ۇلت تەاترىنىڭ تۇڭعىش قويىلىمىنا بايلانىستى اقتاڭداق جايىندا ر.رۇستەمبەكوۆا, ب.قويشىباەۆ, د.قامزابەك ۇلى, گ.وردا ەسىمدى عالىمدار زەرتتەۋىن, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى ن.سانسىزباەۆ تانىمدىق ماقالاسىن جازدى. «مەملەكەت تەاترىنىڭ تۋعان كۇنى» اتتى زەرتتەۋ ماقالادا بىلاي كورسەتىلگەن: «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1926 جىلى قاڭتار ايىنداعى بىرنەشە سانىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە باسىلعان حابارلاندىرۋ تەكسى تومەندەگىدەي: «عينۋاردىڭ 13-ءى كۇنى كەشكى ساعات 6-دا مەملەكەتتىك ۇلت تەاترىنىڭ اشىلۋ مەرەكەسى بولادى. تەاتر ارتىستەرى كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسىن» وينايدى. ونىڭ سوڭىنان – كونتسەرت, دەمالىس ۋاقىتتارىندا وركەستر ويناپ تۇرادى. تەاتر ديرەكتورى دىنشە» (قامزابەك ۇلى د. رۋحانيات. الماتى, ء«بىلىم» باسپاسى, 1997, 207–208 ب.).
حالىق اعارتۋ كوميسسارى (بۇگىنگىشە – مينيستر) سماعۇل سادۋاقاس ۇلى 1925 جىلى جوعارى لاۋازىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلگەندە, قولعا العان ماڭىزدى جۇمىسىنىڭ ءبىرى – ۇلت تەاترىن ۇيىمداستىرۋ بولدى. وسى ماقساتتا ەل استاناسى قىزىلوردا قالاسىنا بولاشاق تەاتر ونەرپازدارى شاقىرىلدى. قازاقستاننىڭ ءار ايماعىندا اۋەسقوي تەاترلاردا قويىلىپ جۇرگەن پەسالار سارالاندى. سولاردىڭ قاتارىندا ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقينا» دراماسىن دا تەاتردى ۇيىمداستىراتىن كوميسسيا نازارعا الدى.
قوشكە كەمەڭگەر ۇلى – قازاق حالقىنىڭ العاشقى كاسىبي دراماتۋرگتەرىنىڭ ءبىرى. قالامگەر حح عاسىر باسىندا قازاق ادەبيەتىندە قالىپتاسا باستاعان جاڭا جانر – دراماتۋرگيا سالاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستى. ق.كەمەڭگەر ۇلى قالامىنان مىناداي پەسالار تۋدى: «اۋليە-ءتاۋىپ» (1918), «بوستاندىق جەمىسى» (1919), «قاسقىرلار مەن قويلار» (1920), «التىن ساقينا» (1920), «ارماندا» (1923), «شاكەڭ مولدا» (1925), «پاراشىلدار» (1926), «ەسكى وقۋ» (1927), «كۇناسىز كۇيگەندەر» (1930). بۇل پەسالاردىڭ حح عاسىر باسىندا ەلىمىزدىڭ اۋەسقوي تەاترلارىنىڭ ساحناسىندا قويىلعانى تۋرالى اقپاراتتى «جاس ازامات», «بوستاندىق تۋى», «اق جول», «ەڭبەكشى قازاق» باسىلىمدارىنان وقي الامىز.
