كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اكىم تارازي اتىنداعى ءماجىلىس زالىندا تۇساۋى كەسىلگەن تىڭ تۋىندىنىڭ العاشقى پاراقتارىنان-اق اۆتوردىڭ كينوعا دەگەن كوزقاراسى, جاناشىرلىعى, ۇلت مادەنيەتى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى سەزىلەدى. ءنازيرا راحمانقىزى ءفيلمدى تەك ونەر ەمەس, ۇلتتىڭ كوركەمدىك جادىن ساقتاۋشى فەنومەن رەتىندە قاراستىرادى. بۇل جونىندە اۆتوردىڭ ءوزى: «كىتاپتىڭ «كينو جانە ۋاقىت» دەپ اتالۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ەڭ الدىمەن, ادەبيەت پەن ونەردىڭ, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, كينو ونەرىنىڭ ءداۋىر, زامان, ۋاقىت ءۇنىن, اتموسفەراسىن بەرە الاتىن تاماشا قاسيەتى بار. شىنىندا دا, كينەماتوگرافتىڭ ۋاقىتتى مەيلىنشە «ۋىسىندا ۇستاي» الاتىن, ياعني وتكەن كۇنگە نازار اۋدارىپ, سونان سوڭ ىلە-شالا بۇگىنگى كۇنگە ورالاتىن, بالكىم بولاشاققا دا بارىپ, تاپ قازىرگى شاققا قايتا كەلەتىن الەۋەتى زور. وسىنىڭ بارلىعى زامانا ءۇنى مەن بوياۋىن, قوعامنىڭ, الەۋمەتتىڭ كوڭىل كۇيىن ناقتىراق جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان ۋاقىت پەن كينو ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى رەتتە كەز كەلگەن فيلم, ءتىپتى ونىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى كوڭىل كونشىتەرلىك بولماسا دا, ءبارىبىر ءوز ۋاقىتىنىڭ ءۇنىن جەتكىزەدى. البەتتە, ۋاقىتپەن بىرگە كينو دا وزگەرەدى. الدىڭعى بۋىن كينەماتوگرافيستەر قاتارىنا ۋاقىت, قوعام تۋرالى وزىندىك كوزقاراسى بار جاڭا ۇرپاق كەلىپ قوسىلادى. ءسويتىپ, كينودا ستيل, فورما, جانر تۇرعىسىنان عانا ەمەس, ءوز داۋىرىمەن ۇندەس تىڭ تاقىرىپتار, جاڭا كەيىپكەرلەر پايدا بولۋى مۇمكىن. وسىنىڭ بارلىعىنا مىندەتتى تۇردە ۋاقىتتىڭ اسەرى وتە زور», دەيدى اعىنان اقتارىلىپ.
كينو – قازىرگى قوعامنىڭ ەڭ قۋاتتى ءتىلى. ال وسى ءتىلدىڭ تامىرىن تاپ باسىپ, تەرەڭىنە بويلاي ءبىلۋ – عىلىم مەن جۇرەك بىرلىگىن تالاپ ەتەتىن كۇردەلى ءىس. ءنازيرا راحمانقىزى اتالعان ەكى تالاپتى قاتار ۇستانعان ساناۋلى قالامگەردىڭ ءبىرى. ول فيلمگە تەك كادرلار تىزبەگى رەتىندە قارامايدى. عالىم كوزقاراسىندا كينو – ءتىرى اعزا, قوعاممەن بىرگە وسەتىن, تاعدىرمەن بىرگە تولىساتىن, ۋاقىتپەن بىرگە ۇزدىكسىز تۇرلەنەتىن عاجايىپ قۇبىلىس. كىتاپتاعى ءار زەرتتەۋ مەن ماقالا وسى تۇسىنىكتىڭ اينالاسىنان ءوربيدى. دەمەك «كينو جانە ۋاقىت» كەزدەيسوق تۋعان ەڭبەك ەمەس, بىرنەشە ونجىلدىق بويى جيناقتالعان ويدىڭ, زەرتتەلگەن دەرەكتىڭ, تالدانعان فيلمدەردىڭ, ونەر تۋرالى سۇبەلى سىرلار مەن سۇحباتتاردىڭ قوماقتى قورجىنى.
اۆتور ءتول ەڭبەگىندە كينونىڭ قوعامداعى ورنى تۋرالى اشىق ايتادى. قازاق كينوسىنىڭ بۇگىنگى كەڭىستىگى – ەكى ۇلكەن ارنانىڭ توعىسى. ءبىرى – نارىق تالابىنا قاراي بەيىمدەلگەن كوممەرتسيالىق كينو بولسا, ەكىنشىسى – شىعارماشىلىق ەركىندىككە سۇيەنگەن اۆتورلىق فيلمدەر. كينوتانۋشى اتالعان ەكى باعىتتى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدان اۋلاق. كەرىسىنشە, ەكەۋىنىڭ دامۋ لوگيكاسىن, كورەرمەنگە ىقپالىن, مادەنيەتكە اسەرىن سالماقتاپ تالدايدى. سونىمەن قاتار كىتاپتا فيلمدەردەگى ءتىل مادەنيەتى, قازاق ءتىلىنىڭ كينوەكرانداعى بەدەلى, جاستاردىڭ انا تىلىمىزدەگى ونىمدەرگە بەتبۇرىسى ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە قاراستىرىلادى. سەبەبى كينونى ءتۇسىنۋ – مادەنيەت. ال كورەرمەن مادەنيەتى – ءفيلمنىڭ باعاسىن انىقتايتىن ماڭىزدى فاكتور. ءنازيرا راحمانقىزى كورەرمەن تالعامىنىڭ وزگەرۋىن, ونىڭ ينتەرنەت زامانىندا قالاي قۇبىلعانىن, كينو كەڭىستىگىنىڭ جاھاندانۋمەن قالاي بايلانىسقانىن بايىپپەن باياندايدى. سونداي-اق اۆتور كينو سالاسىنداعى جۇيەلى وزگەرىستەر, مەملەكەتتىك قولداۋ, شىعارماشىلىق ەركىندىك, نارىق تالاپتارى تۋرالى دا ءوز ويىن باتىل جەتكىزەدى.
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «الماتى-بولاشاق» باسپاسىنان جارىق كورگەن جيناق ءىرى ءۇش بولىمنەن تۇرادى. «ماقالالار, زەرتتەۋلەر» اتتى العاشقى بولىمىندە قازىرگى قازاق كينوسى مەن كورەرمەن ماسەلەلەرى, ادەبيەت پەن كينونىڭ بايلانىسى, الەۋمەتتىك جەلى مەن كينو تالداۋى, قىسقامەترلى جانە كوممەرتسيالىق فيلمدەر, ۇلتتىق قۇندىلىقتار, كينوارحيۆ, ستسەناري جانە ءتىل ماسەلەلەرى قامتىلعان. سونداي-اق بۇرىن جاريالانباعان «قازاق دەرەكتى كينوسى: ۋاقىت, قوعام, تۇلعا» اتتى كولەمدى زەرتتەۋ ەنگىزىلگەن. اۆتور قازاق دەرەكتى كينوسىنىڭ العاشقى قادامدارىنان باستاپ 2010 جىلعا دەيىنگى كەزەڭىن قوعام تىنىسى, يدەولوگيا مەن تاريحي جاعدايلار كونتەكسىندە ساراپتاي وتىرىپ, ۇلتتىق كينو تاريحىنداعى تىڭ دەرەكتەر مەن قۇندى پايىمدار ۇسىنادى. دەرەكتى كينونىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن ساباقتاستىرا وتىرىپ, ونىڭ الەۋمەتتىك ءمانىن, ادام تاعدىرىن كورسەتۋگە دەگەن مۇمكىندىگىن ەرەكشە اشادى. تاريحي تۇلعالار تۋرالى فيلمدەرگە دە تەرەڭ تالداۋ جاسالادى: كەيىپكەردى ەكراندا بەينەلەۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, تاريحي ناقتىلىق پەن كوركەم شىندىق اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك – اۆتور نازارىنداعى باستى تۇيىندەر.
ەكىنشى بولىمگە اۆتوردىڭ قازاق كينوسىنداعى وزەكتى تاقىرىپتارعا بايلانىستى ءار جىلدارى باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتتارى توپتاستىرىلعان. بۇل ماتەريالدار كاسىبي ورتانىڭ, ونەر سالاسىنىڭ جانە جالپى قوعامنىڭ كينوعا كوزقاراسىن كەڭەيتىپ, ۇلتتىق كينەماتوگرافيانىڭ دامۋ باعىتتارىنا قاتىستى قۇندى ويلاردى جيناقتايدى.
