قايتقان قاراجات – حالىق يگىلىگىنە

«ەندى بۇل شارۋانى ءبىر ور­تالىقتان ۇيلەستىرىپ جۇرگىزۋدىڭ قاجەتى جوق. جۇمىس ءبىر قالىپقا ءتۇستى. سوندىقتان العا قادام باسىپ, ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باسا ءمان بەرەتىن كەز كەلدى. اكتيۆتەرى كۇمان تۋدىرىپ, كۇدىككە ىلىنگەن ادامداردىڭ كوبى قارجىسىن ەلگە ينۆەستيتسيا رەتىن­دە سالۋعا نيەت ءبىلدىردى. ولارمەن جالپى سوماسى بەس تريلليون تەڭگەدەن اساتىن كەلىسىمدەر جاسالدى. بۇل قاراجاتتىڭ ەسە­بى­نەن ينۆەستيتسيالىق جانە الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردى قايتارۋ تاقىرىبى – كۇن تارتىبىن­دەگى وزەكتى ماسەلە. وسىعان بايلانىستى ارنايى كوميسسيا قۇرىل­عالى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ۆەدومستۆو­ارا­لىق كوميسسيا پرەزيدەنتكە اتقارىلعان جۇمىستارى تۋرالى ەكى اپتادا ءبىر رەت بايان­داپ تۇرادى. الايدا حالىققا بەرىلىپ وتىرعان اقپارات قۇرعاقتاۋ. كەيىنگى وتىز جىلدا شەتەلگە شىعارىلعان اكتيۆ­تەر تۋرالى بولجامدى اقپا­رات – ءارتۇرلى. مىسالى, قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن سول كەزدە ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترى بول­عان الىبەك قۋانتىروۆ شامامەن 100 ملرد دوللارداي اقشا شەكارا اسىرىلدى دەگەن ەدى. ال بري­تانيالىق «Tax Justice Network» ۇيىمى 2025 جىلعى ەسەبىندە بۇل سومانى 140–160 ملرد دوللارعا كوبەيتىپ ايتقان.

قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسىنىڭ cايتىندا 2025 جىلعى 27 ماۋسىمدا جاريالانعان دەرەككە قاراعاندا, اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ اقپاراتى بويىنشا, بۇل سوما قازى­ناعا تولىق ءتۇسىپ ۇلگەرمەگەن. ناقتى تۇسكەنى – 770 ملرد تەڭگە. ونىڭ ىشىن­دە 667 ملرد تەڭگە – اقشالاي, 103 ملرد تەڭگە – م ۇلىك تۇرىندە.

جالپى, شەتەل اسىپ كەتكەن زاڭسىز اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ – قۇقىقتىق, ەكونو­مي­كالىق, ساياسي اسپەكتىلەردى قام­تيتىن كۇردەلى ءارى ۇزاق ۇدەرىس. ەڭ الدىمەن, اكتيۆتەردى زاڭسىز ساتىپ الىنعانىن نەگىزدەۋ كەرەك. ساراپشىلار اراسىندا جەكەشەلەندىرۋدىڭ زاڭسىز وتكەنىن نەمەسە اكتيۆتەردىڭ قىلمىستىق جولمەن الىنعانىن سوت ارقىلى دالەلدەۋ كەرەك دەپ سانايتىنداردىڭ قاتارى باسىم. ول ءۇشىن مۇقيات جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت. وسى ولشەممەن قاراساق, ەلگە قايتقان 850 ملرد تەڭگە – تاۋبە دەگىزەتىن كورسەتكىش.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2026 جىلدىڭ باسىندا كونس­تيتۋ­تسيالىق سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ جانە زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭعا قول قويدى. 2025 جىلعى 17 جەلتوقسانداعى جارلىققا سايكەس اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرى باس پروكۋراتۋراعا بەرىلدى. ال كوميتەتتىڭ ءوزى ينۆەستورلاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ كوميتەتى بولىپ قايتا قۇ­رىل­دى. باس پروكۋراتۋرانىڭ جانىنان ءتيىستى قىزمەت قۇرىلدى جانە اكتيۆتەردى قاي­تارۋ ينستيتۋتسيونالدىق كونفيگۋراتسيادا ءجۇرىپ جاتىر.

