كەسكىندەگى ماڭگىلىك قوزعالىس

ول ورتا مەكتەپتى تامام­داعاندا ءوزىنىڭ سۋرەتشى بولاتىنىنا نىق سەنىمدى ەدى. سودان بولار, ءابىلحان قاستەەۆ اتىنداعى ونەر ۋچيليششەسى مەن مەملەكەتتىك تەاتر جانە كوركەم سۋرەت ينس­تيتۋتىن ۇزدىكتەر قاتارىندا ءبىتىرىپ, ۇزاق جىلدان بەرى ەڭبەكتەنىپ, قولتاڭباسى بار قىلقالام شەبەرىنە اينالدى.

كەسكىندەمەشىنىڭ «بازارلىق» كارتيناسى كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى ەرەكشە تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى. كومپوزيتسيادان قازاقى ناقىشتا ورنەكتەلگەن قورجىنىن يىعىنا اسقان, اسەم قيمىلداعى ايەل بەينەسىن كورەمىز. ونىڭ ارتقى جا­عىندا دوڭگەلەنگەن پىشىندە قانىق ءتۇستى جانۋارلاردىڭ بەينەسى سالىنعان قازاقى كيىزگە ۇقساس, تۇتاس قارا سىزىقپەن جيەك­تەلگەن, بۇرىشتارى دوڭگەلەنگەن ءتوربۇرىشتى پىشىندەگى كىلەم. كارتيناعا تۇتاستاي قاراساق, اسەم قوزعالىستاعى ايەل قورجىن تولى بازارلىقتى وزىمەن الىپ كەلە جاتقانداي اسەر بەرەدى. كەسكىندەمەشى بەينەلەردى ءبىرىنىڭ ارتىنا ءبىرىن ورنالاس­تىرىپ, قاتپارلى جازىق بەتتى كومپوزيتسيادا ورىنداعان. ايەلدىڭ كيىمىندەگى, قورجىنىنداعى ورنەكتەر مەن ارتقى جاعىنداعى جانۋار موتيۆتەگى بەينەلەر باقۋاتتى قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ كورىنىسى. سونىمەن قاتار قىزىل, جاسىل, كوك, سارى نەگىزگى تۇستەر ءساندى, قانىق ۇلتتىق ءستيلدى ودان ءارى ايقىنداي تۇسەدى. ەرەكشە كوزگە تۇسەتىنى, قازاقتىڭ كيىز ورنەگىنە ۇقساس ءاربىر بەينەنىڭ سىرتىنان جۇرگىزگەن قارا ءتۇستى سىزىق – بەينەلەردى ايقىندايدى. قازاق حالقىنىڭ داستۇرىندە كيىز باسقاندا الدىمەن قارا ءتۇستى جۇننەن يرەكتەپ ورنەگىن سىزىپ الىپ, ونىڭ ورتاسىن ءار ءتۇستى بويالعان جۇنگە تولتىرىپ بارىپ باسادى ەمەس پە. سودان ورنەكتەر قارا تۇسپەن جيەكتەلىپ, انىق, دارا-دارا بولىپ كورىنىپ تۇرادى. مۇنداي ءتاسىل ورنەككە دارالىق, مونۋمەنتالدىلىق بەرەدى. بولات تۇرعىنباي كارتيناسىندا تازا ءارى قانىق تۇستەردى الۋى, بەينەلەر مەن ورنەكتەردى قارا سىزىقپەن جيەكتەۋى – قازاقتىڭ ورنەكتى كيىزىنە كەلەدى. كارتينادا الدىمەن قويۋ قاراڭعى ءتۇستى قىلقالاممەن قىسقا سىزىقتار ارقىلى جازىپ, ونىڭ ۇستىنە كەلەسى ءتۇستى ورنالاس­تىرا جازعان ءتاسىلى جالپى سۋرەتتەگى بەينەگە قوزعالىس ۇستەيدى. سۋرەتشى ادامنىڭ جانارى ەكى نۇكتەنى كورگەندە كوزى ونى قوزعالىستا قابىلدايتىن وپتيكالىق زاڭدىلىقتى ەسكەرە وتىرىپ جازادى. ءبىرىنشى جاعىلعان بوياۋدىڭ ءۇستىن تولىق جاۋىپ تاستاماستان, ونىڭ ۇستىنە تۇسكەن ەكىنشى ءتۇس ەكى نۇكتەلى قوزعالىس يلليۋزياسىن تۋدىرادى. بۇل ءبىر جاعىنان قيمىلدى بەرسە, ەكىنشى جاعىنان – توقىلعان كىلەمگە ۇقساس فاكتۋرا. اۆتوردىڭ مۇنىسى وزىنە ءتان قولتاڭبالىق شەبەرلىگىن بايقاتادى.

