنىس-پىكىرى سول شەشىمدەردىڭ وزەگىندە بولۋعا ءتيىس. ءبىز ترانسفورماتسيا كەزىندە وسى جاعىنا كوبىرەك ءمان بەردىك. ياعني كاسىپكەرلەردىڭ داۋىسى ناقتى شەشىمدەرگە اسەر ەتۋى كەرەك. بيزنەس يەلەرى تىڭداۋشى عانا ەمەس, ولاردىڭ ءۇنى تومەننەن جوعارى قاراي ورلەپ, مەملەكەتتىك رەفورمالارعا دەيىن ەستىلۋى كەرەك. وسىلايشا, بيزنەستىڭ داۋىسىن, ءسوزىن, ۇسىنىس-پىكىرىن ناقتى قۇجاتقا, ناقتى شەشىمگە اينالدىرۋدى مىندەت ەتىپ قويدىق.

ەكىنشى ماسەلە – كاسىپكەرلەردى قورعاۋ. كاسىپكەردىڭ قۇقى قورعالماسا, ونىڭ جاي-كۇيى مەملەكەتتىك باعدارلامادا ەسكە­رىل­مەسە, وندا بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىزى جو­عالادى. ويتكەنى كاسىپكەردىڭ سەنىمى – ين­ۆەس­تيتسيانىڭ دا, ءوندىرىستىڭ دە, جاڭا جۇمىس ور­نىنىڭ دا العىشارتى.

ترانسفورماتسيا كەزەڭىندە باسقارۋ جۇيەسى دە تولىق جاڭارتىلدى. نەگىزگى قۇرىلىمداردىڭ بارلىعىندا روتاتسيا جۇرگىزىلدى: وڭىرلىك كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ وكىلەتىك مەرزىمى ءتورت جىل بولىپ بەكىتىلدى, ال كەڭەس قۇرامىنا ەندى سالالىق جانە اۋداندىق كەڭەستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارى نەمەسە قاۋىمداستىق وكىلدەرى كىرە الادى.

– جاڭا ءسىز «ترانسفورماتسيا بارىسىندا «تومەننەن جوعارى» ءتاسىلى قولدانىلادى» دەدىڭىز. سوندا كاسىپكەردىڭ داۋىسى تومەننەن جوعارىعا قالاي جەتەدى, قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ كەتسەڭىز؟

– ءبىز رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ءوڭىرىن بىرىكتىرەتىن تىزبەك قالىپتاستىردىق. وندا اۋىل, اۋداننان باستاپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە دەيىنگى بارلىق ءوڭىر قامتىلعان. وسىنىڭ اياسىندا 347 سالالىق جانە اۋداندىق كەڭەس قۇرىلدى. بۇل كەڭەستەر – ادەتتەگى كوپشىلىك جيىنى ەمەس. ونىڭ كۇن ءتارتىبىن كاسىپكەردىڭ ءوزى بەلگىلەيدى. مىسالى, ءبىر اۋىلداعى نەمەسە اۋدانداعى جەكەلەگەن كاسىپكەر قانداي دا ءبىر كەدەرگىگە تاپ بولسا, ينفراقۇرىلىم, جەر قاتىناستارى, تاريف, ساتىپ الۋ, سالىق سىندى ماسەلەدە قيىندىقتارعا كەزدەسسە, وندا ول جەرگىلىكتى جەردەگى كەڭەسكە بارىپ, ماسەلەسىن جەتكىزەدى. بيزنەس وكىلىنىڭ ماسەلەسى بىردەن كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ, ول جۇيەلەنە كەلە ورتالىققا جەتكىزىلەدى. «تومەننەن – جوعارىعا» دەگەن ءتاسىلىمىز وسى. بۇرىن كەرىسىنشە بولاتىن. جوعارىدان قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىك باعدارلاما نەمەسە رەفورما كەلەدى, كاسىپكەردىڭ ءرولى وندا ورىنداۋشى رەتىندە عانا كورىنەتىن.

