...اتقارىپ جۇرگەن شارۋاسى مەن ەلمەن ارالاسۋ ۇلگىسىنە قاراپ كەيىنگىلەر بوي تۇزەگەن اعالاردىڭ ءبىرى – سوزاقتا تۋىپ-ءوسىپ, بار عۇمىرىن اۋىلدا وتكىزگەن, الەمدىك ءبىلىم قۇنارىن بويىنا جيعان, بەلسەندى ءومىر سالتىن ۇستانعان سيرەك تالانت يەسى دۋلات تۇرانتەگى ەدى. ستۋدەنت كەزىمىزدە الماتىدا تاكەن الىمقۇلوۆ, تولەگەن توقبەرگەنوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆتەرگە جولىققاندا ولار اۋىلدىڭ اماندىعىن سۇراپ, اۋەلى دۋلات تۇرانتەگىنىڭ ەسىمىن اۋىزعا الاتىن. وقىعان-توقىعانى كوپ, كەز كەلگەن تاقىرىپتا ويىن جۇيەلەپ جەتكىزە الاتىن, ءبىلىمدى ازاماتتى ەسكە الۋى — ونىڭ قابىلەت-قارىمى مەن ويشىلدىعىن باعالاعانى دەپ تۇسىنەتىنبىز. ول اعالارىمىز جىل ارالاتىپ سوزاققا جولى تۇسكەندە دە دۋلات اعاعا سالەم بەرىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرعاندى ۇناتاتىن. بۇل كەزدە دۋلات تۇرانتەگى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقاراتىن. اسقار سۇلەيمەنوۆ كابينەتىندە وتىرىپ, قاعازدان باس كوتەرمەيتىن جولداسىنا: «مىنا قارجىمىڭمەن نار تۇيەنىڭ جۇگىن كوتەرىپ ءجۇرىپ, بۇل شارۋانىڭ ۇشتىعىنا شىعار ما ەكەنسىڭ؟» دەگەن ەكەن. سول كەزەڭنىڭ ساياساتىن كۇيتتەپ, مىندەتىن اتقارماۋعا شاراسى جوق, جوعارى جاققا پارتيا كوميتەتىنىڭ بار قاعازىن ساۋاتتى جازىپ, جونەلتۋدى جۇكتەپ قويعان. سول كەزدە سارىلىپ قاعاز جازۋدان قولى بوسامايتىن ونىڭ جاي-كۇيىنە جاناشىرلىق تانىتقان اسەكەڭنىڭ ويىن ەندى تۇسىنگەندەيمىز. پارتيالىق قىزمەتتە ءجۇرىپ تە الەمدىك وركەنيەت جاڭالىعىنان تىسقارى قالمادى, مادەنيەت پەن ادەبيەتتەگى, عىلىم مەن تاريحتاعى, وزىق وي, اعىمداردى ماسكەۋ مەن الماتىدان شىعاتىن گازەت-جۋرنالداردان, كىتاپتاردان وقىپ, ۋاقىت كوشىنە ىلەسۋگە ۇمتىلىپ باقتى. سوزاقتىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنىنەن حابارى مول دۋكەڭدى اۋدانعا كەلگەن جۋرناليست پەن عالىم, كوكىرەگى وياۋ جاننىڭ ءبارى تاۋىپ الاتىن. پارتيا تاراعان كەزدە دۋلات تۇرانتەگى اۋدانداعى سۇلتانبەك قوجان ۇلى اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىن اشۋعا كىرىسىپ, قۇندى جادىگەرلەرمەن قامتۋعا كۇش سالدى, العاشقى ديرەكتورى بولدى. سوزاقتىڭ كونە تاريحىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەردى جيناقتاپ, عىلىمي ىزگە ءتۇسىرىپ بەردى. وسى ەلدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى, كەلەشەگى تۋرالى ءسوز قوزعالعان القالى جيىنداردا دۇكەڭنىڭ ويى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتاتىن. اۋدان باسشىلارى وزىق ويلى ازاماتپەن كەڭەسىپ, اقىل-ويىن قاپەرگە الاتىن. «شىركىن-اي, دۋلات اعامىز دا كەشەگى اسقار مەن تولەگەن دوستارىمەن بىرگە الماتىعا كەتىپ قالعاندا قازاق ادەبيەتى كوشىنىڭ بەلورتاسىنان لايىقتى ورنىن العان بولار ەدى-اۋ!» دەگەن وي قىلاڭ بەرەتىن. ۇزدىكسىز وقىپ-توقىپ, قازاقتىڭ وڭشەڭ ىعاي مەن سىعايى باس قوسقان زيالى ورتادا, باسەكە قىزعان جەردە كوركەم وي شىڭىنىڭ بيىگىنە قۇلاش ۇرار ما ەدى؟