بۇل رەتتە ازاماتتار, بيزنەس وكىلدەرى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اكتيۆ­تەردى قايتارۋ فاكتىسىنە عانا ەمەس, ولار­دىڭ كەيىنگى تاعدىرىنا دا نازار اۋدا­رىپ جاتىر. ولاردىڭ قالاي باسقارىلاتىنى, مەملەكەتكە قانداي ناقتى پايدا اكەلەتىنى دە قوعام ءۇشىن ماڭىزدى. ءىس جۇزىندە بۇل ماسەلەلەر بويىنشا تولىق ءارى تۇسىنىكتى جاۋاپ الۋ وڭاي ەمەس ەكەنىن وسى جولى انىق بايقادىق. زاڭسىز اكتيۆتەردى قاي­تارۋ مەن باسقارۋ ىسىنە بىرنەشە مەكەمە جاۋاپتى ەكەنى وسىعان دەيىن ايتىلدى. باس پروكۋراتۋرانىڭ اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ جۇمىسى اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋمەن عانا شەكتەلەدى. ال قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ مەن ساتۋ تەتىكتەرىنە قاتىستى سۇراق­تارعا قايتارىلعان اكتيۆتەردى باس­قارۋ كومپانياسى (قابك) جۇيەلى ءارى اشىق تۇردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ كەلدى. وسى تاقىرىپ اياسىندا ءبىز قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى قۋانىشبەك مۇقاشتى اڭگىمەگە تارتىپ, ءبىراز ساۋالىمىزعا جاۋاپ الدىق.

قۋانىشبەك مۇقاش ايتىپ وتكەندەي, اكتيۆتەردى ىزدەۋ, انىقتاۋ جانە قايتارۋ جۇمىستارىن باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى كوميتەت جۇزەگە اسىرىپ كەلدى. اكتيۆتەردى قايتارۋ ەكى تاسىلمەن جۇزەگە اسادى. سونىڭ ءبىرى – ەرىكتى تۇردە, ەكىنشىسى – وتەۋسىز بەرۋ تۋرالى شارت نەگىزىندە نەمەسە سوت شەشىمى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. وسىدان كەيىن اكتيۆتەر قابك ارقىلى مەملەكەت مەنشىگىنە قابىلدانىپ ەسەپكە الىنادى, ولاردىڭ ساقتالۋى قامتاماسىز ەتىلەدى جانە ءارى قاراي ساتۋعا دايىندالادى.

«قابك قىزمەتى اكتيۆتەردى باسقارۋ قاعيدالارىمەن قاتاڭ رەگلامەنتتەلگەن, ال بارلىق وپەراتسيا ەلەكتروندىق الاڭداردا جۇرگىزىلەدى. بۇل تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتىپ, ادامداردىڭ ارالاسۋىن بولدىرمايدى جانە ۇدەرىستەردىڭ بارىنشا اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى», دەيدى ق.مۇقاش.