قازىر بۇل بىرىڭعاي تىزبەكتى جەلىگە 10 مىڭنان استام وڭىرلىك شوب كوشباسشىسى تار­تىلدى. ال پالاتامەن تۇراقتى باي­لانىستاعى بەلسەندى بازا شامامەن 160 مىڭ كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىن قام­تيدى. بۇل بازا – تەك قاعازداعى سان ەمەس, ەكو­نو­ميكانىڭ ء«تىرى اعزاسى» رەتىندە جۇمىس اتقاراتىن ناقتى جۇيە. ياعني ءبىز وڭىردەگى كاسىپكەردىڭ ۇنىنە جەدەل ءارى جۇيەلى جاۋاپ بەرۋ قابىلەتىنە يە بولدىق دەسەك بولادى.

بيزنەستىڭ تسيفرلىق جول كارتاسى – وڭتايلى اقپاراتتىق جۇيە

– «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى كاسىپكەرلىكتىڭ اشىق ەكوجۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بيزنەستىڭ تسيفرلىق كارتاسىن ازىرلەپ جاتقانىن ەستىدىك. بۇل بيزنەسكە نە بەرەدى, كاسىپكەرلەرگە پايداسى قانداي؟

– بيزنەستىڭ تسيفرلىق كارتاسى كاسىپكەرلەردى قولداۋدى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە شىعارادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار.ءبىز ونى ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا نەعۇرلىم وبەكتيۆتى كورىنىستى كورۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن, باسقارۋشىلىق شەشىمدەردىڭ اشىقتىعىن جانە ولاردىڭ تسيفرلىق ءىزىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرىڭ­عاي باسقارۋشىلىق پورتال رەتىندە قاراس­تى­رامىز. جوبا مەملەكەت باسشىسى ايقىن­داعان بيزنەستى تسيفرلاندىرۋ مەن اكىم­شىلىك راسىمدەردى وڭايلاتۋ تالاپتارىنا تولىق ساي كەلەدى.

بيزنەستىڭ تسيفرلىق كارتاسى مەملە­كەت­تىك قىزمەتتەر ماركەتپلەيسى سانالاتىن eGovBusiness پورتالىمەن بىرىكتىرىلگەن. ناتيجەسىندە, كاسىپكەرلەر بارلىق مەملەكەتتىك سەرۆيسكە, قولداۋ شارالارىنا جانە بيزنەسكە قاتىستى ماڭىزدى اقپاراتقا ءبىرتۇتاس تسيفرلىق ينتەرفەيس ارقىلى قول جەتكىزە الادى. «اتامەكەن» ۇكپ كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ تيتۋلدىق ءتىزىلىمىن, ينۆەستيتسيالىق جوبالار مەن سالالىق باسىمدىقتار بويىنشا انا­لي­تيكالىق دەرەكتەردى جيناقتاپ, باسقارۋ­شى­لىق شەشىمدەر قابىلداۋعا ارنالعان داشبوردتار ۇسىنادى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»

جوبا قازىرگى بيزنەستىڭ بىرقاتار وزەكتى ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان. بۇگىندە كاسىپكەرلەردى اقپاراتتىڭ بىتىراڭقىلىعى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋدىڭ كۇردەلىلىگى, بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردىڭ كوپتىگى ءجيى الاڭداتادى. بيزنەستىڭ تسيفرلىق كارتاسى وسى ماسەلەنى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەت پەن كاسىپكەرلەردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋىنە جول اشادى.

جالپى, قاي سالانى دامىتۋدا دا تسيفر­لاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ءرولى ايرىقشا. وسى باعىتتا «اتامەكەن» كاسىپكەرلەرگە ەڭ ءتيىمدى قولداۋ تەتىكتەرىن تاڭداۋعا, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە, اكىمشىلىك كەدەر­گىلەردى قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.

بيزنەستىڭ تسيفرلىق كارتاسىنىڭ پراكتيكالىق پايداسى دا ايقىن. eGovBusiness-پەن ينتەگراتسيا ارقىلى كاسىپكەرلەر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتتەرىن ءبىر عانا تسيفرلىق ارنادان الا الادى. بۇل اشىقتىقتى ارتتىرىپ, بيۋروكراتيالىق راسىمدەردى قىسقارتادى, قولداۋ شارا­لا­رىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتەدى.

