مال ءونىمىن دايىنداۋعا باسىمدىق بەرىلسە...

ۇكىمەت وتىز جىل بويى وسى ما­سەلەنى شەشە الماي كەلدى. ونىڭ وبەكتيۆتى سەبەپ­تەرى دە بولدى. بۇرىنعى كەڭشار جۇ­يەسى بۇزىلعاننان كەيىن وڭدەۋ كا­سىپ­ورىندارىنىڭ جۇمىسى توقى­رادى. جول جاعدايى ناشارلاپ, اۋىل­­دارمەن قاتىناس قيىندادى. جان-جاقتان قاۋلاعان تاپشىلىق, الەۋ­­مەتتىك-ەكو­نوميكالىق, ينفرا­قۇرى­لىمدىق پروبلەما ەتەكتەن تارتتى.

ەندى وسى ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ العى­شارتتارى قالىپتاسا باستادى. مال شا­رۋاشىلىعىندا جەكەمەنشىك تۇبە­گەيلى قالىپتاستى. كەمىندە ۇيىر­لەپ جىلقى ۇستايتىن, جۇزدەپ سيىر مەن قوي باعاتىن فەرمەرلەر پايدا بولدى. قازىر ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ 45 پا­يىزى سولاردىڭ قولىندا.

سول سەكىلدى مالدىڭ قالعان 45 پا­يى­­زىنا يەلىك ەتىپ, اۋىلداردا تىعىز شو­عىرلانىپ وتىرعان ءۇي شارۋا­شى­لىقتارىنىڭ يەلەرى دە تۇراقتى جۇيە­مەن جۇمىس ىستەيتىن دايىنداۋ مەكە­مەلەرىنە ەت تاپسىرۋعا اسا ىنتالى. وسىنداي جۇيەنىڭ جوقتىعى فەر­مەرلەرمەن قاتار حالىقتىڭ وسى توبىنىڭ ارقاسىنا ايازداي باتۋدا. ەلىمىزدە 2 ميلليونعا جۋىق ءۇي شارۋا­شىلىعى بار دەسەك, بۇل – 6-7 ملن اۋىل تۇرعىنىنىڭ ورتاق پروبلەماسى.

بۇل ماسەلەنى شەشۋگە العىشارتتار بار. مال باسى جەتكىلىكتى. 2024 جىلى ءىرى قارا 8,3 ملن, قوي-ەشكى – 20,9 ملن, جىلقى 4,1 ملن باسقا جەتتى.

ءوسىم بار. 2025 جىلدىڭ قاڭتارىندا مال شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ يندەكسى 104,1% بولىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءوسىم كورسەتتى.

ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك مول. سيىر ەتىنە سىرتقى نارىقتا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. بيىل العاشقى جارتى­جىلدىقتا ەكسپورت كولەمى 16,1 مىڭ تونناعا جەتىپ, 2,4 ەسەگە ءوستى.

يگەرىلمەي بوس جاتقان جايىلىم­دىقتار مەن شابىندىقتار الىنىپ, مال ۇستاپ وتىرعان ادامدارعا تاپسىرىلا باستادى.

مەملەكەت باسشىسى اگروسەكتوردى جاڭعىرتۋ مىندەتىن قويىپ, 2030 جىلعا قاراي اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ەكى ەسە ارتتىرۋدى تاپسىردى. سونداي-اق مال وسىرۋشىلەرگە, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋشىلارعا, بىرىگىپ تىرلىك قۇرۋعا بەيىمدەلە باستاعان كووپەراتيۆتەرگە ارزان نەسيە مەن سۋبسيديا, سالىق جەڭىلدىگىن بەرۋ قاراستىرىلعان. اۋىلدارمەن جول, كولىك قاتىناسى جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى.

ۇكىمەت 2024–2028 جىلدارعا ارنال­عان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋدى دامىتۋ جوسپارىن بەكىتتى. بۇل جوسپار وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان.