«التىن ساقينا» دراماسى 1920 جىلى قىزىلجار قالاسىندا جازىلدى. «اق جول» گازەتىنىڭ 1921 جىلعى 16 قاڭتارداعى سانىندا مىناداي حابارلاندىرۋ بەرىلگەن: «قىزىلجارداعى قازاق جاستارىنىڭ «تالاپ» ءيىرىمى اتىنان «نوۆىي سوۆەت» تەاترىندا تاماشاعا ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسى» قويىلدى. ويناۋشىلار «تالاپتىڭ» دراما بولىمشەسىنىڭ مۇشەلەرى ەدى. ويىن ايەل ءرولىن الىپ ويناعان ەركەكتىڭ, دەنەسىنىڭ ناق ايەلدەي بولىپ كەلمەگەنىن ەسەپتەمەگەندە, جاقسى شىقتى. ءيىن تىرەسىپ وتىرعان تاماشاشىلار ويناۋشىلاردى پەردە تۇسكەندە قول شاپالاقتاپ قايتا-قايتا شاقىردى... (ۇنەمشى)». «التىن ساقينا» دراماسى جەكە كىتاپشا بولىپ ورىنبور قالاسىنان 1923 جىلى جارىق كوردى.
قوشمۇحاممەت كەمەڭگەر ۇلى.
التىن ساقينا. دراما. 4 ءبولىمدى.
«قازاقستان مەملەكەت باسپاسى».
ورىنبور, 1923 ج.
قايراتكەر س.سادۋاقاس ۇلى قىزىلوردادا تەاتردىڭ اشىلعانىنا بايلانىستى بىرنەشە ماقالا جازدى. ولار بيلىكتىڭ رەسمي باسىلىمى – «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جاريالاندى. گازەتتىڭ 1926 جىلعى 20 قاڭتارداعى سانىندا «باياندى ەڭبەك كۇتەمىز» اتتى ماقالاسىندا قازاقتا مادەنيەت جونىنەن جەتىسپەگەن كوپ نارسەلەر بار, سونىڭ ءبىرى – ۇلت تەاترىنىڭ جوقتىعى ەدى دەپ كورسەتتى. تەاتر ونەرىنىڭ سيپاتى, ونىڭ مادەنيەتتى جۇرتتاردا بولۋى, قازاقتا تەاتردىڭ اشىلۋى – تاريحي وقيعا ەكەنى, بۇرىن قازاق ەلىنىڭ ءار ايماعىندا ساۋىق كەشتەردىڭ بولىپ تۇرعانى, سول كەشتەردە ويىن كورسەتكەن ونەرپازدار ءبىر تەاترعا جينالعانى جايىندا جازدى. «عينۋاردىڭ 13-ءى كۇنگى ۇلت تەاترىنىڭ اشىلۋ كۇنىنە ارناپ قويىلعان ويىندارىندا ويناۋشىلاردىڭ كەلەشەگىنەن ءۇمىت تۋدىرعانداي بولدى» دەگەن باعا بەردى.
«ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 24-ءشى قاڭتار كۇنگى سانىندا شىققان «التىن ساقينا» ويىنى تۋرالى» اتتى ماقالاسىندا قايراتكەر بىلاي دەپ كورسەتتى: «عينۋاردىڭ 13-ءى كۇنى كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسىن» وينادى. كونتسەرت بولىمىندە ءان سالىنىپ, كۇلدىرگى تاقپاقتار ايتىلدى. ساۋىق كەشى ۇلت تەاترىنىڭ اشىلۋىنا ارنالدى» (س.سادۋاقاس ۇلى. ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعى (العىسوزىن جازىپ, ازىرلەگەن د.قامزابەك ۇلى). 1-توم. – الماتى, «الاش» باسپاسى, 2003, 270-ب.).
ساۋىق كەشى تەاتردىڭ اشىلۋىنا ارنالعاندىقتان, وعان حالىق اقى تولەمەي تەگىن كىردى. «التىن ساقينا» ەزىلگەن قازاق ايەلدەرىنىڭ تۇرمىسىن بۇلجىتپاي سۋرەتتەيدى» دەپ جازدى س.سادۋاقاس ۇلى. ساۋىق كەشىندە قاليبەك قۋانىشباەۆ, يسا بايزاقوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, امىرە قاشاۋباەۆ سىندى ارتىستەر ونەر كورسەتتى. س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ دەرەگى بويىنشا ۇلت تەاترىنىڭ رەسمي شىمىلدىعىن اشقان ساۋىق كەشىندە «التىن ساقينا» پەساسى عانا اتالادى. ودان باسقا پەسا كورسەتىلمەيدى.