ورتا مەكتەپتى اۋىلدا ءبىتىرىپ, الماتىداعى مەملەكەتتىك اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. اۋدانىنىڭ «جۋانتوبە», «شولاققوعان» ورتا مەكتەپتەرىندە مۇعالىم بولىپ ەڭبەك جولىن باستاپ, كومسومول قىزمەتىنە كىرىستى. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ءبىرىنشى حاتشى بولدى. 1962–1964 جىلدارى الماتى جوعارى پارتيا مەكتەبىندە وقىدى. ىزدەنۋشى رەتىندە فيلوسوفيادان كانديداتتىق ەمتيحان تاپسىردى. تۇرمىس جاعدايىنا بايلانىستى ەلگە ورالىپ, 1964–1994 جىلدارى اكىمشىلىك قىزمەتىن شيىرلادى. شىعارماشىلىق جۇمىسپەن ستۋدەنتتىك كەزدەن اينالىستى. العاشقى ولەڭدەرى 1955 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە, 1956–1958 جىلدارى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالاندى. الەمنىڭ كلاسسيك اقىندارى گەتە, شيللەر, گەينە, گيۋگو, پەتەفي, تاگور, پۋشكين, لەرمونتوۆ, نەكراسوۆ, فەت, تيۋتچەۆ, ەسەنين, بلوك, پاستەرناك, ماندەلشتامم, عامزاتوۆ, ۆوزنەسەنسكي, روجدەستۆەنسكي, ۆىسوتسكيلەردىڭ ۇزدىك ولەڭدەرىن اۋداردى. كوپتەگەن ءتارجىما ولەڭدەرى «الەم ادەبيەتى» جۋرنالىندا جارىق كوردى.
كوركەم شىعارماعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. باسپالار مەن گازەت-جۋرنالدارعا جازعاندارىن ورىندى-ورىنسىز تىقپالاي بەرمەدى. سوزاقتان شىققان تاكەن الىمقۇلوۆ, تولەگەن توقبەرگەنوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, كەرىمبەك سىزدىقوۆ, راحمانقۇل بەردىباي ءتارىزدى ايتۋلى قالامگەرلەرمەن ادەبيەت پەن ونەر تۋرالى پىكىر الىسىپ, سۇحباتتاسقانىنىڭ پايداسى بولار, ءار جىلدارى «سىنشى, عالىم راحمانقۇل بەردىباي», «اسقار الەمى», «سىنشى تولەگەن توقبەرگەنوۆ» اتتى ادەبي پورترەت كىتاپتارىن جازدى.
العاشقى جىر جيناعى 1994 جىلى «كوكەيتەستى» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. اقىن ولەڭدەرىنىڭ بەينەلى, ورنەكتى بولعانىنا ءمان بەرەدى. تابيعاتتىڭ كوركەم سۋرەتىمەن شەكتەلىپ قالماي, سول سۇلۋ كورىنىستى ادامنىڭ جان دۇنيەسىمەن قابىستىرىپ, فيلوسوفيالىق وي تۇيەتىن. اقىن ولەڭ جازۋدى بەينەلى ويلاۋ دەپ ءتۇسىنىپ, ءاردايىم وسى كوركەمدىك كرەدوسىنان اينىمايدى. «بەسىن اۋىپ بارادى» ولەڭدەر جيناعى دۇكەڭنىڭ پوەزيا الەمىندەگى وزىندىك ءۇنى مەن قولتاڭباسىن كورسەتىپ بەردى.
