تاۋەلسىزدىك تابالدىرىعى: «ەگەمەن» نە جازدى؟

الايدا بۇدان اتا-بابامىز ارمانداعان ازاتتىق بىزگە وزىنەن-ءوزى اسپاننان تۇسە سالدى دەگەن قورىتىندى جاساۋ اسىعىستىق بولار ەدى. ويتكەنى ساياسي ارەنادا اشىق تۇردە دە, جاسىرىن تۇردە دە قازاق جەرىنىڭ ءبىر بولىگىن رەسەي قۇرامىنا قوسىپ الۋعا, ەلدەگى ءتىل ماسەلەسىن قوزدىرۋعا, ت.ب. باعىتتالعان ارانداتۋلار مەن جىمىسقى ارەكەتتەر ءجۇرىپ جاتتى. ونداي كەلەڭسىزدىكتەرگە قارسى ءىس جۇزىندە دە, اقپاراتتىق تۇرعىدا دا باتىل تويتارىس بەرىلۋى كەرەك ەدى. وسى ىسكە ۇلت باسىلىمى – «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ايانباي ۇلەس قوستى.

سول كۇندەرى ەل پرەزيدەنتى م.گورباچەۆتىڭ ۋكراين تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا سول­تۇستىكتەگى بەس وبلىسىمىزدىڭ قازاقستانعا زاڭسىز بەرىلگەنى تۋرالى مالىمدەمە جاساۋى وتقا ماي قۇيا تۇسكەن ەدى. ەلىمىزدە جاپپاي نارازىلىق ورىن الىپ, 12 جەلتوقساندا گازەتىمىزدىڭ ءبىرىنشى بەتىنە «سولجەنيتسىندىكى – ساندىراق, گورباچەۆكە نە جوق؟» دەگەن تاقىرىپپەن پىكىرلەر توپتاماسى بەرىلدى. بايقاساڭىز, بۇل كەزدە كسرو ءالى رەسمي تۇردە تارقاعان جوق, گورباچەۆ پرەزيدەنت رەتىندە تاعىندا وتىر. سولاي بولا تۇرا, ۇلت باسىلىمىنىڭ مەملەكەت باسشىسىن سىنايتىن ماقالا جاريالاۋى شىن مانىندەگى باتىلدىق پەن جانكەشتىلىك ەدى.

ء«بىر ەلدىڭ, ەلدىڭ بولعاندا الەم­نىڭ التىدان ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان, ءبىر زاماندا قىرىق جىل بويى دۇنيە اپاتىنان ءوز ايبارى, قۋاتىمەن قورعاپ كەلگەن, الەم حالىقتارىنىڭ پاناسى بولعان عالامات الىپ ەلدىڭ ءالى دە بولسا سەنىپ, ءۇمىت كۇتىپ وتىرعان پرەزيدەنتى م.س.گورباچەۆتىڭ بۇل ءسوزىن نە دەپ تۇسىنۋگە بولادى؟ بۇل جاي ءبىر ادامنىڭ نەمەسە ءوز ابىرويىن اسىرماق بيشىكەش, اكىمقۇمار بىرەۋدىڭ اۋزىنان شىقسا: «وي, وتتاي بەرەدى, سونىڭ ءسوزى نە, ءوزى نە؟» دەپ قويا سالۋعا بولار ەدى. ال ءوزى ىلعي دا جەر ماسەلەسى, تەرريتوريا, شەكارا داۋى دەگەندى حالىقتى بۇزاتىن ەڭ قاۋىپتى قىرسىق دەپ قايتا-قايتا نۇسقاپ, بەكىتىپ بەرگەن باستى كىسىمىزدىڭ ەندى قالايشا «سايراپ» كەتكەنىن ۇعۋدىڭ ءوزى كۇش بولايىن دەپ تۇر», دەپ جازادى اقىن عافۋ قايىربەكوۆ سول ماقالادا.

ول مۇنداي باسسىزدىققا ەندىگى جەردە قازاقتىڭ ەگەمەن مەملەكەتى كونە المايتىنىن, بۇل ءىستىڭ اقىرى ايقاس, ءومىر ءۇشىن قىرقىسۋعا, ۇلكەن اپاتقا اپارارى ءسوزسىز ەكەنىن ايتىپ, قولىنان بيلىك سۋسىپ بارا جاتقان گورباچەۆتىڭ جۇرت نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن جاساعان مالىمدەمەسىن سىن ساداعىنا الادى.