ۇلت تەاترى تۋرالى ء[ماتىن] / س. سادۋاقاس ۇلى; باستىرۋشى: «ەڭبەكشى قازاق»... – قىزىلوردا: قازاق مەملەكەت باسپاسى, 1926. – 30 ب. 17ح12,5 سم – («ەڭبەكشى قازاق» كىتاپحاناسى № 2. - ءماتىن اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان. – 5000 دانا: 10 ت. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661638
قىزىلوردا قالاسىندا 1926 جىلى «التىن ساقينا» ويىنىن كورۋگە الاش ۇرپاعى, اسىلدىڭ سىنىعى گۇلنار مىرجاقىپقىزى اكەسىمەن بىرگە بارعانىن سۇحباتىندا ايتادى. گۇلنار مىرجاقىپقىزى ساۋىق كەشى مەملەكەتتىك ۇلت تەاترىنىڭ اشىلۋىنا ارنالدى دەپ راستايدى. بۇل سۇحبات 2002 جىلى «حابار» تەلەارناسىنان كورسەتىلگەن «كوزكورگەن. قوشكە كەمەڭگەر ۇلى» دەرەكتى فيلىمىندە ساقتالعان. ءفيلمنىڭ اۆتورى – جۋرناليست, ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشى عالىم, بۇل كۇندە قر ۇعا اكادەميگى باۋىرجان ومار ۇلى.
تەاتردىڭ رەسمي شىمىلدىعىن اشقان تۇڭعىش قويىلىم تۋرالى شىندىقتىڭ كەڭەستىك كەزەڭدە بۇرمالانۋىنىڭ ساياسي سەبەبى بولعانى بەلگىلى. ۇلت تەاترىن ۇيىمداستىرعان قايراتكەر سماعۇل سادۋاقاس ۇلى (1900–1933), تەاتردىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى دىنشە ءادىل ۇلى (1900–1931), تۇڭعىش قويىلىم اۆتورى قوشكە كەمەڭگەر ۇلى (1896–1937) ستاليندىك توتاليتارلىق جۇيە زامانىندا قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولدى.
ولاردىڭ ەسىمى كەڭەستىك كەزەڭدە مانسۇقتالىپ, مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا تىيىم سالىندى. الايدا تاۋەلسىزدىكتىڭ 35-جىلىندا ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەستىك ۇستانىممەن تاريحىمىزدى تانىعانىمىز ەشبىر قيسىنعا كەلمەيتىنى اقيقات. مىسالى, كەڭەستىك داۋىردە وقۋلىقتاردا, رەسمي دەرەكتە قازاقتىڭ تۇڭعىش رومانى س.كوبەۆتىڭ «قالىڭ مال» شىعارماسى دەپ بىلدىك. كەيىن الاش قايراتكەرى م.دۋلات ۇلى اقتالعاننان كەيىن بۇرمالانعان شىندىق تۇزەتىلدى. وسى كۇندە ءبىز قازاق حالقىنىڭ تۇڭعىش رومانى – «باقىتسىز جامال», ونىڭ اۆتورى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى دەپ تانيمىز. وسىلايشا, تەاتر تاريحىنا قاتىستى سايتتاردا, وقۋلىقتاردا ءالى كۇنگە دەيىن بۇرمالانىپ كەلە جاتقان قاتە تۇزەتىلىپ, ونەر ورداسىنىڭ تۇڭعىش قويىلىمى قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقينا» دراماسى ەكەنى جازىلادى دەپ سەنەمىز.