وسىلايشا, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى تسيفرلاندىرۋ­­­دى ناقتى قولداۋ قۇرالىنا اينالدىراتىن جۇيە قالىپتاستىرىپ وتىر. بيزنەستىڭ تسيفرلىق كارتاسى كاسىپكەرلىكتى نەعۇرلىم بولجامدى, باسقارىلاتىن ءارى ستراتەگيالىق تۇرعىدان ورنىقتى ەتە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ زاماناۋي تسيفرلىق ەكونوميكاسىنىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا اينالماق. بۇل جۇيە ءاربىر كاسىپكەرگە دامۋعا, مەملەكەتتىك قولداۋعا اشىق ءارى تەڭ مۇمكىندىكتەر ۇسىنادى.

– بۇگىندە «اتامەكەن» بيزنەس پەن بيلىك اراسىنداعى دانەكەر عانا ەمەس, ەلدەگى ءجۇز مىڭداعان كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن, ۇكىمەت, پارلامەنتپەن جۇيەلى ديا­لوگ جۇرگىزەتىن, ناقتى باستامالار مەن كەيستەر ارقىلى كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىراتىن ىقپالدى ينستيتۋتقا اينالدى. قازىرگە دەيىن قاۋىمداستىقتىڭ كاسىپكەرلەر مۇددەسى مەن قۇقىن قورعاۋعا باعىتىنداعى جۇمىستارىن ناقتى دەرەكتەرمەن ايتىپ بەرسەڭىز..

– 2014 جىلدان بەرى پالاتانىڭ كاسىپكەرلەر پروبلەمالارى تىزىلىمىنە 1 137 جۇيەلى ماسەلە ەنگىزىلىپ, سونىڭ 864-ءى شەشىمىن تاپتى. بۇل – ۇكىمەت دەڭگەيىندە فورمالدى ەمەس, ناقتى وزگەرىسكە جەتكىزگەن ناتيجەلەردىڭ 76%-دان استامى.

مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بيزنەس­كە جاعداي جاساۋ دەڭگەيىن باعالايتىن «ىسكەرلىك كليمات» رەيتينگى ادىستەمەسى جاڭارتىلدى. جاڭا ءتاسىل وڭىرلەر مەن سالالار بويىنشا احۋالدى دالىرەك تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە رەيتينگ 20 ءوڭىردىڭ ءبارىن, سونىڭ ىشىندە 226 قالا مەن اۋداندى قامتيدى.

«تازا پاراقتان رەتتەۋ» قاعيداتى اياسىندا ەسكىرگەن, ءتيىمسىز نەمەسە ارتىق تالاپتاردى جويۋ نەمەسە جەڭىلدەتۋ ءۇشىن 44 سالا بويىنشا 2,8 مىڭنان استام نور­ما­تيۆتىك قۇقىقتىق اكت قارالىپ, 128 مىڭ­نان اسا تالاپ تالداندى. سونىڭ ىشىندە 10 مىڭنان استام تالاپتىڭ كۇشى جويىلدى جانە وزگەرتىلدى. بۇل – ايتارلىقتاي جەڭىس. سەبەبى ءار تالاپ ارىزدىڭ ارتىندا كاسىپ­كەر­دىڭ تاعدىرى, مۇڭ-مۇددەسى تۇر.

2022 جىلدان بەرى پالاتاعا (2025 جىلعى قاراشاداعى جاعداي بويىنشا) جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردان 35 781 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى.

2023 جىلدان باستاپ 1432 بىرىڭعاي بايلانىس ورتالىعىنا كاسىپكەرلەردەن 403 676 قوڭىراۋ جانە WhatsApp مەسسەندجەرىندە 32 070 سۇراۋ ءتۇستى. مۇنىڭ ەشقايسىسى نازاردان تىس قالعان جوق.