قابك قىزمەتى كەزەڭىندە باسقارۋ­عا 71 اكتيۆ (جىلجىمايتىن م ۇلىك, كوم­پانيالارداعى ۇلەستەر, كولىك قۇرال­دارى جانە وزگە دە م ۇلىكتەر), 196 زەرگەرلىك بۇيىم قابىلدانعان. اكتيۆتەردىڭ جالپى قۇنى 97,6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. 2026 جىلدىڭ 8 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا زەرگەرلىك بۇيىمداردى قوسا العاندا 51,3 ملرد تەڭگەگە (ققس-سىز) 173 اكتيۆ ساتىلعان. ارناۋلى مەملەكەتتىك قورعا 50,5 ملرد تەڭگە اۋدارىلعان. «بارلىعى 736 ەلەكتروندىق ساۋدا وتكىزىلىپ, ولاردىڭ 117 لوتى تابىس­­­تى ىسكە اسىرىلدى. ساتىلعان اكتيۆتەردىڭ جالپى كولەمى مەن ارناۋلى مەملەكەتتىك قورعا اۋدارىلعان قاراجات اراسىنداعى ايىرماشىلىق راسىمدىك فاكتورلارعا بايلانىستى. زاڭنامادا شارتتاردى جاساسۋ, ساتىپ الۋشىلارمەن ەسەپ ايىرىسۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر مەرزىمدەر كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار اكتيۆتەردىڭ ءبىر بولىگى ۋاقىتشا باسقارۋدا بولىپ, جالعا بەرۋ, ديۆيدەندتەر مەن پايىزدار تۇرىندە كىرىس اكەلەدى, بۇل قاراجاتتار قورعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن اۋدارىلادى. وسىلايشا, قاراجات ەشقايدا جوعالمايدى, كەرىسىن­شە, زاڭدا كوزدەلگەن راسىمدەردەن ءوتىپ, بەلگىلەنگەن تارتىپپەن رەسىمدەلەدى», دەيدى ق.مۇقاش.

وسى ورايدا قابك جالپى قۇنى 27,8 ملرد تەڭگە بولاتىن 31 اكتيۆتى مەم­لە­كەتتىك مەنشىككە تاپسىرعان. ولاردىڭ قا­تا­رىن­دا اۋىل شارۋاشىلىعى ماق­سا­تىن­دا­عى جەر ۋچاسكەلەرى, «قاراعاندى سۋ» جشس-داعى ۇلەس, «قورعاس» حشىو اۋماعىنداعى نىساندار, استانا قالاسىنداعى تۇرعىن ءۇي, سونداي-اق ۇلتتىق مۋزەيگە بەرىلگەن تاريحي-مادەني قۇندىلىقتار بار. ءاربىر شەشىم زاڭ اياسىندا جەكە قارالىپ, مەملەكەت مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانادى. «شەتەلدە ورنالاسقان اكتيۆتەردى باسقارۋ جانە ساتۋ سول ەلدىڭ زاڭناماسىن ساقتاي وتى­رىپ جۇزەگە اسىرىلادى. قازىر ءباا-دە – 4 نىسان, تۇركيادا 3 نىسان ساتىلدى. ال فرانتسياداعى 4 اكتيۆ بالانسقا قابىل­دانۋ ساتىسىندا تۇر. قابك ارناۋلى مەملە­كەتتىك قوردى بارىنشا تولىقتىرۋعا باعىت­تال­عان ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ۇلگىلەردى قولدانادى», دەيدى باس ديرەكتور.

ق.مۇقاشتىڭ ايتۋىنشا, اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ ينۆەس­تور­لار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كومي­تەتى بولىپ وزگەرتىلۋى قابك-نىڭ فۋنكتسيالارى­نا اسەر ەتكەن جوق. «مىن­­دەتتەر ناقتى اي­قىن­دالعان: كوميتەت اكتيۆتەردى قايتارۋ جانە ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە جاۋاپ بەرەدى, ال قابك م ۇلىكتى باسقارۋ مەن ونى ساتۋدى جۇزەگە اسىرادى. باستى قاعيدات وزگەرىسسىز قالادى: قايتارىلعان ءاربىر اكتيۆ ەل ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەۋى جانە قوعامعا ناقتى پايدا اكەلۋگە ءتيىس», دەيدى ق.مۇقاش.