دەمەك, ەندى جوعارىدا ايتقان جۇيەنى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى ءپىسىپ-جەتىلدى دەپ ەسەپتەيمىز. ۆەتەرينا­ريالىق-سانيتارلىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتاۋ, جانۋارلاردى سويۋ, شيكى­زاتتى ساقتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ وبەكتىلەرىنە قويىلاتىن تالاپتار زاڭمەن بەكىتىلگەن. ەندى مال ونىمدەرىن دايىنداۋدىڭ وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرىپ, دامىتۋ قاجەت. مال سويۋ پۋنكتتەرى, ەت كومبيناتتارى, ءسۇت وڭدەۋ زاۋىتتارى سياقتى وبەكتىلەردى اۋىلدىق اۋماقتارعا جاقىن ورنالاستىرۋ – شيكىزاتتى جوعالتپاي, ساپاسىن ساقتاپ جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

جۇيەنى جولعا قويۋدىڭ كەزەڭدەرىنە توقتالساق.

قۇقىقتىق بازا. «ۆەتەريناريا تۋرالى» زاڭعا سايكەس بارلىق ءوندىرىس وبەكتىلەرى سانيتارلىق نورمالارعا ساي بولۋعا ءتيىس. شيكىزات دايىنداۋ كەزىندە مالدىڭ شىعۋ تەگى, دەنساۋلىق جاعدايى جانە ۆەتەرينارلىق قۇجات­تارى مىندەتتى تۇردە تىركەلۋگە ءتيىس.

تەحنولوگيالىق شەشىمدەر. مال ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسى بو­يىنشا جەكەلەگەن وقۋ ورىندارى­نىڭ مامانداردى دايارلاۋ باعدارلاما­لارى بار. بۇل ماماندار جاڭا ادىستەردى ەنگى­زىپ, ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.

لوگيستيكا جانە نارىق. وڭىرلىك كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ارقىلى فەر­مەر­لەردىڭ ءونىمىن جيناقتاپ, ءبىر ور­تالىقتان وڭدەۋ جانە وتكىزۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ. ىشكى نارىقپەن قاتار ەكسپورتتىق باعىتتارعا (قىتاي, رەسەي, تاياۋ شىعىس) شىعۋ ءۇشىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستىك قاجەت.

قورىتا ايتقاندا, قازاقستاندا مال شيكىزاتى مەن ونىمدەرىن دايىن­داۋ جۇيەسىن جولعا قويۋ ءۇشىن زاڭنا­مالىق تالاپتاردى ورىنداۋ, وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, مامانداردى دايارلاۋ جانە لوگيستيكالىق تىزبەكتى جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, اۋىلدىق ايماقتاردىڭ ەكونو­ميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرەدى.

مال شيكىزاتى مەن ونىمدەرىن دايىن­داۋ مەن جەتكىزۋ سحەماسى تومەن­دەگىدەي بولعانى ءجون.

اۋىلداعى دايىنداۋ پۋنكتتەرى. مۇنداعى سويۋ پۋنكتى مالدى ساني­تا­ريا­لىق تالاپقا ساي سويادى. ءسۇت قا­بىل­داۋ بەكەتى فەرمەرلەردەن ءسۇتتى جيناپ, سالقىنداتقىشتا ساقتايدى. تەرى قوي­ماسى تەرىنى تۇزداپ, كونسەرۆى­لەپ ساقتاۋدى جۇرگىزەدى. بارلىق ءونىم اۋدان اۋماعىنداعى كووپەراتيۆكە وتكىزىلەدى.

كووپەراتيۆتىك ورتالىق اۋىلداردان ءونىمدى جينايدى. توڭازىتقىش قويمالارى مەن العاشقى وڭدەۋ تسەحتارى ءونىمدى ماي مەن كىلەگەيگە اينالدىرا الادى. ولاردى ءبىر برەندپەن (مىسالى, «زايسان ەتى», «كاتون ءسۇتى») قوراپتاپ بەلگىلەيدى. سونان كەيىن توڭازىتقىشى بار رەفريجەراتور كولىگىمەن اۋىلدان قالا حالقىنا نەمەسە ەت كومبيناتتارىنا, تەرى فابريكالارىنا جەتكىزەدى.

جەتكىزۋ جيىلىگى. ءسۇت – كۇندەلىكتى نەمەسە كۇنارا. ەت – اپتاسىنا 2–3 رەت. تەرى – ايىنا 1–2 رەت.

قالاداعى وتكىزۋ جۇيەسىندە ءار اۋدانىڭ فەرمەرلىك دۇكەندەرى بولادى. سونداي-اق قالالار اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, اپتا سايىن اۋىل ونىمدەرى ساتىلاتىن الاڭدار جانە جارمەڭكەلەر ۇيىمداستىرىلادى.