كەيىنگى توعىز جىل بويى «اتامەكەن» ۇكپ قارجىلاي ەمەس قولداۋ شارالارىنىڭ وپەراتورى رەتىندە كاسىپكەرلەرگە كەڭەس بەرۋ, وقىتۋ, سەرۆيستىك جانە اقپاراتتىق-كەڭەستىك قىزمەتتەر ۇسىنۋعا جاعداي جاساپ كەلەدى. 2015 جىلدان بەرى سەرۆيستىك قولداۋ اياسىندا 350 مىڭنان استام شوب سۋبەكتىسىنە 460 مىڭنان اسا قىزمەت كورسەتىلدى, ال اقپاراتتىق-كەڭەستىك قىزمەت كولەمى 1,8 ملن-عا جەتتى. بۇل وڭىرلىك باعدار­لا­ما­لاردى كەڭەيتۋگە جانە كاسىپكەرلىك جو­بالاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا بەرىك ينستيتۋتسيونالدىق نەگىز قالىپتاستىردى.

سونداي-اق ەلدەگى بيزنەستىڭ مارتەبەسى دە ۇكىمەت دەڭگەيىندە ناقتىلانىپ كەلەدى. ايتالىق, پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەت دەڭگەيىندە العاش رەت بيزنەستىڭ كليماتتىق ءرولى تالقىلاندى. پالاتا باس­تاماسىمەن ورمان-كليماتتىق جوبالار بويىنشا نورماتيۆتىك بازانى جەدەلدەتۋ جانە «جاسىل» ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر قويىلدى. سونىڭ ىشىندە بريتاندىق «SEFE» كومپانيا­سىمەن جاسالعان كەلىسىم ەرەكشە مانگە يە بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون: بۇل جەردە العاش رەت قازاق بيزنەسى حالىقارالىق كليماتتىق سەرىكتەسپەن تىكەلەي بايلانىس ورناتىپ, ESG ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە جانە كومىرتەك بىرلىكتەرىن سەرتيفيكاتتاۋعا جول اشتى.

الماتى وبلىسىندا العاش رەت ورمان وتىرعىزۋ, ەكوتۋريزم, اگرو-ەكو كلاستەرلەر بويىنشا قاناتقاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. جوبا ۇكىمەت تاراپىنان ماقۇلدانىپ, ونى ودان ءارى اۋقىمدى ەتۋ ۇسىنىلدى.

سونىمەن قاتار ەل بويىنشا 164 مىڭنان استام كاسىپكەر «تازا قازاقستان» اكتسياسىنا قاتىسىپ, 189 مىڭ توننا قالدىق جينادى. بۇل – بيزنەستىڭ ەڭ ءىرى ەرىكتى ەكولوگيالىق قاتىسۋى.

وسىلايشا, «اتامەكەن» شوب مۇددەسىن قورعاپ قانا قويماي, جاۋاپتى ءارى بولا­شاق­قا باعدارلانعان جاڭا كاسىپكەرلىك مادەنيەتتىڭ درايۆەرىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

وڭىرلىك كاسىپكەرگە دەمەۋ بولعان جوبالار

 – بىلتىر جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى اۋىل, ايماقتارداعى شاعىن بيزنەس يەلەرىن قولدايتىن «ىسكەر ايماق» بىرىڭعاي باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولدايتىن بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى بيزنەسكە قانشالىقتى ءتيىمدى؟