ۇرلانعان اكتيۆتەردى قايتارۋ – كۇردەلى ۇدەرىس. جۇمىستىڭ تابىستى بولۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى – حالىقارالىق ىنتى­ماقتاستىق. تسيفرلاندىرۋ جۇيەسى الەم­دى ء«بىر تارىنىڭ قاۋىزىنا» سىيدىرىپ جىبەردى. ۇرلانعان قاراجات حالىق­ارا­لىق قارجى جۇيەسىنە ءتۇسىپ, ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە اۋىسادى, مەنشىك يەسىن اۋىس­تى­رادى, شوتتان شوتقا اۋدارىلادى. وسى سالاداعى حالىقارالىق ىنتى­ماق­تاس­­تىق ەكى باعىت بو­يىنشا جۇزەگە اسىرى­لادى. ءبىرىنشىسى, قارجى-قۇقىقتىق رەت­تەۋ­دىڭ ىشكى رەجىمدەرىنە ىقپال ەتۋ. ەكىن­شىسى, حالىقارالىق-قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەردى جەتىلدىرۋ, سونىڭ ىشىندە بۇۇ-نىڭ سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى كونۆەنتسياسىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ دا جاتادى. ءبىزدىڭ ەل 2008 جىلى بۇۇ-نىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسياسىن (UNCAC) جانە بۇۇ-نىڭ ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالادى. ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ادام قۇقىقتارى جانە زاڭ ۇستەمدىگى جونىندەگى باس ديرەكتوراتىمەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋ جانە ورىنداۋ تۋرالى الدىن الا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى.

قارجى تالداۋشىسى راسۋل رىسمام­بەتتىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەل بۇل باعىت­قا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدى. زاڭدىق بازا, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن كەلىسىم دە بار. بىراق ناۋقانشىلدىعى مەن قۇپياعا بەيىمدىلىگى نارىقتى دا, حالىقتى دا الاڭ­داتا باستادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستورلاردى الاڭداتىپ الامىز دەگەن قاۋىپكە نەگىز جوق. «ۇكىمەتتىڭ نەنى بۇگىپ قالاتىنىن حالىق جاقسى بىلەدى», دەيدى ول. ەگەر ماقسات – كاپيتالدى تارتىپكە كەلتىرۋ, رەسۋرستاردى قايتا ءبولۋ بولسا, وندا تەكسەرىلەتىندەر قاتارىن كەڭەيتۋ ارقىلى ءتاسىلدى وزگەرتۋ كەرەك.

«شەتەلدىك اقپارات كوزدەرى جەرگىلىكتى وليگارحتاردىڭ شەتەلدەگى اكتيۆتەرىنىڭ قانشاعا ساتىپ العانىن دالەلدەيتىن دەرەك­تەردى ءجيى جاريالاي باستادى. ەندى باسقاشا سويلەسەك, حالىقارالىق ۇيىمدار الدىندا ۇياتقا قالامىز. تىم جۇمساق كەلىسىم­دەردى الىپ تاستاۋ كەرەك. بۇلاي جالعاسا بەرسە, وسى ماسەلەمەن اينالىسىپ وتىرعان قۇزىرلى ۆەدومستۆالار ەسەپ بەرۋمەن اينالىساتىن ستاتيستيكالىق مەكەمەلەرگە اينالىپ كەتەدى. ءبىز بارشاعا تۇسىنىكتى ويىن ەرەجەلەرى ارقىلى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتە الامىز», دەيدى ر.رىسمامبەت.

ونىڭ ايتۋىنشا, باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى اكتيۆتەردى قايتارۋ كوميتەتى زاڭعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, ەسىمدەرى مەن ەگجەي-تەگجەيلى اقپاراتتى سيرەك ايتادى. تاركىلەنگەن م ۇلىكتى باسقاراتىن, ونى ساتۋعا جاۋاپتى قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسى نەعۇرلىم اشىق جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس.

جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماق­ساتى­ندا ءالى كوپ جۇمىس اتقارۋ كەرەك. ەڭ باس­تىسى – قاراجاتتى قايتارۋ ۇدەرىسى بىرتىن­دەپ قارقىن الىپ كەلەدى, ياعني قوعام­نىڭ ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە دەگەن سۇرانىسى بىرتىندەپ ورىندالىپ جاتىر.

الماتى