مۇنىڭ سىرتىندا قالا تۇرعىندا­رى «WhatsApp», «Telegram» ارقىلى اۋدان كووپەراتيۆتەرىنە الدىن الا تاپسىرىس بەرەدى.

وسىنداي جولمەن اۋىلدان قالاعا دەيىنگى مال ونىمدەرىن دايىنداپ جەتكىزۋدىڭ دەلدالدان تىس وركەنيەتتى تىزبەگى قالىپتاسىپ, بۇل تىزبەك ۆەتەري­نارلىق تالاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرە الادى. كوپ ۇزاماي اۋداندار اراسىندا قالا حالقىن ەت, ءسۇت, كىلەگەي, ماي, سۇزبە ونىمدەرىمەن قامتۋدىڭ ءوزارا باسەكەسى پايدا بولادى.

وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, حالىقتى قانشاما جىل سانسىراتقان «دەلدالدار» دەگەنىمىز – شىن مانىندە حاوستىق جاعدايدا پايدا بولا كەتكەن دايىنداۋشىلار. ستيحيالى تۇردە قالىپتاسقان وسى ءبىر الەۋمەتتىك توپتى دا جاڭا جۇيەگە تارتۋ (ماسەلەن, ءوز ەرىكتەرىمەن اۋىلداردان قابىلداۋ پۋنكتتەرىن اشقىزۋ نەمەسە اۋداندىق كووپەراتيۆ قىزمەتىنە كىرگىزۋ) ارقىلى ولاردىڭ قىزمەتىن بۇدان بىلايعى ۋاقىتتارى تولىق باقىلاۋدا ۇستاۋعا بولادى.

ەندى وسى جۇيەنى تولىق قالىپ­تاس­تىرۋ ءۇشىن ءار اۋدانعا 300 ملن تەڭ­گە قارجى قاجەت بولادى دەسەك, بۇكىل ەلى­مىز بويىنشا 51 ملرد تەڭگە قارجى كەرەك ەكەن. مەملەكەت ءۇشىن بۇل سونشاما ۇلكەن قاراجات ەمەس. نەمەسە ونى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ارقىلى شەشۋگە بولادى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت شىعىنى كوپ ازايادى.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇنىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – وتاندىق وليگارحتارىمىزدىڭ شەتەلدەرگە شىعارعان قاراجاتىن تار­تۋ. وسىعان وراي «وليگارح كاپيتالىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا تارتۋ» اتتى جوبا دا ازىرلەۋگە بولادى. بۇل قۇجات مەملەكەت پەن ءىرى كاپيتال يەلە­رىنىڭ اراسىنداعى ەرىكتى كەلىسىمگە نەگىز­دە­لىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالادى.

مەملەكەت ءۇشىن تيىمدىلىك – قار­جى كوزى دايىن, سىرتقا كەتكەن ميل­لياردتاعان قارجى ەل ىشىندە ناقتى ينفراقۇرىلىمعا جۇمسالادى. اۋىلدا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, حالىقتىڭ تابىسى ارتادى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى كۇشەيىپ, ىشكى نارىق تۇراقتى ونىممەن قامتاماسىز ەتىلەدى.

ينۆەستور (وليگارح) ءۇشىن تيىمدىلىك – شەتەلدەگى قارجىسى ەل ىشىندە زاڭدى تۇردە كاپيتالدانىپ, بيزنەسكە اينالادى. تۇراقتى تابىسقا جول
اشىلادى.

قورىتا ايتقاندا, اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرىن دايىنداۋ جەلى­سىن زامانعا ساي قالىپتاستىرۋ دەگە­نىمىز – تەرەڭ الەۋمەتتىك ءمانى بار ەكونو­ميكالىق ماسەلە. جوبانى دەپۋتاتتار, ساراپشىلار جانە مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن اقىلداسا وتىرىپ, ءتيىمدى بيزنەس تۇرىندە قۇرۋعا بولادى. مۇنداي جاعدايدا ونىڭ بولاشاعى جارقىن, ومىرشەڭ بولادى دەگەن سەنىمدەمىز.

ۇلىقبەك تۇماشينوۆ,

ءماجىلىس دەپۋتاتى