– جالپى اۋىلدىق وڭىرلەر مەن شاعىن قالالاردى دامىتۋ – مەملەكەتتىك سايا­ساتتىڭ وزەكتى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيزنەستى قولداۋ قارجى كولەمىمەن ەمەس, ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجەمەن ولشەنۋى كەرەكتىگىن تالاي مارتە ايتىپ كەلەدى. ياعني جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, جەرگىلىكتى ءوندىرىستى ىلگەرىلەتۋ, وڭىرلەردەگى كاسىپكەرلىكتى بەلسەندى ارتتىرۋ – نەگىزگى باعىت بولۋعا ءتيىس. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, باسىمدىق ەكسپورت نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتى, وتاندىق شيكىزاتتى پايدالاناتىن ءارى زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزەتىن كاسىپورىندارعا بەرىلۋگە ءتيىس. وسى سەبەپتى مەملەكەتتىك قولداۋ بىرتىندەپ تىكەلەي سۋبسيديالاۋدان – كەپىلدەندىرۋگە, نىسانالى قولداۋ مەن وڭىرلىك ماماندانۋعا ويىسىپ جاتىر. سونىڭ اياسىندا اۋەلى ء«بىر اۋىل – ءبىر ءونىم» جوباسى قولعا الىندى. جوبا 2023 جىلدان بەرى «اتامەكەن» ۇكپ تاراپىنان جاپونيانىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگى JICA قولداۋىمەن جانە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ وپەراتسيالىق سۇيەمەلدەۋىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ماقساتى – جەرگىلىكتى رەسۋرستارعا سۇيەنگەن باسەكەگە قابىلەتتى وڭىرلىك ءونىمدى انىقتاۋ جانە دامىتۋ, ءوندىرىس تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتۋ, تاۋارلاردى ىشكى ءارى سىرتقى نارىققا ىلگەرىلەتۋ. جوبا اياسىندا ءبىز كاسىپكەرلەر مەن باستاماشىل تۇرعىندارعا كەڭەس بەرۋدەن باستاپ, كورمەلەرگە قاتىسۋ, تاۋار بەلگىسىن ازىرلەۋ, وقىتۋ جانە ماركەتينگتىك سۇيەمەلدەۋگە دەيىنگى كەشەندى قولداۋدى ۇسىنامىز.

ء«بىر اۋىل – ءبىر ءونىم» جوباسى كاسىپ­كەر­لەرگە ايتارلىقتاي دەمەۋ بولدى. 2023–2025 جىلدارى جوبانىڭ كورمەلەرىنە 2 مىڭنان استام ءوندىرۋشى قاتىسىپ, ونىمدەرىن ۇسىندى. ال برەند-كوميتەتتەردىڭ وتىرىس­تارى ەلىمىزدىڭ 20 وڭىرىندە ءوتتى. ۇزدىكتەر قاتارىنا 198 ءوندىرۋشى ەنىپ, 1 مىڭنان استام ءونىم ءتۇرىن ۇسىندى.

 جوبا شەڭبەرىندە شامامەن 594 تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, 171 باس­تاما 937 ملن تەڭگە كولەمىندە كرەديتتىك جانە گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا يە بولدى. وندىرۋشىلەر سانى ارتىپ, ءونىم تۇرلەرى كوبەيدى. وڭىردەگى كاسىپكەرلىك جاندانىپ, جەرگىلىكتى برەندتەر قالىپتاسا باستادى. ءساتتى جۇزەگە اسىرىلعان وسى جوبا شاعىن بيزنەستى قولداۋعا ارنالعان تاعى ءبىر باعدارلاما – «ىسكەر ايماقتىڭ» ازىرلەنۋىنە نەگىز قالادى. بۇل باعدارلاما ەڭ الدىمەن ميكرو جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدى, وڭىرلەردىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن اۋدان ورتالىقتارىنان باس­تاپ, شاعىن قالالارعا دەيىنگى جەرگىلىكتى ءوندىرىستى دامىتۋ, شيكىزاتتى وڭدەۋ جانە ءوڭىر ىشىندە قوسىلعان قۇن تىزبەكتەرىن قۇرۋ ارقىلى كاسىپكەرلىككە تىڭ سەرپىن بەرىلمەك. بۇل ءتاسىل ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرىپ قانا قويماي, جۇمىسپەن قامتۋ, حالىق تابىسىن ارتتىرۋ مىندەتتەرىن دە قاتار شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

باعدارلامانىڭ قارجىلىق ارحيتەكتۋراسى وڭىرلەردىڭ ەرەكشەلىگى مەن دامۋ باسىمدىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ قۇرىلعان. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى كاسىپ­كەر­لەر­گە پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديا­لاۋ جانە كەپىل مۇلكى جەتكىلىكسىز بولعان جاع­دايدا كرەديتتەردى كەپىلدەندىرۋ قۇرال­دارى ارقىلى بەرۋ قاراستىرىلعان. قار­جىلاندىرۋدىڭ ەڭ جوعارى كولەمى 200 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەر مەن شاعىن قالالاردا ىسكە اساتىن جوبالارعا ايرىقشا ماڭىز بەرىلدى. دەمەك باع­دارلاما كاسىپكەرلەرگە ۇلكەن دەمەۋ بولادى دەگەن ءسوز.