سول كەزدەگى ورال وبلىسىنان حات جولداعان مەكتەپ ديرەكتورى ت.جازىقباەۆ بولسا, قازاقتىڭ جەرى كەڭ ەكەنىن, بىراق بۇل جەردىڭ ءبىر سۇيەمىن دە وزگە حالىقتان ەنشىگە الماعانىمىزدى ايتادى. «وداقتىڭ ىرگەسىن شايقالتپايمىز, شەكارا وزگەرتۋ تۋرالى ءسوز بولۋى مۇمكىن ەمەس دەپ تالاي جەردە, تالاي ەلدە, تالاي تىلدە قايتالاپ اي­تۋشى ميحايل سەرگەەۆيچتىڭ ۋكراينا جۋرناليستەرىنە بەرگەن ينتەرۆيۋىندە سوزىنەن جاڭىلعانى نەسى؟ قازاقستانعا كەتىپ قالعان رەسەيدىڭ قاي وبلىستارى ەدى؟ اڭداۋسىز ايتسا, پىكىرىن قايتىپ الار, ادەيى ايتسا, امال نە...» دەپ جازادى ول.

گازەتىمىزدىڭ سول كۇنگى سانىندا «سلاۆياندار وداعىنا» كىرەمىز بە؟ قازاقستان قايدا بارادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدە­گەندە» دەگەن تاقىرىپپەن تاعى ءبىر پىكىرلەر توپتاماسى بەرى­لىپتى. بۇل 8 جەلتوقسانداعى رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس پرە­زي­دەنتتەرىنىڭ كسرو-نى تاراتۋ تۋرالى بەلوۆەجە كەلىسىمىنە ار­نالعان ماقالا ەدى. كىرىسپەسىندە «باسىندا اق پاتشا قىلىشتىڭ جۇزىمەن, مىلتىقتىڭ دۇمىمەن باسىپ العان, كەيىن ونى بولشەۆيكتەر وداق دەپ بۇركەمەلەپ قويعان الىپ يمپەريانىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسپەك. تارىداي شاشىلا باستاعان رەسپۋبليكالاردىڭ باسىن قوسىپ, ولارعا ءپاتۋالى ءسوز ايتاتىن ميحايل گورباچەۆ حالىقتاردىڭ ورتاسىنا وت تاستاۋ­دان دا تايىنار ەمەس. وسىنداي جاعدايدا ەگەمەندىككە ەندى جەتىپ, پرەزيدەنتىن حالىق بولىپ سايلاپ العان قازاقستان قايدا بارادى؟ سلاۆياندار ىنتىماعىنا قوسىلىپ, تاعى دا ولاردىڭ «كىشى ءىنىسى», «ايىلتارتپاسى» بولامىز با؟ الدە دەربەس مەملەكەت بولىپ, ەنشى الىپ بولەك كەتەمىز بە؟», دەي كەلە ج.ءىلياسوۆ ەسىمدى قالا تۇرعىنىڭ مىنا پىكىرىن جاريالاپتى:

«تاريحتان بەلگىلى, ەشبىر يمپەريا (ەسكەندىر, شىڭعىسحان, اقساق تەمىر, ت.ب.) ماڭگى-باقي تۇرا بەرمەگەن. ءبارى كۇيرەپ, بىرنەشە مەملەكەتكە ءبولىنىپ كەتكەن. ءبىزدىڭ يمپەريا دا سونىڭ كەبىن قۇشىپ وتىر. ۇلتتىق سانا-سەزىم ويانعان جەردە باسقاعا تاۋەلدى بولۋ مۇمكىن ەمەس. «قازاقستان ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرە المايدى» دەگەن بوس ءسوز. باسقا بولماسا دا, استىق پەن ازىق-ت ۇلىك جەتكىلىكتى. حالىق اش بولماسا, ءيىنى ءبۇتىن بولسا, تاۋەلسىزدىككە دە تەزىرەك جەتەدى. تەك ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ الماي, بايىپپەن شەشكەن ءجون», دەيدى ول.