اۆتوردىڭ قالام قۋاتى تاريحي تاقىرىپقا قۇلاش ۇرۋدان بايقالدى. ۇزاق جىلدىق ىزدەنىسىنىڭ جەمىسى رەتىندە 1996 جىلى «بابا تۇكتى شاشتى ءازىز», كەلەسى جىلى «شوعىرداعى جارىق جۇلدىز» (مەملەكەت قايراتكەرى سۇلتانبەك قوجان ۇلى تۋرالى), «قايران قارتتارىم» (پوەما) كىتاپتارى ومىرگە كەلدى. «جانداۋىس» (پوەمالار جيناعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىنا ارنالدى), 1998 جىلى «تاريحي تۇعىر» (سوزاق اۋدانىنىڭ تاريحى), 1999 جىلى «ىسقاق باب» (يسلامنىڭ قازاق دالاسىنا كەلۋ تاريحىن زەرتتەۋ وچەركتەرى), 2003 جىلى «كونە دە جاڭا سوزاق» (پۋبليتسيستيكالىق البوم), 2005 جىلى ء«بىز جاۋىنگەرلىك پارىزدى وتەدىك», 2006 جىلى «تاريحتىڭ تاڭ شاپاعى» (بابا تۇكتى شاشتى ءازىز تۋرالى), 2008 جىلى «تاريحى تەرەڭ» — سوزاق اۋدانىنىڭ تاريحى, 2009 جىلى «باق جۇلدىزى جوعارى» ەسسە-رومان كىتاپتارىن شىعاردى. كوركەم ادەبيەت سىنىمەن دە اينالىسىپ, ەسسە-سىن كىتاپتار جازىپ, مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتىندە «ەگەر مەن سىنشى بولسام» جانە «تالعام تارازىسى» اتتى ماقالالار جازدى.
شىعارمالارى تۋرالى ءار جىلدارى تانىمال سىنشى-عالىمدار – ر.بەردىباي, ن.عابدۋللين, ت.كاكىشەۆتەر باعا بەرىپ, ك.سىزدىقوۆ, ز.سەرىكقاليەۆ, ت.توقبەرگەنوۆتەر جازعان كىتاپتارىنا العىسوز جازىپ, جاعىمدى پىكىر ءبىلدىردى. پروفەسسور ن.عابدۋللين «سىنشى, عالىم راحمانقۇل بەردىباي» اتتى ادەبي پورترەت كىتابىنا جازعان العىسوزىندە: «بۇل ەڭبەگى دۋلات تۇرانتەگىن تاعى ءبىر قىرىنان تانىتقانداي. ول بۇل تۋىندىسىندا مامان زەرتتەۋشى اتقاراتىن ىسكە قول ارتقان. بۇل ەڭبەكتە تەك قازاق ادەبيەتى عانا ەمەس, الەم ادەبيەتىنىڭ قازىناسىنان حابارى مول, تالعامى بيىك زەردەلى وقىرماننىڭ ادال لەبىزى دەپ قاراعان ابزال», دەگەن عىلىمي باعا بەرەدى. «دالا بۇركىتى, قوڭىر ۇل», كۇيشى سۇگىر تۋرالى «كۇيشى-قىزىر», «اتاباي ساقى», وزگە دە پوەمالارى ەنگەن «جانداۋىس» پوەتيكالىق جيناعىنا بەلگىلى سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ: «دۋلات تۇرانتەگى — سوزاق وڭىرىندە جاستايىنان جاۋاپتى قىزمەتتەرگە بەلسەنە ارالاسىپ, ءوز پارىزىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلە جاتقان, ءومىردىڭ وزىنەن وقىپ, ءارلى-بەرلى رۋحاني اسىل قازىنالاردى ءوز بەتىنشە ىزدەنە ءجۇرىپ ءبىلىمىن بايىتقان زيالى ازاماتتاردىڭ ءبىرى. تاعدىردىڭ وزىنە بەرگەن سىيى – تولەگەن توقبەرگەنوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ سياقتى كۇنى كەشەگە دەيىن تىرشىلىك قىزىعىن بىرگە بولىسكەن اياۋلى ارىستاردىڭ جۇرەگىمەن, جانىمەن باياعىدا-اق دۋلاتتىڭ تۇلا بويىندا تۇنعان كومبەنىڭ ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر, ءبىر اشىلاتىنىن, كۇن كوزىنە كورىنەتىنىن سەزگەنمىن. الىسقا شابار سايگ ۇلىكتىڭ سىرىن ساقتار ءساتىنىڭ دە شەگى بولادى. تۋما تالانت قاۋىزىن جاردى» («جاس الاش» گازەتى, 3 ناۋرىز, 1993 جىل).