العاش رەت «ىسكەر ايماق» بىرىڭعاي باعدارلاماسى اياسىندا شاعىن بيزنەسكە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋدىڭ جەكە بلوگى قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل كاسىپكەرلەر ءۇشىن نەگىزگى توسقاۋىلداردىڭ ءبىرى – جوبانى ىسكە قوسۋعا جانە ۇلعايتۋعا قا­جەتتى دايىن ينفراقۇرىلىمنىڭ تاپ­شىلىعىن جويا الادى. كاسىپكەرلەر ينجەنەرلىك, وندىرىستىك, لوگيستيكالىق, تۋريستىك ينفراقۇرىلىمعا 36 ايعا دەيىن قول جەتكىزە الادى. كەيىن ونىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى بولعانىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. مۇنداي قولداۋلاردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار «اتامەكەن» پالاتاسىمەن بىرلەسە جۇرگىزەدى. بۇل مەملەكەتتىك باعدارلاماداعى كومەكتىڭ كاسىپكەرگە ءدال جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, مۇنداي تاجىريبە جەرگىلىكتى ونىمگە, بىلىمگە جانە زاماناۋي تەحنولوگيالارعا بەيىمدەلگەن وتاندىق ءونىمدى جارىققا شىعارۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. وسى تۇرعىدان ء«بىر اۋىل – ءبىر ءونىم» جوباسىن «ىسكەر ايماق» تولىقتىرىپ, شاعىن بيزنەس پەن وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ ءبىرتۇتاس ەكوجۇيەسىن قالىپتاستىردى. مەملەكەت, بيزنەس جانە دامۋ ينستيتۋتتارى ورتاق جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتىمەن ارەكەت ەتكەندە اۋىل مەن شاعىن قالالاردىڭ, جالپى وڭىرلىك ەكونوميكانىڭ وسىمىنە قو­سىمشا سەرپىن بەرەتىنى وسى جوبالاردا ايقىن كورىندى. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردى قولداۋعا باعىتتالعان وسىنداي جوبالاردى قولداۋدى ۇلتتىق پالاتا ءارى قاراي دا جال­عاستىرا بەرەدى.

تۇپتەپ كەلگەندە, شاعىن بيزنەستى قولداۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسى كا­سىپ­­­كەر­لەر ءۇشىن تۇراقتى ينفراقۇرى­لىمدىق ورتا قالىپتاستىرادى. بۇل – بىتىراڭقى باس­تامالار جيىنتىعى ەمەس, ونىڭ وزەگىندە تۋعان جەردىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋ, مەكەن ەتىپ جاتقان جەرىڭدى دامىتۋ, ءوز ءونىمىڭدى كوتەر­مەلەۋ سەكىلدى ادامي قۇندىلىقتار جاتىر.

كاسىپكەردىڭ تالابى ەسكەرۋسىز قالمايدى

– ەندى اڭگىمەمىزدى ست-KZ نىسانىن­­­دا­عى سەرتيفيكاتتار مەن يندۋستريالىق سەر­تيفيكاتتاردىڭ ورنىنا جۇرەتىن وتان­دىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ بىرىڭ­عاي ءتىزىلىمى جايىنا بۇرساق. سىزدەر وسى ءتىزى­لىمدى ەنگىزۋ مەرزىمىن ۇزارتۋدى سۇرا­دى­ڭىزدار. مۇنىڭ ءمان-جايى نەدە؟

– ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفور­ما­لاردىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن ايقىن­داي وتىرىپ, پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «التىن ساپا – 2025» سىيلىعىن تاپسىرۋ راسىمىندە 2026 جىلدان باستاپ وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءتىزىلىمى مەن ۇلتتىق تاۋارلار كاتالوگىن ەنگىزۋدى تاپسىردى. مەملەكەت باسشىسى مۇنداي جاڭا ادىستەمەلەردى ىسكە اسىرۋ بيزنەس قاۋىمداستىعىنا زيان كەلتىرمەۋى كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. ۇكىمەتكە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, بۇل ۇدەرىسكە جۇيەنىڭ دايىندىعىن, وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىردى.

مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن وسى ۇستانىمداردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءتىزىلىمىن ەنگىزۋ تەتىكتەرىن جۇيەلى تۇردە پىسىقتاۋعا بەلسەندى تۇردە كىرىستى. تالداۋ بارىسىندا ءبىز بىرقاتار وبەكتيۆتى فاكتورعا تاپ بولدىق. اتاپ ايتقاندا, بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءتىزىلىمىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى بيزنەس­تەن تۇسەتىن وتىنىمدەردىڭ ناقتى كولەمىن تولىقتاي كوتەرە الاتىنداي دەڭگەيگە ءالى جەتكەن جوق. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ست-KZ سەرتيفيكاتىنىڭ 3 500-دەن استام يەسى مەن 1 800-گە جۋىق يندۋستريالىق سەرتيفيكات ۇستاۋشىسى بار, ولار 62 مىڭنان استام ءونىم اتاۋىن قامتىپ وتىر. وسىنداي اۋقىمدى كولەمدى سالالىق كوميسسيا قىسقا مەرزىم ىشىندە تولىق وڭدەپ شىعۋعا قاۋقارى جەتپەيدى. بۇل ءوندىرۋشى مارتەبەسىن راستاۋ كەزىندە جاپپاي كىدىرىستەرگە, تەحنيكالىق ىركىلىستەرگە, تاۋارلاردىڭ شىعۋ تەگىن ۋاقتىلى دالەلدەي الماۋعا, سونداي-اق مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى مەن رەتتەلەتىن ساتىپ الۋلارعا ۋاقىتشا قولجەتىمدىلىكتىڭ شەكتەلۋىنە الىپ كەلۋ قاۋپىن تۋدىرادى. جەكەلەگەن جاعدايلاردا مۇنداي احۋال كەلىسىمشارتتىق مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالماۋىنا جانە وندىرىستىك ۇدەرىستەردىڭ توقتاپ قالۋىنا دەيىن اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن.

وسى سياقتى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋ جانە جاڭا جۇيەگە بىرتىندەپ قيىندىقسىز كوشۋ ماقساتىندا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى وتپەلى كەزەڭنىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋدى ۇسىنادى. پالاتا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار مەن تسيفرلىق قۇرالدارعا كوشۋدى ماڭىزدى قادام دەپ سانايدى. بىراق بۇل وزگەرىستەر وتاندىق بيزنەسكە زيان كەلتىرمەۋگە ءتيىس.

2023 جىلى پرەزيدەنتتىڭ ساتىپ الۋلارداعى وتاندىق قامتۋ ۇلەسىن ءۇش جىل ىشىندە 60%-دان جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋ جونىندەگى تاپسىرماسى ءىس جۇزىندە ورىندالماي قالۋ قاۋپىندە تۇر. وكىنىشكە قاراي, قابىلدانعان زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەكى نەگىزگى پارامەتردى — قازاقستاندىق شيكىزاتتى پايدالانۋدى جانە ناقتى تەحنولوگيالىق وپەراتسيا­لاردى ورىنداۋدى ەسكەرمەيدى. بۇل وتاندىق وندىرۋشىلەردى تەرەڭ وڭدەۋگە جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ىنتالاندىراتىن تەتىكتەردەن ايىرادى. كەيىنگى ەكى جىل بويى ۇلتتىق پالاتا «اتامەكەن» اتالعان ماسەلەنى ونەركاسىپ مينيسترلىگى دەڭگەيىندە جۇيەلى تۇردە كوتەرىپ, بالدىق جۇيە مەن وندىرۋشىلەردى ساناتتاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ادىلەتتى مەحانيزمدى, ونى كەيىننەن ساتىپ الۋ جۇيەسىنە اينا-قاتەسىز ەنگىزۋ ارقىلى ىسكە اسىرۋدى ۇسىندى.