جالپى, جوعارىداعى ءۇش رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ بەلوۆەجە توعايىندا ءوز بەتتەرىنشە باس قوسىپ, كسرو-نى تارقاتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلۋىنەن بۇرىنعى وداقتا بولعان باسقا ەلدەردى كوزگە ىلمەۋ, ولاردىڭ دا پىكىرى بارىن نازارعا الماۋ مەن مەنسىنبەۋشىلىك سىڭاي بايقالاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇعان جاۋاپ رەتىندە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى 13 جەلتوقساندا اشحابادقا جينالىپ, ورتاق مالىمدەمە جاساپ, وندا بەلوۆەجە كەلىسىمىنىڭ باسقالار ءۇشىن توسىن جايت بولعانىن ايتادى. بۇل مالىمدەمە گازەتىمىزدىڭ 14 جەلتوق­سانداعى سانىندا جاريا­لانعان.

«وسى قۇجاتتاردا, شەشىمدەردە جانە كەلىسىمدەردە ورتا ازيا رەس­پۋبليكالارى مەن قازاقستاننىڭ تاريحي جانە الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق اقيقاتتارى ەسكەرىلۋى قاجەت, ولار, وكىنىشكە قاراي, دوس­تىق وداق تۋرالى كەلىسىمدى ازىر­لەۋ كەزىندە نازارعا الىنباعان», دەلىنگەن مالىمدەمەدە.

گازەتتىڭ وسى كۇنگى سانىندا «ەگەمەننىڭ» ارناۋلى ءتىلشىسى قاينار ولجاي «الاڭ كوڭىلدەن اقىلدى شەشىمگە دەيىن» اتتى ماقالاسىندا: «مينسك قىزبالىق تانىتقانىمەن, اشحاباد اقىلعا شاقىردى. ەكونوميكالىق, سايا­سي, تاريحي جانە ەكولوگيالىق جىپتەرمەن شىرمالعان قازىرگى ەگەمەندى مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىمەن ەسەپتەسپەي, ءبىر-ءبىرىنىڭ قاباعىنا قاراماي قادام جاساي المايدى. سول سەبەپتى دە اشحابادتا باس قوسقان بەستىك بۇرا تارتقان جوق. ءۇش سلاۆيان مەملەكەتىن قايتادان, زاڭدى نەگىزدەگى قوعامداستىق قۇرۋعا شاقىردى. ەندىگى ءسوز – سولاردا», دەپ ءسوزىن تۇيىندەيدى.

ايتا كەتەيىك, گورباچەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ بەس وبلىسى تۋرالى ارانداتۋىنا جاۋاپ رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ مالىمدەمەسى دە 14 جەلتوقسانداعى گازەت نومىرىندە جاريالانعان. ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگا­نىنىڭ مۇنداي دۇردارازدىققا تىم كەشىگىپ ءۇن قاتۋى سول كەزدەگى ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى بولعان شىعار دەپ توپشىلادىق.

گازەتتىڭ 15 جەلتوقسان كۇنگى سانىندا سول كەزدەگى تالدىقورعان وبلىسى, قاپال اۋداندىق كەڭە­سىنىڭ توراعاسى تۇرسىنعازى مە­دەتبەكوۆتىڭ ء«وز جەرىمىزدە وگەي بولىپ قالمايىق دەسەك, جان-جاعىمىزعا باعدارلاي قاراپ, حالىق يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتەيىك» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالاسى جارىق كورگەن. بۇل جاريالانىمدا سول ۋاقىتتاعى ماڭىزدى دا تۇيتكىلدى ماسەلەلەر كوتەرىلەدى.

ء«بىزدىڭ قاپال اۋدانىندا تۇراتىن 22 ۇلت وكىلىنىڭ 80 پروتسەنتكە جۋىعى – قازاقتار. دەمەك, مۇندا انا ءتىلىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى جاڭعىرتىپ, دامىتا تۇسۋگە مۇمكىن­دىكتەر مول. وسىنى ەسكەرە كەلىپ, 1992 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ ءىس قاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋگە شەشىم دە قابىلدانعان ەدى. «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ اۋداندىق بولىمشەسى ارناۋلى شارالار بەلگىلەپ, سونى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا جۇمىس جاساپ جاتىر. وسى ورايدا اۋدان مەكتەپتەرىنىڭ سەگىزى تازا قازاق تىلىنە كوشىرىلىپ, ۇلتتىق بالاباقشالار, ال ارالاس­تارىندا قوسىمشا قازاق توپتارى جۇمىس جاساي باستادى», دەي كەلە ءالى دە بورىكتى اسپانعا اتۋعا ەرتە ەكەنىن, ويتكەنى وتارسىزدانۋ جولىندا قولعا الىنۋعا ءتيىس ىستەر باس­تان اساتىنىن ايتادى.