ال ءۇشىنشى بولىمدە كينوتانۋشى عالىم بەلگىلى كينورەجيسسەر, اكتەر, پەداگوگ بولات قالىمبەتوۆ, جازۋشى, ستسەناريست ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلىمەن جۇرگىزگەن مازمۇندى سۇحباتتارىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى. كەيىپكەرلەر ءسوزىن تىڭداي وتىرىپ, ءبىز كينو ءوندىرىسىنىڭ سىرت كوزگە كورىنبەيتىن اۋىر ەڭبەگىن تۇسىنەمىز. ستسەناريدىڭ قالاي تۋعانىنان باستاپ, كادردىڭ نەگە ءدال سولاي تۇسىرىلگەنىنە دەيىنگى بۇكىل ىشكى پروتسەستى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەمىز. اتالعان ءبولىم شىعارماشىلىق ورتانىڭ ىشكى تىنىسىن, كينو ءوندىرىسىنىڭ مازمۇندىق ءھام كوركەمدىك ىزدەنىستەرىن اشىپ كورسەتەدى. بىزدىڭشە, كىتاپتىڭ ەڭ اسەرلى, جاندى ءبولىمى – وسى. شىعارماشىلىق ادامىنىڭ ءسوزىن تىڭداۋ – ونىڭ ءفيلمىن قايتا «وقۋمەن» پارا-پار. ولار ءوز فيلمدەرىندەگى يدەيالارىن, كادرلارعا جاسىرعان سىرلارىن, كوركەم ويدىڭ تۋ ساتتەرىن بۇكپەسىز بولىسەدى. وسىنداي سۇحباتتار ارقىلى كينو وندىرىسىندەگى قيىندىقتاردى, شىعارماشىلىق پروتسەستىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن, ونەر ادامىنىڭ ىشكى تاجىريبەسىن كورەمىز.
«جيناققا 2017 جىلدان باستاپ قازىرگە دەيىن جازىلعان ماتەريالدار ەنىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە كىتاپتىڭ 60 پايىزىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان ماتەريالدار قۇرايدى, قالعان 40 پايىزى بۇعان دەيىن ەش جەردە جارىق كورمەگەن جاڭا زەرتتەۋلەرگە ارنالدى. بۇل ءبىر جاعىنان قازاق كينوسىنىڭ باعىت-باعدارىن, وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرىن, جەتىستىكتەرى مەن شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىن بەلگىلى دەڭگەيدە جۇيەلى تۇردە باعامداپ, سارالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن ۇمىتتەمىن», دەيدى اۆتور جاڭا كىتابى تۋراسىنداعى ويىن تۇيىندەپ.
ءيا, كينو تەك ەكرانداعى كادرلار قوزعالىسى تۋرالى عانا ءسوز ەمەس. كينو – ۇلتتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى, ونىڭ قۋانىشى مەن مۇڭىن بويىنا سىڭىرگەن شەجىرە. ال ۋاقىت – سونىڭ تىنىسىن باعدارلايتىن ماڭگىلىك ولشەم. ءنازيرا راحمانقىزىنىڭ «كينو جانە ۋاقىت» اتتى ەڭبەگى وسى ەكى ۇلى ۇعىمنىڭ توعىسىنان تۋعان كىتاپ, قازاق كينوتانۋىنداعى ويلى, سالماقتى, تەرەڭ دۇنيەلەردىڭ ءبىرى. كىتاپتى قولىڭىزعا العان ساتتەن-اق ونىڭ بويىنان ءبىلىم ءيىسىن, تاريح تىنىسىن, ونەر اۋەسىن قاتار سەزىنۋگە بولادى. ويتكەنى بۇل ەڭبەك – ۇزاق جىلدىق ىزدەنىستىڭ, ومىرلىك تاجىريبەنىڭ, سان-ساناقسىز كەزدەسۋلەر مەن سۇحباتتاردىڭ, ءتىپتى كەيدە ىشكى تولعانىس پەن جۇرەك قينالىسىنىڭ جەمىسى. جاڭا جيناقتى ۇلتتىق كينەماتوگرافيانى كاسىبي ءھام عىلىمي تۇرعىدان باعالاعىسى كەلەتىن وقىرمانعا تاپتىرماس رۋحاني ولجا دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
