– ادامدى وسىرەتىن, ونىڭ ارمانىنا قانات بىتىرەتىن ساپالى ءبىلىم عوي. بىلىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىڭىز قاي كەزدەن باستالدى؟ قانداي ۇستازدار مەن تۇلعالار ومىرىڭىزگە اسەر ەتتى؟
– بىلىمگە قىزىعۋشىلىعىم بالالىق شاقتان باستالدى. ءتىپتى 5 جاسىمدا مەكتەپ كىتاپحاناسىنداعى ەرتەگىلەر جيناعىن تۇگەل وقىدىم. ەرتەگىلەر وقۋدى, اڭگىمەلەر جازۋدى وتە جاقسى كورەتىنمىن, كوپ نارسەگە قىزىعاتىنمىن. سول كەزدە كىتاپ مەنىڭ شىنايى دوسىما اينالدى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ۇستازدارىمنىڭ قولداۋى شەتەلدە ءبىلىم الۋىما سەبەپكەر بولدى. اسىرەسە ۆيتسە-پروۆوست لورەتتا و’دوننەلل, پروفەسسورلار تۇرسىنجان توقاي, ديۋك, سونداي-اق ۋوررەن روككو, مەريلين پلاملي سياقتى ۇستازدارىما العىسىم شەكسىز. ولار ماعان ءتارتىپتىڭ, ەڭبەكسۇيگىشتىكتىڭ, شىنايىلىقتىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىردى.
– اقش-تا ماگيسترلىك وقۋعا قالاي شەشىم قابىلدادىڭىز؟ قاي ۋنيۆەرسيتەتتە, قانداي ماماندىقتا وقىدىڭىز؟
– ماگيستراتۋرانى اقش-تا جالعاستىرۋعا شەشىم قابىلداعاندا, ماقساتىم – حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان اكادەميالىق ءبىلىم الىپ, جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى زەرتتەۋىمدى تەرەڭدەتۋ بولدى. وسى باعىتتا ەڭ قولايلى ورتا رەتىندە پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتى (University of Pennsylvania, UPenn) تاڭدادىم. بۇل وقۋ ورنىن تاڭداۋىمنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, بۇل ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىم سالاسىنداعى الەمدەگى جەتەكشى ورتالىقتىڭ ءبىرى. اسىرەسە جوعارى ءبىلىم ساياساتى, كوشباسشىلىق, ۋنيۆەرسيتەتتىك باسقارۋ باعىتىنداعى عىلىمي مەكتەپتەرى وتە تانىمال. جوعارى ءبىلىم ساياساتى مەن ۋنيۆەرسيتەتتىك باسقارۋ سالاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزگىم كەلدى. سوندىقتان اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باعدارلاماسى مەن اكادەميالىق باعىتى عىلىمي مۇددەلەرىممەن تولىق سايكەس كەلدى. ەكىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەت كاسىبي دامۋعا كەڭ مۇمكىندىك ۇسىنادى: تاعىلىمدامالار, زەرتتەۋ جوبالارى, سالالىق ماماندارمەن بايلانىس, مانساپتىق كونسۋلتاتسيالار دەگەن سياقتى. بۇل تەك تەوريالىق ءبىلىم ەمەس, پراكتيكالىق داعدىلاردى دا يگەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. ۇشىنشىدەن, پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتى الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندار قاۋىمداستىعى قۇرامىنداعى ءبىلىم وشاعى. بۇل جوعارى اكادەميالىق دەڭگەي ءارى بەدەل, سونداي-اق حالىقارالىق تۇلەكتەر قاۋىمداستىعى ارقىلى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى دەگەن ءسوز. مۇنداي ورتادا ءبىلىم الۋ بۇرىن قولجەتپەستەي بولىپ كورىنگەن اكادەميالىق جانە كاسىبي مۇمكىندىكتى اشتى. مەن وسىندا ءبىلىم بەرۋدەگى كوشباسشىلىق ماماندىعىندا وقىپ, حالىقارالىق ءبىلىم ساياساتى, جوعارى ءبىلىم جۇيەلەرىن باسقارۋ, زەرتتەۋ ءادىسناماسى جانە كوشباسشىلىق داعدىلاردى تەرەڭ مەڭگەردىم. بۇل تاجىريبە كەيىننەن وكسفورد دوكتورانتۋراسىنا دايىندالۋىما نەگىز بولدى.
– دوكتورانتۋرا بويىنشا وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىن نەگە تاڭدادىڭىز؟
– بالا كۇنىمدە وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىن الەمدەگى ەڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە ەستيتىنمىن. اتالعان وقۋ ورنىندا باسەكەلەستىك وتە جوعارى دەڭگەيدە. ەگەر ماگيستراتۋراعا جۇزدەگەن ادام قابىلدانسا, دوكتورلىق وقۋ باعدارلامالارىنا مىڭداعان ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن تەك ساناۋلىلارى عانا ىلىگەدى. مىسالى, بيىل PhD باعدارلامالارىنا جەتى مىڭنان استام تالاپكەر ءوتىنىش بەرىپ, سونىڭ شامامەن 20-سى عانا قابىلدانعان. سوندىقتان الەمگە ايگىلى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىنا قابىلدانعان العاشقى قازاق قىزىنىڭ ءبىرى بولۋ – مەن ءۇشىن زور مارتەبە. عىلىمي باعىتىمدى تاڭداۋعا كىرىسكەندە, ءوزىم زەرتتەپ جۇرگەن تاقىرىپتارمەن ءدال سايكەس كەلەتىن جۇمىستاردى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جۇرگىزىپ جاتقانىن بايقادىم. مەن ءوز زەرتتەۋىمدى جالعاستىرۋعا ەڭ قولايلى اكادەميالىق ورتا ءدال وسى جەر ەكەنىن ءتۇسىندىم. سونىمەن قاتار پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى پروفەسسورلارىم مەن جۇمىس ىستەگىم كەلگەن وكسفورد پروفەسسورلارىنىڭ ەڭبەگىن جاقسى بىلەتىن. سوندىقتان ونىڭ سالىستىرمالى جانە حالىقارالىق جوعارى ءبىلىم سالاسىنا قوسقان ۇلەسىن ەرەكشە اتاپ, ماعان ونىمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇسىندى. وكسفورد – جوعارى ءبىلىمدى زەرتتەۋ سالاسىنداعى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. مۇندا ۋنيۆەرسيتەت جۇيەلەرىنىڭ بولاشاعىن قالىپتاستىرىپ جاتقان جەتەكشى عالىمدار وتە كوپ. وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعى مەنىڭ عىلىمي الەۋەتىمدى تولىق اشىپ, ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم سالاسىنا ناقتى ۇلەس قوسۋ ءۇشىن ەڭ قولايلى ورتا وكسفورد ەكەنىنە كوز جەتكىزدى.
– قازىرگى دوكتورانتۋراداعى زەرتتەۋ تاقىرىبىڭىز قانداي؟ ونىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– وكسفوردتاعى دوكتورلىق جۇمىسىم بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وقىتۋ مەن عىلىمي ىزدەنىستى ۇيلەستىرۋ ماسەلەسىن قالاي شەشىپ جاتقانىن زەرتتەۋگە ارنالعان. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەر كەڭەس ءداۋىرىنىڭ كۇردەلى اكادەميالىق داستۇرلەرى مەن باسقارۋ مودەلدەرىن مۇرا ەتىپ العان. قازىر ولار حالىقارالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى ستاندارتىنا ساي بولۋ ءۇشىن جاڭا جولدار ىزدەپ جاتىر. بىراق وقىتۋدىڭ ساپاسىن جوعالتپاۋعا تىرىسادى. مەن وسى تەپە-تەڭدىكتى قالىپتاستىرۋعا اسەر ەتەتىن ينستيتۋتسيونالدىق, مادەني جانە تاريحي فاكتورلاردى, ۋنيۆەرسيتەتتەر كەزدەسەتىن قيىندىقتاردى جەڭۋ ستراتەگيالارىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ساياسات, قارجىلاندىرۋ جانە اكادەميالىق مادەنيەت سياقتى سىرتقى جانە ىشكى جاعدايدىڭ وسى ۇدەرىسكە قالاي اسەر ەتەتىنىن زەرتتەيمىن. باستى ماقسات – بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە وقىتۋ مەن زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ اراسىنداعى تۇراقتى ءارى ءوزارا تولىقتىراتىن بايلانىستى قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەتىن ۇسىنىستار بەرۋ, تولىققاندى زەرتتەۋ ەكوجۇيەسىن قۇرۋ جانە وڭىردەگى زەرتتەۋ ساپاسىن (research excellence) دامىتۋعا ىقپال ەتۋ.
– وكسفوردتاعى عىلىمي ورتا جانە پروفەسسورلارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ قانداي ارتىقشىلىعى بار؟
– مۇنداعى پروفەسسورلار – الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك ءھام ءوز سالاسىنىڭ وتە بىلىكتى ماماندارى. سونىمەن بىرگە ولار ءتۇرلى باعىتتا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. ولار اكادەميالىق ءبىلىمنىڭ شەڭبەرىن كەڭەيتۋمەن قاتار, جاڭا يدەيا مەن ادىستەردى دامىتۋمەن اينالىسادى. مىسالى, مەن سۇراق قويعان سايىن, پروفەسسورلار ماعان تەز ارادا تاقىرىپقا قاتىستى ەڭ تانىمال جانە زاماناۋي كىتاپتار مەن ماقالالاردىڭ ءتىزىمىن ۇسىنادى, بۇل ولاردىڭ ءوز سالاسىن قانشالىقتى جاقسى مەڭگەرگەنىن كورسەتسە كەرەك. بىراق پروفەسسورلار كەيدە تالاپشىل ءارى قاتال بولۋى مۇمكىن, بۇل دوكتورانتتار ءۇشىن زەرتتەۋدىڭ ساپاسىنا جوعارى تالاپ قويىپ, عىلىمي جۇمىسىمىزدىڭ مىقتى ءارى سەنىمدى بولۋىنا جاعداي جاساۋ ماقساتىندا دەپ ويلايمىن. سونىمەن قاتار وكسفوردتاعى عىلىمي ورتا وتە قولداۋشى جانە ىنتالاندىرۋشى اتموسفەراعا يە.
– الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن عالىمدارمەن تاجىريبە الماسۋ سىزگە نە بەرەدى دەپ ويلايسىز؟
– قازىرگى قىزىعۋشىلىعىم ورتالىق ازياداعى, اسىرەسە بۇرىنعى كەڭەستىك كونتەكستەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ الدىندا تۇرعان قيىندىقتارعا ارنالعان. مەن كەڭەس جۇيەسىنىڭ مۇراسى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەردەگى الەۋەتىنە قالاي اسەر ەتەتىنىن جانە وڭىردەگى اكادەميالىق ورتا تۇراقتى دامۋى ءۇشىن نە ىستەۋگە بولاتىنىن زەرتتەيمىن. بۇل جۇمىستا ينستيتۋتسيونالدىق ستراتەگيالار, مەملەكەتتىك ساياسات جانە حالىقارالىق رەيتينگىلەر ديناميكاسى باستى نازاردا. قازاقستان مەن كورشىلەس ەلدەردىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمدى دامىتۋعا قاجەتتى جاعداي جاساۋ ماڭىزىن جاقسى تۇسىنەمىن. سوندىقتان زەرتتەۋىم ءوڭىردىڭ جاھاندىق اكادەميالىق قاۋىمداستىعىندا لايىقتى مويىندالادى دەپ سەنەمىن. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن عالىمدارمەن تاجىريبە الماسۋ ماعان ءارتۇرلى زەرتتەۋ ءتاسىلى مەن مادەنيەتتى تۇسىنۋگە, حالىقارالىق اكادەميالىق ورتادا ءوز ورنىمدى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل بايلانىس زەرتتەۋىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, يدەيالار مەن ادىستەردى بايىتا ءتۇستى.
– شەتەلدە العان ءبىلىم مەن تاجىريبەڭىزدى بولاشاقتا ەلىمىزدە قالاي جۇزەگە اسىرعىڭىز كەلەدى؟
– ءيا, وزىمدە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك بار دەپ سەزىنەمىن. شەتەلدە ءجۇرىپ ءتۇرلى ستەرەوتيپتەرگە كەزىكتىم. مەن العان ءبىلىمىمدى قازاقستان مەن وڭىردەگى باسقا ەلدەردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە اينالۋ جولىندا قولداۋ كورسەتۋ قۇرالى دەپ ەسەپتەيمىن. ءداستۇرلى تۇردە كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەگىزگى ميسسياسى وقىتۋ بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ الدىندا ءۇش ماڭىزدى مىندەت تۇر: عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, ساپالى ءبىلىم جانە قوعامعا قىزمەت ەتۋ. مەنىڭ زەرتتەۋىمنىڭ ماقساتى – ۋنيۆەرسيتەتتەرگە زەرتتەۋ قىزمەتىن نەگىزگى ميسسياعا ەنگىزۋگە, اكادەميالىق جۇمىستىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە تۇراقتى زەرتتەۋ ەكوجۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ستراتەگيالار مەن ۇسىنىس ازىرلەۋ. جالپى, حالىقارالىق دەڭگەيدە زەرتتەۋ ناتيجەلەرى عىلىمي قىزمەت پەن وقىتۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىمەن بەتپە-بەت كەلگەن جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن قولدانىلادى. بۇل حالىقارالىق اكادەميالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا, زەرتتەۋ الەۋەتىن نىعايتۋعا جانە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
– ەلىمىز بەن الەمدەگى عىلىمنىڭ دامۋ قارقىنى تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟
– مەنىڭشە, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءبىلىم جۇيەسى دۇرىس باعىتتا دامىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ستۋدەنتتەر جوعارى دەڭگەيدە وقىتىلىپ, اعىلشىن ءتىلىن دە جەتىك مەڭگەرىپ جاتىر. بۇرىن ءوزىمىزدى الەمنىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى كولەڭكەسىندە تۇرعانداي سەزىنەتىنبىز, بىراق شىندىعىندا ولاي ەمەس. ەلىمىزدە كوپتەگەن جاقسى ءبىلىم جوبالارى جۇزەگە اسىپ جاتىر. سوندىقتان بولاشاعىمىز جارقىن دەپ سەنەمىن. جاستار ءبىلىم ارقىلى الەمدى جاۋلاپ الادى دەپ ويلايمىن. قازىرگى كەزدە كوپتەگەن شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەت ەلىمىزگە قىزىعادى. مىسالى, بىرگە وقيتىن ستۋدەنتتەر قازاقستان مەن ونىڭ ءبىلىم جۇيەسى تۋرالى كوبىرەك بىلگىسى كەلەدى. ياعني ءبىلىم بەرۋ دۇرىس باعىتتا دامىپ جاتىر دەگەن ءسوز. بىراق ءوز تاراپىمنان ايتارىم – عىلىمدى, اسىرەسە جاس زەرتتەۋشىلەردى قارجىلاي جانە اكادەميالىق تۇرعىدا كوبىرەك قولداۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