ونىڭ قالامىنان تۋعان «يت تەرىسى», «تارعىل تاستاردىڭ كوز جاسى», وزگە دە ءبىر اكتىلى درامالىق شىعارمالار بار. تاريحي درامالارىنا ايگىلى سوزاق كوتەرىلىسى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن زوبالاڭىنداعى وقيعالار ارقاۋ بولعان. ولاردىڭ ءبىرازى جەرگىلىكتى حالىق تەاترىندا ساحنالاندى. بۇرىنعى كالينين اتىنداعى كەڭشار مادەنيەت ۇيىندە ونەرپازداردى جيىپ, پەساسىن ساحناعا شىعارعان كەزى دە ەستە. قويىلىمنىڭ دراماتۋرگياسىن ءوزى جازىپ, رەجيسسەرى دە ءوزى بولىپ, رولدەرگە لايىق جانداردى تاڭداپ, اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ ءجۇرىپ, ساحنالاعان پەساسى دىتتەگەن جەردەن شىقتى ما, شىقپادى ما, سول كەزدە دۋلات اعانىڭ ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جان ەكەنىنە كوزىمىز جەتكەن ەدى. قالامگەر اعامىز جاسىنىڭ ۇلعايۋىنا قاراماستان ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ, اسا وزەكتى, قوعامداعى ءزارۋ تاقىرىپتارعا قالام تەربەپ, ادەبي سىن, پۋبليتسيستيكالىق ماقالالار جازدى. سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى دەرەكتى حيكاياتتارىن «جۇلدىز», «اقيقات», «قازىعۇرت», «الەم ادەبيەتى» جۋرنالدارىنان كەزىكتىرۋگە بولادى. كوپ جىلدىق زەرتتەۋ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى سياقتى «سوزاق» اتتى كولەمدى تاريحي-تانىمدىق ەڭبەگىن ءبىتىردى. سوڭعى كەزدە اۋىلعا تەلەفون شالىپ, دۇكەڭدى ىزدەگەندە رەسەي جاققا ساپارلاپ كەتكەنىن ءبىلدىم. «سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى اۋىل قارياسى شالعاي ەلگە نە ءۇشىن باردى ەكەن؟» دەگەن دە وي كەلگەن. ۇزاق ساپارلاپ, مۇراعاتتاردا سارىلىپ وتىراتىن داعدىسىمەن ءجۇرىپ-تۇرۋعا جارايتىن كەزدە ومبىداعى قازاقتاردى ىزدەپ بارادى. «ومبىدا جاقىندارىڭىز بار ما ەدى؟» دەگەن ساۋالىمىزعا: «شەت ەلدە تۇراتىننىڭ ءبارى مەنىڭ جاقىنىم, باۋىرلارىم!», دەپ جاۋاپ بەردى. ومبىداعى قازاقستان كونسۋلدىگىنەن باستاپ, قازاق مادەني ورتالىعىندا, شوقان ءۋاليحانوۆ كوشەسىندەگى تاريحي تۇلعانىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنە, جاس كەزىندە وقىعان كادەت كورپۋسىندا, «شوقان جولى» قوعامدىق ۇيىمىندا, «Zamandas» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا بولعانىن, الاش ارداقتىلارى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر تاپقانىن قىزىقتى ەتىپ اڭگىمەلەگەندە جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا, ۇزاق جول ازابىن تارتىپ, زەينەتاقىسىن شىعىنداپ, رەسەيدەگى قانداستارىمىزبەن جۇزدەسىپ, ومبى قازاقتارىنىڭ ەرتەدەگى تاريحىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەر تاۋىپ, رۋحاني ازىق الىپ قايتقان ەدى. وسى رەسەي ساپارى تۋرالى جازبالارى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ ەكى نومىرىندە جارىق كوردى.
كەيىنگى كەزدە د.تۇرانتەگىنىڭ «وي كەشۋ» اتتى پۋبليتسيستيكالىق, ادەبيەت سىنىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان ماقالالار جيناعى, الەم اقىندارىنىڭ وزىق ولەڭ ۇلگىلەرىنەن اۋدارمالار «انتولوگياسى», سوڭعى جىلدارى جازعان ولەڭدەرى, تۋعان ولكەنىڭ جەتى قات جەر استىنداعى قازبا بايلىعىن ءوندىرۋدىڭ جاي-كۇيىن زەرتتەگەن «قۇت دارىعان ولكە» قولجازباسى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە جازىلىپ, جارىققا شىعارار دەمەۋشىسىن كۇتىپ تۇرعان جايى بار. اۆتوردىڭ وسى كەزگە دەيىن 21 كىتابى جارىق كورگەن ەكەن. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى سىيلىعىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇرمەت گراموتاسىنىڭ, پرەزيدەنت العىسحاتىنىڭ, 8 مەدالدىڭ يەگەرى. سوزاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. دۋلات تۇرانتەگىنىڭ ەسىمى بىلىكتى قالامگەر, ءورىستى ولكەتانۋشى رەتىندە ۇمىتىلماق ەمەس.
وتەش قىرعىزباەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