عۇمىر. 60ح80. ك.,م..ب. 2009

كارتيناداعى ايەل بەينەسىن قازاقتىڭ وشاق يەسى, دانالىق پەن ءداستۇردىڭ ساقتاۋشىسى مەن ۇرپاق جالعاستىرۋشىسى دەپ تانيمىز. ياعني كارتينانىڭ نەگىزگى مازمۇنى رۋحاني-مادەني بايلىقتى شاشپاي-توكپەي تاريحي كەزەڭدەردەن الىپ كەلە جاتقان قازاق ايەلىنىڭ رامىزدىك بەينەسى دەپ بىلەمىز. كەسكىندەمەشىنىڭ ايەلگە جەكە كەلبەت بەرمەستەن, جالپى ۇلتقا ءتان ايەلدىڭ وبرازىن جاساعانىنان دا وسىنى بايقاۋعا بولادى.

كەسكىندەمەشىنىڭ كەلەسى تۋىندىسى «عۇمىر» – ناعىز كورنەكتى, ءساندى ستيلدە جازىلعان شىعارما. تۋىندى ريتم مەن سيمۆوليزم قاعيداتىنا جانە مەتافورالىق, فيلوسوفيالىق مازمۇنعا قۇرىلعان.

كومپوزيتسيا ورتالىعى اشىق جاسىل جانە قىزىل ءتۇستى كيىم كيگەن, باسىن يىعىنا ءتۇسىرىپ, جابىق قالىپتا دىڭگەكتە وتىرعان, ءوزىنىڭ ىشىنە ءۇڭىلىپ ويعا شومعان ادام بەينەسى. ونىڭ اينالاسىنا بالىقتار مەن قۇستاردى شاحماتتى تارتىپتە ورنالاستىرعان. مۇنداعى قۇس – جەر مەن اسپاندى جالعاستىرۋشى, ەركىندىكتىڭ ءارى ادام جانىنىڭ, ال بالىق بولسا تۇيسىكتىڭ, بەيسانالىقتىڭ, ماڭگى قوزعالىستىڭ, سۋدىڭ ءرامىزى. كارتينانىڭ وڭ جاعىنىڭ جوعارى جاعىندا ءۇش ميندالدى ءپىشىننىڭ ىشىنە بالىقتار مەن قۇستاردى تولتىرعان. كارتيناداعى كەڭىستىكتى كولدەنەڭىنەن ەكى بولىككە بولگەن. تومەنگى بولىگى جاسىل ءتۇستى جەردى بىلدىرسە, جوعارعى جاعى قىزىل تۇسپەن بويالعان. سول جاق قىزىل بولىكتە سوپاقشا ميندالدى ءپىشىن گوريزونتالدى ورنالاسقان. كارتيناداعى سارعىش پەن جاسىل, كوك پەن قىزىل تۇستەر باسىم بولعاندىقتان, كورۋشىگە كەرەعار اسەر ەتەتىندەي تۋىندىعا تەربەلمەلى قوزعالىس بەرىپ, ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىمدىلىك تاپقان. تۋىندىنى تۇتاس الىپ جاتقان اياسى قىسقا شتريحتار مەن نۇكتەلەر ارقىلى قوزعالىس پەن «جا­رىقتىڭ پۋلساتسياسى» اسەرىن بەرەتىن, نۇكتەلى ء(پۋانتيليستى) ورىندالعان. تۇستەر ارقىلى كەڭىستىكتى تومەنگى جانە جوعارعى ەتىپ ەكىگە ءبولۋ ارقىلى, جەر مەن اسپان, رۋح پەن ماتەريا سياقتى الەمنىڭ دۋاليزىنە باسا نازار اۋدارادى.