ءبىز قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تەاتر ونەرىنىڭ تاريحىنداعى ورنىن بيىك باعالايمىز. سونىمەن بىرگە تاريحي شىندىقتىڭ بۇرمالانباۋىن, ادىلدىكتىڭ ورناعانىن دا قالايمىز. ءالى كۇنگە دەيىن تەاتر تاريحى جازىلعان ماقالالاردا, حابارلاردا جاڭىلىس اقپارات ءجيى كەزدەسەدى. ولاردا ەسكىشە تەاتر شىمىلدىعى م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگىمەن» اشىلدى دەپ قاتە كورسەتىلگەن. بىلە بىلسەك, مۇحتار اۋەزوۆ, قوشكە كەمەڭگەر ۇلى, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى – نيەتتەس, قالامداس, دوس ادامدار بولعان. ولار دا تاريحي شىندىقتىڭ بۇرمالانباعانىن تىلەر ەدى. «ادەبيەت تاريحى» كىتابىندا م.اۋەزوۆ: «تاريحتىڭ ءدال سۋرەتىمەن تولىعىراق تانىسامىن دەگەن كىسى بولسا… قوشمۇحامبەت كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «قازاق تاريحىنان» ەڭبەگىن قاراپ ءوتسىن دەيمىز», دەپ جازدى. قوشكە كەمەڭگەر ۇلىمەن قالامداس دوستىعىن, الاش رۋحىندا نيەتتەس جان بولعانىن مۇحتار اۋەزوۆ جوعارى باعالاعان.
ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ قىسقاشا ءومىربايانىن جازعان
م.اۋەزوۆتىڭ قولتاڭباسى
قوس قالامگەر 1918 جىلى ءساۋىر ايىندا ومبى قالاسىندا وتكەن قازاق جاستارىنىڭ تۇڭعىش سيەزىندە تانىسقان. مۇحتاردىڭ تىرناقالدى ماقالالارى قوشكەنىڭ رەداكتورلىعىمەن قىزىلجاردان شىققان «جاس ازامات» گازەتىندە باسىلدى. ەكى قالامگەر 1924 جىلدىڭ جازىندا گەرمانيادان كەلگەن نەمىس پروفەسسورى ماكس كۋچينسكيمەن بىرگە اباي ەلىندە, شاكارىم اۋىلىندا ەكسپەديتسيادا قاتار جۇرگەن. تۋعان جۇرتىنا رياسىز قىزمەت ەتۋدى كوزدەگەن قوس ءبىلىمپاز 1928–1930 جىلدارى تاشكەنت قالاسىندا ساگۋ-ءدىڭ اسپيرانتۋراسىندا قاتار وقىعان. 1930 جىلدىڭ كۇزىندە اسپيرانتۋرادان ءبىر بۇيرىقپەن شىعارىلىپ, تۇتقىنعا الىنىپ, اباقتىنىڭ ازابىن ەكى جىلداي بىرگە تارتقان. مۇحتار بوستاندىققا شىعىپ, قوشكە قۋعىن-سۇرگىننەن قۇتىلا الماي ۆالۋيكەگە جەر اۋدارىلىپ, اقىرى 1937 جىلدىڭ كۇزىندە ومبى قالاسىندا وققا ۇشتى.
ق.كەمەڭگەر ۇلى ءبىر ماقالاسىندا قازاق كىتاپتارىنداعى قاتەلەر جايىندا: «قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاتەسىن كورسە, ەۋروپا ايەلدەرى بالا تاستار ەدى», دەگەن ءا.بوكەيحاننىڭ ءسوزىن تىلگە تيەك ەتەدى. ارادا ءبىر عاسىر ۋاقىت وتسە دە, ۇلت تەاترى تاريحىنداعى قاتەنى ءالى دە تۇزەتە الماي جاتقانىمىز وكىنىشتى. بيىل تەاتردىڭ رەسمي اشىلعانىنا 100 جىل تولسا, قالامگەر قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ تۋعانىنا 130 جىل. وسىناۋ مەرەيلى جىلدا ۇلت تەاترى تاريحى جازىلعان رەسمي اقپاراتتا, وقۋلىقتاردا, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تەست سۇراقتارىندا, الەۋمەتتىك جەلىدەگى وزگە دە دەرەك كوزدەرىندە تاريحي شىندىق قاتەسىز دۇرىس جازىلسا دەپ تىلەيمىز.
قايىربەك كەمەڭگەر,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى
