اۋدارما مەن اۆتورلىق ورتانىڭ ساباقتاستىعى
كىتاپ يندۋسترياسىنداعى اۋدارما ماسەلەسى كوپ جاعدايدا «وزىمىزدىڭ اۆتورلاردى تۇنشىقتىرماي ما» دەگەن كۇدىك تۋدىراتىنى جاسىرىن ەمەس. الايدا «مازمۇنداما» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, باسپاگەر شىڭعىس مۇقاننىڭ ايتۋىنشا, ساپالى اۋدارما – وتاندىق اۆتورلاردىڭ الەۋەتىن وياتاتىن باستى كاتوليزاتور.
«اۋدارما سالاسى ءوز اۆتورلارىمىزدىڭ اياعىن تۇساۋ سالمايدى, كەرىسىنشە, قامشىلايدى. بىرەر مىسال كەلتىرەيىن. وسىدان التى جىل بۇرىن الەمگە ايگىلى دەنيەل سيگەلدىڭ «اقىلدى بالاسىن» اۋدارىپ شىعارعانىمىزدا بالا تاربيەسىنە قاتىستى قازاق اۆتورلارى جازعان نون-فيكشن كىتاپتار جوقتىڭ قاسى ەدى. قازىر بالالاردىڭ تاربيەسى تۋرالى جازاتىن اۆتورلار بارشىلىق. ەلجاس ەرتاي ۇلىنىڭ ءوزى وسى تاقىرىپ بويىنشا 10 كىتاپ جازىپ تاستاعان شىعار. لۋيزا حەيدىڭ بىرنەشە كىتابىن اۋداردىق. قازىر ايەلدەردىڭ جان ساۋلىعىن ايتىپ جۇرگەن قازاق پسيحولوگتارىنىڭ كىتابى جەتىپ ارتىلادى. ءبىز نون-فيكشن كىتاپتاردى اۋدارعانداعى ماقساتىمىز بەلگىلى ءبىر سالانىڭ ماماندارىنا «وسىلاي كىتاپ جازسا بولادى ەكەن عوي» دەپ وي سالۋ ەدى. سول ۇدەدەن شىقتىق», دەدى ول.
دەسە دە, نارىقتاعى سۇرانىس پەن وقىرماننىڭ جىلدام ناتيجەگە ۇمىتىلىسى نون-فيكشن جانرىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپ وتىرعان جايى بار. باسپاگەر بۇل قۇبىلىستىڭ استارىندا ادامزاتقا ءتان ورتاق قاسيەت بار ەكەنىن العا تارتادى.
«تەز جەتىستىككە جەتۋ, جىلدام ناتيجە كورۋ – قازاقتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ادامزاتتىڭ تابيعاتىنا ءتان قاسيەت. قانداي سۇرانىس بولسا, سونداي ۇسىنىس بولادى. بۇل سەكىلدى كىتاپتار دامىعان دەلىنەتىن باتىس قوعامىندا وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا باستالدى, ءالى دە كوپ وقىلادى. ەگەر بەلگىلى بار سالادا جەتىستىككە جەتكەن, ايتارى بار اۆتورلار جازسا, ءبىر سالانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەگەن, ءتىپتى قالاي باي بولۋ تۋرالى تاقىرىپ بولسىن, ماماندار جازسا, مۇنداي اۆتورلاردىڭ ەڭبەگىن باعالايمىن. نون-فيكشن جانرىن وسىلاي قۇنسىزداندىرىپ, انتي-جارناما جاساۋعا قارسىمىن. ءاربىر كىتاپتىڭ تاعدىرى وقىرماننىڭ قولىندا», دەدى باسپاگەر شىڭعىس مۇقان.
نون-فيكشن مەن كوركەم پروزا اراسىندا تەپە-تەڭدىك ورناي ما؟
نون-فيكشن اقپاراتتىق قاجەتتىلىكتى وتەسە, كوركەم پروزا ادام جانىنا ەستەتيكالىق ءلاززات سىيلايدى. جازۋشى ميراس مۇقاش كوركەم ءسوز بەن دەرەكتى دۇنيەنىڭ اراسىنداعى ۇندەستىكتى قالىپتى جاعداي دەپ ەسەپتەيدى.
«كەز كەلگەن قالامگەر ءوزى جازىپ وتىرعان شىعارماسىن قالاي تۇرلەندىرەمىن, ەرەكشە ءبىر تاسىلدەر قولدانۋعا قاقىسى بار عوي. ءار اڭگىمە ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى نون-فيكشن مەن كوركەم پروزا اراسىندا تەپە-تەڭدىك ورناپ جاتسا تاڭ قالماۋ قاجەت. ماسەلەن دەرەكتى دۇنيەلەردىڭ ءوزىن كوركەم سوزبەن كەستەلەپ, عاجاپ جازاتىن زامانداستارىمىز بار. ال قازاق وقىرمانىنىڭ تالعامى جوعارى. كوڭىل-كۇيىنىڭ اۋانىنا بايلانىستى كىتاپتارعا جۇگىنەدى. ماسەلەن ءوزىم جابىرقاپ, جالعىزسىراعاندا عابيتتىڭ «ۇلپانىن» پاراقتاپ شىققاندى جاقسى كورەمىن. قازاقى قالجىڭدى, ەرەكشە كەيىپكەرلەردى اڭساعاندا تىنىمبايدىڭ شىعارمالارىن وقىپ, راحاتتانامىن», دەيدى جازۋشى.
وسى ورايدا, زاماناۋي ادەبيەتتەگى جاڭا تولقىننىڭ باعىتى دا كوڭىل قۋانتادى. جازۋشىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى قازاق ادەبيەتى قاناتىن كەڭگە سەرمەپ, ىرگەلى تۋىندىلارمەن تولىعىپ وتىر.
«قازىر ءبىزدىڭ بۋىن, جاس جازۋشىلار ءتۇرلى «ەكسپەريمەنتتەرگە» بارىپ ءجۇر. سوندىقتان وعان تاڭىرقاي قويمايمىن. قازاق وقىرمانىنىڭ كوزى اشىق, تالعامى بيىك ەكەنىن ەسكەرسە كەز كەلگەن شىعارمانىڭ ايتار ويىنا ياعني استارىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, وزىنە كەرەگىن الادى. سول سەبەپتى دايىن ەمەس دەي المايمىن. قازىر قازاق ادەبيەتىنە كەرەمەت مۇمكىندىكتەر جاسالىپ, جاستارعا قولداۋ كۇشەيىپ جاتىر. سول سەبەپتى ءار جانر جان-جاقتى داميدى دەگەنگە يلانامىن. دەتەكتيۆ, زەرتتەۋ باعىتىنداعى كىتاپتاردىڭ دا سانى ارتىپ كەلەدى. جاستار ۇلكەن تاقىرىپتاردى قامتيتىن, ىرگەلى روماندار جازا باستاعانىن ءوزىڭىز دە بايقاپ جۇرگەن شىعارسىز», دەيدى ميراس مۇقاش.
مازمۇن مەن ديزايننىڭ بىرلىگى
كىتاپتىڭ ىشكى سالماعى ونىڭ سىرتقى پىشىنەمەن ۇندەس بولۋى – بۇگىنگى نارىقتىڭ باستى تالابى. «فوليانت» باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى توباشالوۆا فاريدا راقىمجانقىزىنىڭ پىكىرىنشە, قولجازبانى ىرىكتەۋ كەزىندە باسپانىڭ وزىندىك سۇزگىسى مەن ساپالىق ولشەمدەرى بولۋى شارت.
«باسپامىزعا قولجازبا كوپ تۇسەدى, ولاردىڭ اراسىندا ءالسىز دۇنيەلەر دە, تىڭ ويى, كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى شىعارمالار دا بار. ىرىكتەۋ كەزىندە ەڭ الدىمەن ءماتىننىڭ ساپاسىنا, اۆتورلىق ستيلگە, تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگىنە ءمان بەرەمىز. ارينە, بۇگىنگى نارىق جاعدايىندا وقىرمان سۇرانىسىمەن ساناسپاۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن ءبىز قازاق كلاسسيكتەرىنىڭ مۇراسىن, الەمدىك كلاسسيكانى, نوبەل سىيلىعى يەگەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن جۇيەلى تۇردە شىعارىپ كەلەمىز. سونىمەن قاتار اسا ءوتىمدى بولماسا دا, جاس قالامگەرلەردى قولداۋ ماقساتىندا «بۇگىنگى پروزا» سەرياسىمەن دە كىتاپتار شىعارىپ جاتىرمىز», دەدى ول.
بۇگىنگى اقپاراتتىق تاسقىن مەن ۆيزۋالدى مادەنيەت باسىمدىققا يە زاماندا كىتاپ تەك ءبىلىم بۇلاعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەستەتيكالىق نىسانعا اينالدى. وقىرماننىڭ تالعامى وزگەرگەن سايىن, باسپا ىسىندەگى كوركەمدەۋ جۇمىستارىنا قويىلاتىن تالاپ تا كۇشەيە تۇسەدى. سەبەبى, العاشقى كوزقاراس پەن ىشكى مازمۇن اراسىنداعى التىن كوپىر – بۇل كىتاپتىڭ ديزاينى.
«كىتاپتىڭ سىرتقى كەلبەتى – وقىرمانمەن العاشقى ديالوگ. سوندىقتان مۇقاباعا بەيجاي قارامايمىز. «ناشار قاپتاما» جاقسى كىتاپتىڭ جولىن ۋاقىتشا بوگەگەنىمەن, ونىڭ شىنايى قۇنىن جويا المايدى دەپ ويلايمىن. ال مازمۇن مەن ديزاين ۇيلەسىم تاپقاندا عانا كىتاپتىڭ عۇمىرى ۇزاق بولادى. بالالار ادەبيەتىندە ۆيزۋال شەشىم ايرىقشا ءرول اتقارادى. قازىرگى تسيفرلىق ورتادا وسكەن بالانى كىتاپقا قىزىقتىرۋ وڭاي ەمەس, سول سەبەپتى مازمۇن مەن بەزەندىرۋ ءوزارا ۇيلەسىم تابۋى ءتيىس. كەرىسىنشە, دۇرىس جازىلعان, ساۋاتتى دايىندالعان تانىمدىق ادەبيەت بالانىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ, دۇنيەنى تانۋعا, سۇراق قويۋعا جەتەلەيدى. ەڭ باستىسى – كوركەم پروزا مەن نون-فيكشن اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ», دەدى فاريدا راقىمجانقىزى.