تۋىندىدا تۇستەردىڭ نەگىزىندە قۇرىل­عان ىرعاقتى قوزعالىس ارقىلى ادامنىڭ ىشكى رۋحاني ءحالىن كورسەتكەن. ياعني ادامنىڭ ىشكى پۋلساتسياسى مەن تىرشىلىكتى ايقىن بەينەلەپ وتىر. تۋىندىداعى ورتالىق فيگۋرا ادام جانە ونى قورشاعان قۇستار, بالىقتار – جان مەن تابيعاتتى ءبىر كەڭىستىككە جينايدى. بۇل عارىشتىڭ, باسقاشا ايتقاندا, جاراتىلىستىڭ بىر­لىگى يدەياسىن بىلدىرەتىن مەديتاتسيالى, فيلوسوفيالىق كومپوزيتسيا.

جالپى, سۋرەتشى مەن تابيعات جانە عارىش تىنىشتىعىنىڭ ماڭگى قارىم-قاتىناستا بولاتىنىن, تۇتاس الەمدى ءبىر ارناعا توعىسقان رۋحاني جۇيە رەتىندە بەرەدى. ال شىعارمادا ءپىشىن مەن ءتۇس جانە ورنەك كوركەم تۋىندىنىڭ ايقىنداۋشى قۇرالى رەتىندە بىردەي مانگە يە, ولاي بولسا ءبىز بۇل كارتينانى سيمۆولدى-دەكوراتيۆتى ونەر دەپ تۇجىرىمدايمىز.

«كوكجايلاۋ» 50ح60 ك.م.ب., 2011

بولات تۇرعىنبايدىڭ كوپ تۋىندىلارى ايقىن بەينەلى, كوركەم مانەردە جازىلعان. ونى اسىرەسە «كوكجايلاۋ» تۋىندىسىنان ايقىن بايقاۋعا بولادى. الدىمەن كارتينانىڭ كومپوزيتسياسىنا توقتالساق, سۋرەتشى كورەرمەننىڭ بار زەيىنىن قارا كونتۋرلى سىزىقتارمەن جازىلعان قويۋ قارا شىرشالارمەن بىرتىندەپ جوعارىعا قاراي كوكجيەكتەگى ادەمى تاۋلى القاپقا جەتەلەيتىن پەي­زاجدىڭ ورتالىعىنا اۋدارعان. كارتينانىڭ الدىڭعى بولىگىندەگى ايقىن سىزىقپەن سىزىلىپ, اسەم يىلە ۇلكەيتىلىپ بەرىلگەن وسىمدىكتەردىڭ پلاستيكاسى كوزگە تۇسەدى. مۇنداي جازۋ مانەرى مودەرندىك سۋرەتشىلەردىڭ ۆيتراجدى نەمەسە اپپلەكاتسيادا ورىندالعان كارتينالاردىڭ مانەرىنە كەلەدى. تۋىندىدا اشىق جارقىن جانە قويۋ قاراڭعى كەرەعارلى تۇستىك گامما ءبىر-بىرىمەن اسەم ۇيلەسىمدىلىك تاپقان. كارتينادا قانىق جاسىل, قىزعىلت-وحرا تارىزدەس جانە كوك تۇستەر وتە اسەم بوياۋلارعا تولى پاليترانى قۇرايدى. قويۋ قاراعا جاقىن قانىق جاسىل ءتۇستى شىرشالار اشىق اسپان مەن مۇندالاعان اپپاق تاكاپپار تاۋ شىڭدارىنىڭ اياسىندا كوزگە ايقىن كورىنىپ تۇر.

مۇنداعى شىرشالاردىڭ ىرعاقتى قايتالانۋى – ءساندى ءارى ورنەكتى اسەر بەرەدى. بولات تۇرعىنباي ءۇشىن تابي­عاتتىڭ كوشىرمەسىنەن گورى, ودان العان اسەردى بەينەلەۋ ماڭىزدى. كوكجيەكتە ورنالاسقان ايقىن سىزىقتارمەن سىزىلىپ ۇشكىرلەنگەن تاۋ شىڭدارىن ونىڭ باسىنداعى اپپاق قار ودان ءارى اسقاقتاتا تۇسكەن. كارتينانىڭ الدىڭعى جاعىندا بەينەلەنگەن وسىمدىكتەر بوتانيكالىق اتلاستاعىداي تۇسىنىكتى ءارى ءساندى ويمىشتالىپ بەينەلەنگەن. بەينەنىڭ سىرتقى جيەگىن قارا سىزىقتارمەن جۇرگىزۋ مودەرن مەن پوستمودەرنگە ءتان مانەر (ۆان گوگ, گوگەن جانە «نابي» توبىنىڭ سۋرەتشىلەرى). سونىمەن قاتار حح عاسىردىڭ باسىنداعى ار-نۋۆولىق سۋرەتشىلەردىڭ ستيليستيكالىق ەرەكشەلىگى, تۋىندىلارىندا وسىمدىك ەلەمەنتتەرىن ءىرى, ءساندى ەتىپ بەينەلەيتىن.

مودەرن سۋرەتشىلەرى اكادەميستىك سۋرەت سالۋدىڭ قاتاڭ ەرەجەلەرىنەن باس تارتقانىمەن, بەينەلەۋدىڭ سەزىمدىك, تەرەڭ رۋحاني باستاۋلارىن وزدەرىنىڭ تۋىندىلارىندا ۇتىمدى قولدانا بىلگەن. سول سياقتى بولات تۇرعىنباي دا ءوزىنىڭ ەرەكشە جازۋ مانەرىن ءداستۇرلى بەينەلەۋ مەن ۇلتتىق ءساندى ءستيلدىڭ توعىسىنان ىزدەستىرەدى. ونىڭ تۋىندىلارىندا تابيعاتتىڭ شىنايى كورىنىسىن ءساندى ءارى ىرعاقتى بەرۋ ۇلتتىق ونەر ورنەكتەرىندەگى قوزعالىستى ەسكە تۇسىرەدى.

وسى كارتينادا ءبىر قاراعاندا باي­قالا قويمايتىن, ادامداردى نۇكتەگە دەيىن كىشىرەيتىپ بەينەلەۋ سۋرەتشىنىڭ تابيعاتتى پانتەيستىك قابىلداۋ فيلوسوفياسى. مۇندا تابيعات ميستيكاعا تولى, ءتىرى, ەشكىمگە باعىنبايتىن تاۋەلسىز كەيىپتە بەينەلەنگەن. تۋىندى ءبىر شەتىنەن تىنىش­تىقتى, ەكىنشىدەن ۇلىلىقتى بىلدىرسە, سونداي-اق كيەلىلىكتىڭ اسەرىن دە بەرەدى.

بولات تۇرعىنبايدىڭ كوپتەگەن كارتيناسىنا ورتاق قولتاڭبالىق ەرەكشەلىك – تەربەلمەلى قوزعالىس. ونىڭ تۇستەردى ءپۋلسيۆتى-ۆيبراتسيالى جازۋ ءتاسىلى كارتيناداعى فيگۋرالار مەن تابيعات كورىنىستەرىن قوزعالىسقا ەنگىزەدى. قوزعالىستى بەرۋدىڭ ىرعاقتى, ديناميكالى دەگەن سياقتى ءداستۇرلى تۇسىنىكتەرى بار. دەگەنمەن بولات تۇرعىنبايدىڭ كارتينالارىنداعى قوزعالىس عالامنىڭ كوزگە كورىنبەيتىن, دەنەمىزبەن سەزىنبەيتىن توقتاۋسىز قوزعالىسىنا ۇقساس ەكەنى ايقىن اڭعارىلادى.

قالدىكۇل ورازقۇلوۆا,

ونەرتانۋشى