تسيفرلىق ۆەريفيكاتسيا ماسەلەلەرى دە جەكە بلوك رەتىندە الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, تەكسەرۋ بارىسىندا شامامەن جۇزگە جۋىق كريتەري قولدانىلادى, ال قاعيدالاردا ولاردىڭ 26-ى عانا بەكىتىلگەن. سونىمەن بىرگە قولدانىلىپ جۇرگەن بىرقاتار پارامەترلەر وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشى مارتەبەسىن راستاۋعا تىكەلەي قاتىسى جوق, ال ۆەريفيكاتسيا كەزەڭدەرىنەن ءوتۋ ءۇشىن ەڭ تومەنگى شەكتى ماندەر ناقتى ايقىندالماعان. مۇنداي جاعداي راسىمدەردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋدى جانە قولدانىلاتىن كريتەريلەردى نورماتيۆتىك تۇرعىدان ناقتى بەكىتۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان تسيفرلىق ۆەريفيكاتسيا تەتىكتەرىنىڭ تولىق اشىق بولۋىن جانە ءوندىرۋشى مارتەبەسىن ايقىنداۋعا اسەر ەتپەيتىن كورسەتكىشتەردىڭ الىنىپ تاستالۋىن تالاپ ەتىپ وتىرمىز. وسى ماسەلەلەردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, سالالىق قاۋىمداستىقتار مەن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن رەسمي حات الماسۋلاردا, جيىنداردا تۇراقتى تۇردە كوتەرىپ كەلەمىز.

– ەگەر وتاندىق تاۋار وندىرۋ­­شى­لەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىن ەنگىزەردە سىزدەردىڭ تالاپتارىڭىز ەسكەرىلسە, دەمەك, ءوزىڭىز ايتقانداي, كاسىپكەرمەن مەملەكەت تە ساناسا باستاعانى عوي؟

– سولاي دەۋگە بولادى. قۇجات نارىقتاعى تۇيتكىلدەرمەن كۇندە بەتپە-بەت كەلىپ جۇرگەن بيزنەس يەلەرىنىڭ جانايقايىن ەسكەرە وتىرىپ, بىرتىندەپ ەنگىزىلىپ جاتىر. كاسىپكەرلەردىڭ تالابى نازارعا الىندى. شوب تاراپتان ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىرلەر ەسكەرىلدى. ءتىزىلىم تەتىكتەرى ناقتى وندىرىستىك ولشەممەن ايقىندالا باستادى. مۇنى ايتارلىقتاي جەڭىس دەپ باعالاۋعا بولادى. مەملەكەت شىن مانىندە بيزنەس يەلەرىنە قۇلاق استى, ولارمەن ساناسادى. ءبىز كاسىپكەرلەردى جۇيەنى تۇزەتۋگە ىقپال ەتەتىن نەگىزگى تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىن ءارى قاراي دا جالعاستىرامىز. ءبىزدىڭ پايىمىمىز بويىنشا, مەملەكەتتىڭ بىردە-ءبىر ەكونوميكالىق شەشىمدەرى كاسىپكەردى اينالىپ وتپەۋى كەرەك. نەگىزگى ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى دە وسى.

وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تىزىلىمىنە بايلانىستى كاسىپكەرلەردىڭ الاڭداۋشىلىعى ءالى دە بار, ويتكەنى بىرقاتار ماڭىزدى تەحنيكالىق جانە رەتتەۋشى شەشىمدەر ازىرشە پىسىقتالۋ ساتىسىندا. جالپى, قۇجاتتى وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالدىرۋ ءۇشىن الدىمەن جۇيەنى ساپالى تۇردە قايتا باپتاۋ قاجەت.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن  –

قىمبات توقتامۇرات,

«Egemen Qazaqstan»