ء«تىل جايىندا استانادا وتىر­عان اعايىندارعا ايتار وكپەمىز قارا قازانداي. ءبىر-ەكى ايدان كەيىن ءىس قاعازدارىن قازاق تىلىندە جۇرگىزەمىز دەپ وتىرمىز. ال قازاق تىلىندەگى جازۋ ماشينكاسى اۋداندىق گازەت پەن كەڭەستە عانا بار. جالىنىپ سۇراماعان جەرىمىز قالمادى. ءبارىنىڭ ايتاتىنى – جوق. شارۋاشىلىقتار, مەكەمەلەر قۇنىنا قاراماستان مۇنداي ماشينكالاردى ساتىپ الۋعا دايى­ن. ەندەشە, ونى نەگە كوپتەپ شىعارماسقا؟» دەپ ناليدى اۆتور.

گازەتتىڭ 16 جەلتوقسان كۇنگى سانىنىڭ 1-بەتىندە «قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت بولادى» دەگەن تاقىرىپپەن شاعىن اقپارات جاريالانىپتى. وندا جوعارعى كەڭەس قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جانە دەربەس مەملەكەت – قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋدى سالتاناتتى تۇردە جاريالايتىنىن مالىمدەيدى.

«جوبا حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ تالقىسىنان وتەدى. وعان وزگەرىستەر, تۇزەتۋلەر, قوسىمشالار بولۋى مۇمكىن. بىراق ەڭ باستى نارسە – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالاناتىندىعى اقيقات. جوعارى كەڭەس قابىل­دايتىن قۇجاتتاردىڭ ءبارى دە ماڭىزدى, ال مىنا زاڭنىڭ ءمانى ەرەن, ءجونى ەرەكشە بولماق. ول قابىلداناتىن كۇن بۇكىلحالىقتىق مەيرام بولۋعا ءتيىس. ەندىگى جاڭالىقتى الماتىدان, پارلامەنت جۇمىس ىستەپ جاتقان ۇكىمەت ۇيىنەن جانە پرەزيدەنت زاڭعا قول قوياتىن اق وردادان كۇتەيىك. اقسارىباس ايتۋعا دايىندالايىق», دەلىنگەن.

ال تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە, ياعني 17 جەلتوق­ساندا «تاۋەلسىز ەل بولدىق» دەگەن باس تاقىرىپپەن شىققان جاريا­لانىمدا, ازاتتىقتى اڭساعان حال­قىمىزدىڭ سان عاسىرلىق كۇرەسى پارلامەنتتىك جولمەن جەڭىس­كە جەتكەنىن جانە بۇل كۇرەس پارلا­مەنتتىڭ ىشىندە دە جۇرگەنىن ايتادى.

پارلامەنتتىك ءتىلشى رىسبەك سارسەنباي ۇلى زاڭدى تالقىلاۋ كەزىندە تاۋەلسىزدىك الۋدى قالا­مايتىندار دا تابىلعانىن جازا كەلە, دەپۋتات ۆ.چەرنىشەۆتىڭ بايانداماشى سۇلتان سارتاەۆقا: «كىمنەن جانە نەدەن تاۋەلسىز بولماقپىز؟ جەتپىس جىل بويى جەلكەلەپ سوگىپ جۇرگەن رەسەيلىك يمپەريانىڭ ۇلگىسى بويىنشا قازاق يمپەرياسىن قۇرۋعا ارەكەتتەنىپ جۇرگەن جوقپىز با؟», دەپ سۇراق قويعانىن, دەپۋتات ا.كوزلوۆتىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭنىڭ قا­بىل­دانۋىن قولداعانىمەن, الدىمەن بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس تاس­تاعانىن, سونداي-اق «رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قازاق بولۋى كەرەك» دەگەن تالاپتى ازاماتتىق تەڭدىككە قول سۇعۋعا بالاعانىن, دەپۋتات سۋحوۆتىڭ «ەرتەڭ 17 ميلليون ادام, ونىڭ باقانداي جارتىسى ورىس ءتىلدى حالىق, باسقا, جات مەملەكەتتە قالىپ قويماي ما؟», دەپ سۇراق قويعانىن, ت.ب. كەرىتارتپا ماسەلەلەر ورتاعا تاستالعانىن, ال بايانداماشى ونىڭ بارىنە زاڭدى, ادىلەتتى جاۋابىن ايتىپ, سابىرلىلىقپەن تۇسىندىرگەنىن جازادى.

دەپۋتات ت.جاۆورونكوۆا ءتىپتى قازاقستاندا ءۇش مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرى بولۋى كەرەك دەپ ۇسىنىس تاستاپ, ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعارعانى دا وسى ماقالادا كەلتىرىلگەن. «دەپۋتات ۆودولازوۆ ودان دا اسىپ ءتۇستى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنا, ونىڭ زاڭدى تۇردە سايلانعان وكىمەت ورگاندارىنا قارسى كەز كەلگەن كۇشتەۋ ارەكەتتەرى, رەسپۋبليكانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن بۇزۋعا شاقىراتىن, سونداي-اق ساياسي پارتيالار, وزگە دە قوعامدىق بىرلەستىكتەر نەمەسە جەكەلەگەن ادامدار تاراپىنان ۇلتارالىق ارازدىقتى تۇتاندىراتىن جاريا-ۋاعىزدار زاڭ بويىنشا جازالانادى» دەگەن سوزدەردى تۇتاستاي قىسقارت­قىسى كەلدى. ورالداعى وقيعاعا تىكەلەي تۇرتكى بولعان, سونىڭ ۇيىمداستىرۋشىسىنىڭ ءبىرى ۆودولازوۆ ءوزىن دە, سىبايلاستارىن دا جازادان قۇتقارىپ, ولارىن زاڭدى ارەكەتتەي قابىلداتپاق پا سوندا؟» دەپ جازادى پارلامەنتتىك ءتىلشى.

دەگەنمەن وزگە ەتنوس وكىلدەرى اراسىنان تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋىن قولداپ, پىكىر بىلدىرگەندەر دە تابىلعان. «زاڭدى قابىلداۋ كەرەك. كەز كەلگەن ۇلتشىلدىقتىڭ تامىرى تاۋەلسىزدىك جولىنداعى, ازاتتىق, ءوز ۇلتى ءۇشىن كۇرەستە جاتىر. بۇل – قاستەرلى سەزىم. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك – قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى. قازاق جەرىن مەكەندەگەن ءبىز, قازاق ەمەس حالىقتار, ءبارىمىز بىردەي سول نازىك سەزىمگە ارقاشان ءوز سەزىمىمىزدەي قۇرمەتپەن قارايىق», دەپ مالىم­دەيدى دەپۋتات ا.كنياگينين.

«كەشكى ماجىلىستە دەپۋتاتتار جوبانى قايتا قاراپ, ونىڭ ءار سويلەمىن تالقىعا سالدى. تالاس-تارتىس كۇشەيدى. ج.ءابدىلدين,  ءا.كە­كىل­باەۆ, ح.درەيلەر, ن.قوي­شىبەكوۆ سياقتى دەپۋتاتتار ۇلتتىق مۇددەگە قاتىستى قاعيدا­لاردى وزگەرتۋگە قارسى دالەلدى پىكىر ايتتى. زاڭدى 270 دەپۋتات قولداسا, 12-ءسى قارسى داۋىس بەردى. ءسويتىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى قابىل­داندى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قۇتتىقتاپ ءسوز سويلەدى. وسى ءبىر قۋانىشتى, تاريحي ساتتە بارشا حالقىمىزعا, «ەگەمەندى قازاق­ستاننىڭ» وقىرماندارىنا «تاۋەلسىزدىگىمىز قۇتتى بولسىن!» دەگىمىز كەلەدى» دەپ ءسوزىن ءتامام­دايدى ر.سارسەنباي ۇلى.

ءجۇز جىلدان اسا ۋاقىت بويى ەلدىگىمىزدىڭ جىلناماسى بولعان «Egemen Qazaqstan» ازاتتىقتىڭ حابارىن دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وسىلايشا كوپكە جەتكىزدى. بۇل جولدا جازىلعان ءاربىر اقپارات پەن ماقالا تاۋەلسىزدىكتىڭ تاسقا قاشالعان جازۋىنداي تاريحتا ساقتالىپ قالدى.